Qazaq kúresi: ózgerte bergennen ne utamyz?

nemese «Qazaqstan barysy» týrnırinen keıin týǵan oılar «Qazaqstan barysy» týrnıriniń altynshy kezegi qalaı ótkeni jaıynda áli egjeı-tegjeı jazyla jatar. Al biz osy jarysta kózimiz shalǵan keıbir jáıtter men tól sporttyń túrine keıindeý engen ózgerister jaıy­nan jópeldemede oı qozǵaǵandy jón sanadyq. Maqsat – qazaq kúresiniń qarapaıym jankúıeri retinde qaıtse kúresimizdiń kóshi túzele túser eken degen múbárak tilekke ún qosý. Bıylǵy «Qazaqstan barysynyń» aldynda qazaq kúresindegi balýan­darymyzdyń kıimine ózgeris engenin estigenbiz. «Jeń men balaq uzardy» degen. Osy «jeń» degennen shyǵady, kúrteniń jeńin shyntaqtan sholtıtyp qıǵannan qazaq kúresindegi tartystyń qyzyǵy arta túskenin baıqaı qoımadyq. Kerisinshe, balýandarymyz jeńnen ustaı almaǵan soń tusaýly attaı kibirtiktep júr. Amaldyń joqtyǵynan jaǵadan qos qoldap ustap, kóbine aıla-tásildi qara kúshtiń kómegimen ǵana iske asyrady. «Átteń tonnyń keltesi» demekshi, múmkindik shekteýli bolǵannan soń, aıla-tásil jasaýdyń aıasy da tarylady emes pe? Osyndaıda «Shirkin-aı, dzıýdo­daǵydaı jeńdi uzartsa ǵoı», degen oıdyń qylań beretini ras. Shynynda da, kúresimizdiń kórkemdigin arttyrý úshin kúrteniń jeńin nege uzartpasqa nemese ony uzartpaı otyrǵandaǵy maqsat ne? Kúrteniń jeńi uzaryp, shalbardyń balaǵy sol betinde qalsa, «Dzıýdoǵa uqsap ketti», dep kim aıta alady? «Balaq» demekshi, jańa ereje boıynsha ol bar bolǵany bes-alty santımetr­ge ǵana uzarǵan sııaqty. Osyny iske asyrǵandardyń neni kózdegenin túsine almaı, dal boldyq. «Tize kórinbesin» degen ásiredinshilderdiń ádettegi áńgimesi me? Endi qarap tursaq, tizeden sál tómen túsken balaq balýandardyń syqpytyn alyp, sánin ketirip-aq tur eken. Quddy bir qarny qampıǵan qyrmasaqal týrıstiń tizeden túsken shortık-sholaq shalbaryndaı bolǵan da qalǵan. Sonan soń, osy shalbar balýandar terlegen kezde tizege jabysyp, onyń búgilip-jazylýyna kedergi keltiretin de sııaqty. Muny, árıne, mindetti túrde balýandardan suraý kerek. Nesin aıtasyz, kúreskerlerimizdiń burynǵy sholaq shalbary kórer kózge súıkimdi-aq edi. Bir qyzyǵy, balaq uzartqyshtar osy jaıynda balýandardyń oı-pikirimen sanasty ma eken?.. Álem tanysyn dep áreket etip júrmiz, álbette, balýandarymyzdyń kıgen kıiminiń syrt kózge sándi bolmaǵy kerek. Dızaın turǵysynan kelgende, talǵam tarazysynan qara­ǵanda. Sondyqtan da, engiziler ózgeris­ter myqty degen mamandardyń súzgisinen ótip baryp, halyqtyń talqysyna usynylsa quba-qup bolar edi. Kúrestiń kıesi kilem bolsa, ıesi halyq emes pe? «Qazaqstan barysynda» bıyl da bıshiler men ánshiler kıeli kilemniń ústinde aıaqkıimmen asyr salyp júrdi. Japonnyń tatamıin, sýmosynyń sheńberin bóten bireýdiń aıaqqa tapta­ǵanyn kórgen jan bar ma? Árıne, joq. О́ıtkeni, olarda dástúr men mádenıet san qubylmaı, áldeqashan saltanat quryp qoıǵan. Sonda biz nege qasıetti kúresimizdiń kıeli kilemin oıyn-saýyqtyń astyna salyp berip júrmiz? Já delik, sporttyq mereke – bılesin, án de shyrqalsyn. Biraq kilemniń ústin ýaqytsha bolsa da jaýyp qoıýǵa nemese basqa bir amalyn tabýǵa bolady ǵoı. Sonan soń bir baıqaǵanymyz – qansha beldesý ótse de, kilemniń betin súrtip alyp júrgen bir jandy kórmedik. Tartys bolǵan soń ter shúmektep tógiledi, tóreshi ony aıaq kıimimen taptap júr, ári-beriden soń kilem ústi kirleıdi ǵoı. Ár beldesýden keıin lyp etkizip súrtip alyp otyrsa, kúreske degen taza qurmettiń bir túri emes pe, bul? «Tóreshi» degennen shyǵady, osy jolǵy jarystaǵy egdeleý kelgen bir arbıtrdiń kilem ústindegi enjar qımyly eriksiz nazar aýdartty. Álde densaýlyǵy syr berdi me, múmkin tabıǵaty solaı ma eken, áıteýir, onyń selsoq turysy jan alysyp, jan berisken tartystyń tusynda kózge shyqqan súıeldeı boldy da turdy. Tóreshi degen kilemdi aınala júgirip, balýandardyń árbir qımylyn ańdyp júrmeýshi me edi? Sonan soń buǵan deıingi biz kórgen «Qazaqstan barysynda» tóreshi jeńgen balýannyń qolyn alǵa qaraı bir, sonan soń ornynda aınalyp, artqa qaraı taǵy bir kóteretin. Al bul joly álgi tóreshi ádetten jańylyp, jeńimpazdyń qolyn balýandardy erkin kúrestegideı kilemdi aınaldyra súırep júrdi. Usaq-túıek nárse shyǵar, biraq osynyń ózi-aq qazaq kúresiniń ózine tán kip-kishkentaı ǵana tártibine nuq­san keltirgendeı áser etkeni ras edi. Aıta berse, áńgime kóp. «Qazaqstan barysy-2016» ótpes buryn BAQ betterinde dodaǵa qatysatyn tórt ba­lýanymyzdyń, atap aıtqanda, Mereke Turaev, Aleksandr Kosachev, Aıbek Nuǵymarov jáne Samır Mamedovtiń dopıng qabyldaǵany týraly aqpar jaryq kórdi. Ile «Tórteýi de jarys­tan shettetildi», degen qatań úkimdi de estigenbiz. Biraq kóp uzamaı osy tór­teýdiń úsheýine kúresýge ruq­sat berildi. Baqsaq, bulardyń qoldanǵany tıtteı ǵana dopıng eken. «Qasqyrdyń aýzy jese de qan, jemese de qan». Demek, bul balýandar dopıngtiń dámin burynnan tatyp júrgen sabazdar boldy-aý degen kúdiktiń boı kórsetkeni jasyryn emes. Jarysty uıymdastyrýshylardyń  dopıng paıdalanǵandar qanyndaǵy meldonıı konsentrasııasy 1 mkg/ml-den aspaǵanyn jeleý etip, jal­paqshesheılik tanytqany tań-tamasha qaldyrady. Jalpy, bul áreket qaıta bir oralyp, tereń zertteýdi, táp­tishtep tergeýdi qa­jet etetin sııaqty. О́ıtkeni, búkil álem dopıngpen alysyp jatqanda, biz onymen kúreste «barmaq basty, kóz qystyǵa» jol bersek, kúresimizdi tórge shyǵa­ramyz dep júrgen tirligimizden túk te shyqpaıdy. Elge jekkórinishti qyl­ǵannan basqany kórip te turǵan joqpyz. Sóz sońynda aıtpaǵymyz, «Qazaq­stan barysy» qazaq kúresin damytý qorynyń» tóraǵasy Arman Shoraev myrza «tól kúresimizdiń ataýy ózgerýi múmkin» degen pikir aıtypty. Balaq pen jeńdi eshkimge aıtpaı, bes-alty santımetr uzartqandarymen qoımaı, kúni erteń halyqpen keńespeı, kúresimizdiń ataýyn adam tanymastaı ózgertip jiberer me eken dep te ýaıymdaısyń. Ras, myń qubylǵan myna dúnıede qazaq kúresine de zamannyń talabyna saı ózgerister kerek te shyǵar. Biraq, biz dástúr degen dúnıege kelgende dini qatty bolýymyz kerek. Baıaǵyda bul «qazaqsha kúres» edi, keıin «qazaq kúresi» boldy. Buǵan jón dedik. Al endi ózgertkende ol ne bolmaq? Onyń atyn ózgertkennen kim ne utady? Eń bastysy, ol kimge jáne ne úshin kerek? Al aınalany buzyp shapqandaı, qalyptasqan dúnıeniń tunyǵyn shaıqap, túp qazyǵyn yrǵaı bergennen utpasymyz anyq. Ne istesek te, keńesip istesek edi. «Kelisip pishken ton kelte bolmas», degendi atalarymyz tegin aıtpaǵan shyǵar?! Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY