Zań burmalaýdyń syry nede?

«Astana-Petropavl» tas jolynyń «Kókshetaý-Petropavl» bóliginiń jańartylyp, salyna bastaǵanyna bes jyl boldy. Basynda bul telim de halyqaralyq standartqa saı tórt jolaqty bolady eken, ortasy bólinip turady eken, sóıtip elimizdegi ekinshi avtobanǵa aınalsa eken degen áńgimeler aqıqatqa aınalmaı tur. Qarajat bólinbedi me, álde bólingen qarajat qurylysqa jetpeı, burylysqa ketti me, áıteýir halyqaralyq mańyzy bar Reseıdiń Qorǵan, Túmen, Omby aımaqtaryna shyǵatyn Petropavlǵa deıingi tas jol taz qalpynda qalyp, eki jolaqty tar joldyń biri ǵana bolyp salynyp jatyr... Endi osy eki jolaqty jol qurylysynda «barmaq basty, kóz qysty» sybaılas jemqorlyqtyń oryn alyp jatqanyn kórgende únsiz qala almadyq. Redaksııamyzǵa kelgen Jasulan Qazybekov aqsaqaldy ejel­den bilemiz. Ol uzaq jyldar Sábıt, Ǵabıt, Safýan sııaqty jazý­shy­lary­myz shyqqan Jambyl aýda­nyn­da aýyl sharýashylyǵy sala­syn ba­sqardy, odan birneshe jyl aýdan ákimi­niń birinshi orynbasary boldy. Endi osy aqsaqal búgingi zań­syz­dyqtarǵa, ózin adam ǵurly sana­maǵan sheneýnikter men quqyq qorǵaý salasy qyzmetkerleriniń qııanatyna qaradaı kúıip, kúı­zeliske túsýdiń az-aq aldynda júr eken. «Myna jolsyzdyqtardy joǵary jaqqa jetkizer degen úmit­pen «Egemendi» sońǵy ınstan­sııa dep kelip otyrmyn, basqalardyń bárinen shoshyndym», dedi ol áńgi­mesin tótesinen bastap. Áńgimeniń bári joǵaryda atalǵan «Kókshetaý-Petropavl» jolynyń 392-418 shaqyrymy aralyǵyndaǵy jol qurylysyna baılanysty. Bul telimniń qury­lysyn júrgizý quqyn «Kazpako» JShS 2014 jyly tenderden jeńip alǵan eken. JShS basshysy D.Kúterbekov kezinde Kólik jáne kommýnıkasııa vıse-mınıstri qyzmetinen isti bolyp, 2012 jyly úsh jylǵa shartty jazamen sottalyp, memlekettik qyzmetten qýylǵan eken. Osy jol telimi Taıynsha aýda­nyn­daǵy Roshınsk aýyldyq okrýginiń aýmaǵynan ótedi. Okrýg­ke qaraıtyn Sarybaı aýylynyń aýmaǵynan Jasulan Qazybekov 2012 jylǵy naýryz aıynda uzaq merzimdi (5 jyl) paıdalaný quqy­men 131 gektar jerdi jalǵa alady. Bul jerde Qazybekovtiń jer­di qalaı paıdalanǵany, qansha shy­ǵyn shyǵarǵany jaıly áńgimege bizdiń negizgi taqyrybymyzǵa qatysy bol­maǵandyqtan nazar aýdar­maı­myz, áıteýir onyń osy jyldarda jaldaý aqysyn tólep kelgeni anyq. 2015 jyldyń mamyr aıy­nan bastap «Kazpako» JShS Sary­baı aýylynyń tusyndaǵy onyń jerine basa-kóktep kirip, ústin­degi qunarly qabatyn syryp tas­tap, astyndaǵy qumdaýyt bal­shyq­ty jolǵa tóseýge qazyp ala bas­taı­dy. J.Qazybekov jerine kelse onyń astan-kesteni shyǵyp, eks­kavatorlar qazyp, «KamAZ»-dar balshyǵyn tasyp jatyr eken. Aıdyń, kúnniń amanynda jasa­lyp otyrǵan bul ozbyrlyq jaı ǵana zań buzýshylyq emes, qyl­mys ekeni haq. О́ıtkeni, bul jer­diń ıesi bar ekenin bile tura (jergilikti aýyldyq okrýg ákimi aıtqan), ony­men kezdesip, keli­sim almaı, odan tıisti ókiletti organ­nyń ruq­satyn almaı bireýdiń múlkine qol suǵýǵa bola ma? Ádildik izdegen Jasulan Qazy­bekov oblystyq ekologııa depar­ta­mentine aryzdanady. О́ıtkeni, ba­syp kirýshiler aýyl sharýa­shy­lyǵy maqsatyna qol­danylýǵa tıisti jerin jaramsyz qylyp, ústiniń qunaryn syryp tastap, ekologııasyn ábden búldi­rip tastaǵan ǵoı. 29 mamyrda kelip teksergen Soltústik Qazaqstan oblysy­nyń bas ekolog-ınspektory A.Bek­muhametov qum óndirý jumys­tarynyń zańsyz júrgizilip jat­qa­nyn anyqtap, alýshynyń 200 tekshe metr aldyq (Qazbekovtiń aıtýyn­sha 1500-den kem emes) dege­ni­ne qanaǵattanyp, «Kazpako» JShS-ine 10 maýsymdaǵy №97 qaýly­men 991 myń teńge aıyppul salady. Hosh. Alaıda, bul alǵashqy ǵana jeńis edi... Endi jer ıesi jerdi qalpyna keltirý shyǵyn­daryn, shekken moraldyq, materıal­­dyq zııandaryn óndirý úshin kúrese bastaıdy. Jónsiz qaýly – josyqsyz isterdiń joqtaýshysy Soltústik Qazaqstan obly­sy­nyń ákimi E.Sultanov D.Kúter­bekovtiń áreketterin tezirek zań­das­tyrýǵa umtylǵan sııaqty. О́ıtkeni, 2015 jyldyń 24 maýsymynda ákim «Kazpako» JShS-yna Taıynsha aýdanyndaǵy Roshınsk aýmaǵyndaǵy №5 jáne №6 jer telim­derine «geologııalyq-bar­laý jumystaryn júrgizýge ruq­sat berilsin» degen №216 qaý­ly­syn shyǵarady. Qazý emes, barlaý ekendigi ap-anyq aıtyl­ǵan. «Ne maqsatpen» degen jerge: «v selıah vypolnenııa ı realı­za­sıı gosýdarstvennoı programmy RK po rekonstrýksıı ýchastka kılometry 392-418 avto­mobıl­noı dorogı respýblıkan­skogo znachenııa «Astana-Petro­pavlovsk»... delingen. Demek, jol sa­lyp jatqan fırmaǵa geo­logııa­lyq-barlaý jumysyna ruqsat berilsin degen sóz bolyp shyqqan. Jáne osy jańyltpashtyń sońyna sóılemniń aıaǵyn úzbeı «bez ızıa­tııa zemelnyh ýchastkov ý chast­nyh sobstvennıkov ılı zem­le­polzo­vate­leı» degen sózderdi qosypty. Jol qurylysymen aınalysyp jatqan fırmaǵa qandaı geologııalyq-barlaý jumysy júk­telýi múmkin? Belgisiz. Kózine kóringen jerge basa-kóktep kirip, qumdaýyt topyraǵyn burqyratyp qazyp alyp jatqan «Kazpako» qandaı barlaý jasaı alady? Ákim osy qaýlyny «na osnovanıı zaıavlenııa TOO «Kazpako» dep bastaǵan. Tártip boıynsha jeke­menshik fırmanyń mundaı ótinishin aldymen jer komıssııasy qarap, óziniń qorytyndysyn berýi kerek. Ákimniń qaýlysy sonyń negizinde ǵana shyǵady. Asyǵys shyqqanyna qaraǵanda kúmán­di oılardyń ushyǵy qoıý­lana túsedi... Onyń ústine... Tipti, osy qaýly «Kazpakonyń» isin aqtaıdy degen­niń ózinde ol shyqqanǵa deıin­gi, ıaǵnı maýsymnyń 24-ine deıingi qazý jumystary zańsyz ekeni aıdan anyq bolyp tur. О́ıtkeni, zańsyz is jasalyp qalǵan soń ǵana ony aqtaıtyn qaýly dúnıege kelgen. Osy jartykesh qaýlydan keıin J.Qazybekovtiń shaǵymdaryna degen kózqaras ta ádiletsizdik jaqqa tartyp, ózgere bastaıdy. «Kazpakoǵa» shara qoldaný­dy surap jazǵan aryzyna SQO Maman­­dandyrylǵan tabıǵat qorǵaý pro­kýrory V.Bankovskıı 2015 jylǵy 23 shildedegi jaýa­byn­da «V hode vyezda sotrý­dnı­kamı prırodoohrannoı pro­kýra­týry na to je mesto po tele­fonnomý soobshenııý 03.07.2015 g. faktov samovolnoı dobychı nedr ne ýstanovleno» deıdi. Tipti aıylyn jımaǵan-aý, tym bolmasa «po telefonnomý soobshenııý» degendi jazbasa kerek edi ǵoı. Al endi myna qyzyqqa qarańyz... Dál osy jaýaptyń joǵarǵy tusynda Ekologııa departamentiniń tek­serip, aıyppul salǵanyn atap ótken. Endi nege «faktov samo­vol­noı dobychı ne ýstanovleno» dep ózine ózi qarsy shyqqan? Adam­­dy oıynshyq kórýdiń bir my­sa­ly osyndaı-aq bolar. Sonymen qatar, V.Bankovskıı óziniń jaýabynda «Kazpako» men Qazybekovtiń kelisimshart jasamaýy zańsyz ekendigin atap ótken jáne fırmanyń jer qazý jumystaryn 2 maýsymda júrgizip jatqanyn, al ákimniń qaýlysy 24 maýsymda shyqqanyn, sondyqtan qazba jumystarynyń zańsyz júrgizilgenin jazady. Biraq, amal ne, shara qoldaný týraly bir aýyz sóz joq. Tek Jer ınspeksııasy basqarmasyna «Kazpako» JShS pen Qazybekovtiń arasynda kelisimshart jasaýdy qamtamasyz etý kerek degen uıǵarym jiberedi. Oǵan Jer ınspeksııasynyń bastyǵy M.Meńdibaev mynadaı jaýap beredi: «V hode proverkı dovod Kazbekova J. ne nashel podtverjdenıe, tak kak predstavıtel TOO «Kazpako» predıavıl postanovlenıe akıma SKO ot 24 ııýnıa 2015 goda «O razreshenıı na ıspolzovanıe zemel­nyh ýchastkov dlıa pro­vede­nııa geologorazvedochnyh rabot». Odan ári osy qaýlyny Qaz­bekov meniń quqymdy aıaqqa tap­tady dep buzǵyzbaǵandyqtan ol óz kúshinde dep kúshenip qoıady. Sóı­tip, ákimniń túsiniksizdeý qaýly­sy endigi jerde Kúterbekov­tiń qor­ǵaýshysy bolyp qyzmet isteı beredi. Kelesi shaǵymyn Qazybekov óziniń «Kazpako» JShS-nan materıaldyq zalal shekkenin, jeriniń qunarly betiniń sypy­ryl­ǵanyn aıtyp, osy fırma­ǵa shara qoldanýyn surap ob­lys prokýrory S.Zaıtlerge jaza­dy. Ol aryzdy taǵy da sol V.Bank­ov­skııge jyljytady, al Ban­kov­skıı bul joly iste qylmystyq zań buzýshylyq bar eken, al ondaı­dyń tergelýi QPK-niń 201-baby boıynsha ishki ister organdaryna júkteledi, dep isti Taıynsha aýdandyq IIB-ge jiberedi. Zań buzýshylyq baryn ol buryn nege kórmegen? Álde qyz­metin atqara almaı ma? Álde bireýdiń jasyryn buıry­ǵyn oryndap, qylmysqa kózjum­baı­lyq qylyp otyr ma? Belgisiz. Isti qaraý mindetin moınyna alǵan polısııa maıory K.Muqa­janov bolǵan istiń bárin qaıtalap kelip, isti jabý kerek degen sheshim qabyldaıdy jáne 14 tamyzda bul týraly Qazybekovke qatynas jiberedi. Aqyrynda, «Kazpakonyń» jergilikti fılıalynyń bastyǵy N.Juqabetov bizden aqsha bopsa­la­dy dep J.Qazybekovtiń ózi­ne jala jabady. Ol ol ma, «Kazpako» Qazybekovtiń jerine emes, basqa jerge kirdi dep jer ıns­­peksııasynyń basshy­sy M.Meńdibaev onyń jer teli­mi­niń ózgergen syzbasyna deıin jasaıdy. Qaıta qozǵalǵan qyl­mys­tyq isti bul joly Taıyn­sha aýdandyq ishki ister bólimi­niń tergeýshisi R.Erimbetov qys­qartady, prokýror zańǵa súıenip qaıta qozǵaýdy tapsyrsa sol ter­geýshi taǵy qysqartady. Isti zańsyz qysqartqany úshin Qazy­bekovtiń shaǵymyna oraı oǵan oblystyq IID bastyǵynyń 2016 jyldyń 16 naýryzyndaǵy №222 buıryǵymen eskertý jasa­lady. Taǵy qozǵalǵan isti endi de­par­tamenttiń tergeýshisi A.K.Ah­metbekov qysqartady. Sóıtse bul Ahmetbekov burynnan isti qys­qarta beretin Taıyn­sha aýdan­­dyq ishki ister basqarma­sy bas­tyǵynyń orynbasary M.K.Ahmetb­ekov­tiń týǵan inisi eken. Zań­dy jaqsy biletin Jas­ulan Qazybekov oblystyq IID ózin­­dik qaýipsizdik basqarmasyna aryz jazyp, aǵasy jibergen qate­likti inisine teksertken IID bas­ty­ǵynyń orynbasary Sembın­niń qylyǵynyń ózi sybaılas jemqorlyq zańymen qýdalanatyn qylmys emes pe dep kórsetip, IID bastyǵy, general-maıor B.Bilálov­tiń atyna aryz jazady... Qysqasy, osylaı isti shy­raı­nal­dyrý, adam taǵdyry­men oınaý jalǵasa beredi, jalǵa­sa beredi. Onyń bárin jazyp shyǵýdy bir maqalanyń kólemi de kótermeıdi. Ashynǵan J.Qazy­bekov Meńdibaevtyń jáne bas­qalardyń ústinen shaǵym aıtyp oblys prokýrory Zaıtler­ge aryz­danady. Tipti, Bas prokýratýraǵa deıin aryzdanady. Biraq bári báz-baıaǵy qalpynda, «baıaǵy jar­tas – bir jartas» kúıinde qala ber­­gen. Qazybekovtiń tala­by oryn­­dalmaıdy. Bir ǵana qyz­met – Mem­le­kettik qyzmet isteri jónin­degi departament ózine M.Meńdi­baev­tyń ústi­nen jazylǵan shaǵym­nyń durys­tyǵy­na kóz je­tkizip, ákimge onyń tártiptik jaýap­ker­shiligin qaraýdy suraǵan akt jibere­di. Sonyń nátıjesinde M.Meń­dibaevqa sógis jarııalanady. Másele qalaı sheshiledi? «Kókshetaý-Petropavl» tas joly­nyń 392-418 shaqyrymynyń jo­lyn salamyn dep tenderdi je­ńip alǵan «Kazpako» fırmasy kon­kýrs­qa usynǵan qujattary bo­ı­yn­sha qumdy, qıyrshyq tasty qaı­dan alatynyn, qandaı karerlerden tasıtynyn aldyn ala bil­di. Qum alatyn karer Kel­lerov­ka selosynyń túbinde dep kór­se­til­geni de belgili bolyp otyr. Bul jol qurylysy júr­gizi­le­tin Roshınsk aýyldyq okrýgi­nen 15-20 shaqyrym qashyq­tyq­ta. Osy­­ny alyssynǵan «Kaz­­pako­nyń» mamandary jol shyǵy­­nyn azaı­­tý maqsatymen qury­lys­tan ne­bári 400-500 metr jer­degi sha­rýa­lar­dyń jerine basa-kók­tep ki­rip, qoldan karer jasap, qum­­daýyt topyraqtyń shańyn as­pan­ǵa kóterip, jolǵa sala­tyn mate­rıal retin­de ruqsat­syz qazyp ala ber­gen. Qazbekovtiń jeri de s­onyń ishin­de. «Kazpako» dál osy mańda onyń jerin­­en basqa taǵy da 2-3 jer­­den osy­laı qoldan karer jasap alǵan. Joǵaryda Jasulan Qazy­bekovtiń jergilikti atqarý or­gan­­darynyń basshylyǵynda uzaq jyldar qyzmet istegenin aıttyq. Jol qurylysynyń máse­lesin de ol jaqsy biledi. Son­dyqtan «Kazpako» júrgize­tin jol qurylysynyń «Karagan­dador­proekt» ınstıtýty jasaǵan jobasyn kóterip, onyń 392-418 shaqyrymynyń óne boıynda osyndaı, zańsyz jolmen qum tasyǵandyqtyń arqasynda 205 mln. teńge únemdegenin eseptep shyǵaryp, barlyq esebin oblys prokýroryna jetkizgen. Salyq ta tólenbeıtin bul zańsyz qara­jattar kimniń qaltasyna súńgip jatqany belgisiz deıdi ol. Avtomobıl joldary qury­­­lysy­nyń normalary men ereje­leri sonaý Keńes Odaǵy ýaqy­tyn­da jasalǵan. Qury­lys tehnolo­gııa­sy jetil­dirip otyr­ǵanymen jol materıal­darynyń shyǵyny, tyǵyz­­dyǵy men kólemi eshqashan ózgermeıdi. Alaıda, bizde ol qazir múlde saqtalmaı otyr. Eger jol­dar­dyń qurylysy atalmysh nor­malarǵa sáıkes júrgizilse bıyl salynǵan jolǵa kelesi jyly jón­deý júrgizilip, memlekettiń qara­jaty bosqa shashylmas edi. Osy normaǵa sáıkes qum alatyn karerler aldyn-ala belgilenedi. Ondaǵy qumnyń sapasyna qaraı (qurǵaq, dymqyl jáne t.b.) joba jasaýshylar joldyń qalyń­dyǵy qandaı, tyǵyzdyǵy qan­daı bolýy kerektigin aldyn-ala jobalaıdy. Osy jobanyń talaptaryn tolyq oryndaımyn dep «Kazpako» memlekettik ten­der­di utyp alyp, iske kiristi. Al jol qurylysyn júrgizý bary­synda negizgi materıaldyń biri bolyp tabylatyn qumdy kez kel­gen jaqyn jerden qazyp alyp, jolǵa salyp jatyr. Al qumdaýyt topyraqtyń sapasy karerden alynǵan qumǵa kelmeıtini haq. Tyǵyzdyqtary da ártúrli. Endeshe bul joldyń sapasyz bolatynyn, memleket qarajatynyń bosqa shashylatynyn aldyn-ala bol­jaý­ǵa bolady. Jurttyń aıtýyna qaraǵanda, qazirdiń ózinde Chapaev selo­sy mańyndaǵy aıaqtalǵan ýchas­keniń sapasyz ekeni kórinip jatyr. «Áı der aja, qoı der qoja» bolmaǵan soń jol salatyndar oıyna ne kelse sony isteı beredi. Al oblys ákimi 2015 jyldyń 25 qyrkúıeginde ǵana «Kazpako» úshin jańa qaýly shyǵaryp, Roshınsk aýyldyq okrýginiń aýmaǵyn­daǵy atalmysh jerlerdi kóliktik maqsatqa aýystyryp, onyń topyraǵyn 2016 jyldyń 8 shildesine deıin alýyna ruqsat bergen. Zańǵa súıe­nip jasalǵan qaýlyny durys-aq eken delik, alaıda osy qaýlynyń 3 jáne 4-tarmaqtaryn oqyǵanda ákim memlekettiń múddesinen góri «Kazpakonyń» múddesin kóbirek oılaı ma dep qalasyń. Oǵan myna sózder dálel:

3. «Rekomendovat JShS «Kazpako» (po soglasovanııý) v soot­vetstvıı so st.105 Zemelnogo kodeksa RK vozmestıt poterı selskohozıaıstvennogo proız­vodst­va v svıazı s vremennym ızıa­tıem zemel ız selskohozıaı­st­ven­nogo oborota v sýmme 1 059 800 tenge v respýblıkanskıı bıýdjet.
4. Rekomendovat JShS «Kazpako» (po soglasovanııý) v sootvetstvıı s deıstvýıý­shım zakonodatelstvom po okon­­chanıı rabot prıvestı zemelnye ýchastkı v sostoıanıe prıgodnoe dlıa ıh dal­neıshego ıspolzovanııa po selevomý naznachenııý s obıazatel­nym provedenıem rekýltıvasıı».

Kóziqaraqty oqyrman mundaı «usynys jasalsyn» («reko­mendovat»), «kelisimi boıyn­sha» ( po soglasovanııý) degen sııaq­ty súıeısaldy sózderdiń oryn­dalý emes, tek kóz aldaý úshin jazyl­ǵanyn kórip tur. Naqty talap bol­maǵan soń memleket múddesiniń oryn­dalmaıtyny sózsiz ǵoı. Sóıtip, bireýdiń zańdy jol­men jalǵa alǵan jerine kirip, tıisti organdardyń ruqsatynsyz karer ashyp, jerdiń aýyl sharýa­shylyǵyna jaramdy qunarly betin syryp tastaǵan, qoınaýyndaǵy keń taraǵan paıdaly qazbany (qumdy) ruqsatsyz alǵan jeke­men­shik kásiporyn «Kazpako­nyń» áreketterin tııýǵa eshkim­niń áli kelmeı otyrǵan sııaq­ty. Bul J.Qazybekovtiń ǵana emes, memlekettiń de múddesin tap­taǵandyq desek artyq aıtqan­dyq emes. О́ıtkeni, onyń jeri aýyl sharýashylyǵy maqsa­tynda paıdalanýǵa endi múlde jara­maıdy. Shyn máninde kásip­oryn­nyń zańsyz áreketterin tııý­ǵa bolady, biraq soǵan tıisti or­gan­dar belgisiz bir myqtynyń buı­ryǵymen baspaı otyrǵany da haq. Osyndaı myqtylar zań buzýshylyqtardyń qorǵaýshysy bola berse bizde zań ústemdigi ornar ma? Prezıdenttiń zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý týraly talaby oryndalar ma? Árıne, oryndalmaıdy. Sondyqtan, tıisti ortalyq memlekettik organdar mundaı isterdi túbirimen joıýǵa, zań ústemdigin ornatýǵa belsene kiriser degen úmittemiz. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»