Taǵy da teńge baǵamy týraly

О́tken jyldyń tamyz aıynda erkin aınalymǵa jiberilgen tól teńgemizdiń baǵamy sońǵy úsh-tórt aıda 1 AQSh dollaryna shaqqanda 330-335 teńge kóleminde turaqtap, úmitimizdi úkilegendeı edi. Alaıda osy aptadaǵy teńge baǵamynyń kúrt qubylýy kóńildi taǵy kúpti etti. Máselen, Qazaqstan qor bırjasynda (KASE) 2016 jylǵy 27 shildede ótken saýdada teńgeniń AQSh dollaryna shaqqandaǵy ortasha baǵamy 352,01 teńgege deıin sharyqtap, onyń aldyndaǵy saýda kúnimen salystyrǵanda 4,15 teńgege kóterilip shyǵa keldi. Árıne, erkin aınalymǵa jibe­ril­gen ulttyq valıýtamyzdyń baǵamyn endi rynok narqy anyq­taıdy. Oǵan memleket te, Ulttyq bank te tikeleı áser ete almaıdy. Sarap­shylardyń pikirin­she, mu­naı eksportyna táýeldi Qazaq­stan­nyń ulttyq valıý­tasy­nyń qun­syz­danýy álem­dik rynok­taǵy munaı baǵasynyń kúrt tómen­deýine tikeleı baılanysty eken. Biraq jyl basynda 35 dollarǵa deıin quldyraǵan munaı baǵasy qazir birshama turaqtanyp, Brent muna­ıynyń barreli 49-50 AQSh dollaryna deıin ósti emes pe. Sol kezde teńge baǵamy nege nyǵaıyp, 280-300 dollarǵa deıin tómendemedi? Endeshe, bul jerde másele tek álemdik rynoktaǵy munaı baǵasy­nyń tómendeýine ǵana baılanysty emes eken. Ulttyq valıýtamyzdyń bedeline kóleń­ke túsiretin basqa da sebepter barshylyq. Sonyń biri – Qazaq­stan ekonomıkasynyń shekten tys dollarlanyp ketýinde bolyp otyrǵandyǵy da jasyryn emes. Tól teńgemizdiń quldyraǵan bedelin qaıta qalpyna keltirip, teńgeni tuıyqtan shyǵarýda Ult­tyq banktiń yqpaldy shara­lary men batyl bastamalary kerek. Osy rette tól teńge baǵamynyń kezek­ti álsireýine baılanysty Ult­­tyq banktiń resmı túsinigin kel­tir­­­genimiz jón bolar. Qazaq­stan Res­pýblıkasy Ulttyq bank Mone­­­tar­lyq operasııalar depar­tamenti dırektorynyń orynbasary Ádil Muhamedjanovtyń aıtýyn­­sha, qazirgi ýaqytta teńgege er­kin ózgermeli aıyrbas baǵamy rejimi qoldanylýda. Bul aıyrbas baǵamy birqatar faktorlarǵa baı­­la­nys­ty. Birinshi kezekte, munaı ba­ǵa­syna jáne saýdada árip­tes elder valıýtalarynyń baǵam­daryna qaraı kúndelikti ári-beri aýytqýy múmkin. Sonymen birge, teńgeniń baǵamyna naryqqa qaty­sý­shylardyń áreketi, bıýdjet qara­jatynyń qozǵalysy, salyq tóleý kezeńderi jáne sońǵy aılar­daǵy – dollarsyzdandyrý úr­disi sııaqty ishki faktorlar da áser etedi, dep atap ótti Á.Muhamed­janov. Ol aǵymdaǵy jyldyń shil­de­sinde munaı baǵasynyń tómen­deý úrdisiniń baıqalǵanyn, mu­naı ónimderi naryǵyndaǵy usy­nys kóleminiń ósýi, AQSh-taǵy munaı­dyń jetkilikti qory týraly derekterdiń jarııalanýy, son­daı-aq, AQSh-taǵy burǵylaý uńǵy­malary sanynyń ulǵaıýy sebep bolǵandyǵyn da atap kórsetti. Ádil Muhamedjanovtyń aıtýynsha, joǵaryda kórsetilgen faktorlar 2016 jylǵy 26 shildede Qazaqstan qor bırjasynda teńge baǵamynyń 350,2 deńgeıge deıin álsireýine sebep bolǵan. Ulttyq bank ókiliniń teńgeniń aıyrbas baǵamynyń quldyraýyna baılanysty aıtqan resmı jaýaby osyndaı. Osy oraıda erekshe atap kór­setetin másele, álemdik ry­nok­­­taǵy munaı baǵasy men tól teń­­gemizdiń aıyrbas baǵamyn baı­la­­nys­­tyryp, «jaýyrdy jaba to­qý­daı» bergenmen eshteńe utpaı­­­myz. Sońǵy jyldary birsha­ma ár­ta­rap­tandyrylǵan ekonomı­ka­myz­dyń áleýeti endi kórinýi kerek. Otan­dyq taýarǵa barynsha ba­symdyq berip, «ımport» tasý­men baıyǵan saýdagerlerdi tejeı­tin ýaqyt jet­ti. Satatyn taýarlary ımporttan ǵana turatyn «kásip­ker­ler» úshin satý salyǵyn ósirý kerek. Taýar jáne qyzmet kór­setý baǵa­sy qara­paıym halyq­tyń ta­by­sy­nyń deń­geıine beıim­delýi tıis. Saýda baǵa­synda eshqa­shan dollar baǵamy bolmaýy kerek. Sonda ǵana tól teń­ge­mizdiń bedelin berik etemiz. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»