Tas qudyqtyń basyna taǵdyr shyǵar qondyrǵan...

Germanııada turatyn, kópten saǵynyp júrgen súıikti inisinen hat kelipti. Ondaǵy jurttyń aman-saýlyǵyn jetkizgen, mundaǵy eldiń, týǵan jerdiń amandyǵyn bilmek bolǵan bir japyraq qaǵaz. «Tas qudyqtyń sýyn-aı» dep bastalypty sarytap saǵynyshqa tunyp turǵan jańaǵy hat. «Shólimdi qandyryp, bir ishsem armanym bolar ma edi». Saǵynyshty sálemin joldaǵan – qazir Berlın qalasynda, ákesimen birge turatyn týǵan inisi Vladımır. Kindik qany tamǵan jer oblys ortalyǵynan onsha qashyq ta emes. Burynǵy Qyzylsaıa keńsharyna qarasty Qyzylaǵash aýyly. Arakidik, oraıy kelgende bul da týǵan jerge soǵyp, qoldyń salasyndaı úıir-úıir aq qaıyńdar kómkergen, jaıqalǵan jasyl shalǵyny belýardan keletin, móldir sýly tomarlar men uıysa bitken tal-shiligi qaýlaǵan toǵaılardyń naq ortasyndaǵy alqaptyń keń qoltyǵynda qonys­tanǵan Qyzylaǵash aýylyna jıi soǵyp turady. Shirkin-aı, Vladı­mır jazsa jazǵandaı, saǵyn­sa saǵynǵandaı ólke ǵoı bul. Áne­bir aǵashtyń baýyry shil­de aıy­nyń ortasy aýa bere barmaq­taı-bar­maqtaı jıdekke, ánebir shoqt­yń arǵy beti syńsyǵan shıe­ge tunyp turatyn. Erterekte Qyzy­laǵashtyń qarııalary salt atpen mal qaraı shyqqanda attyń tuıa­ǵyn ystyqtan erigen jıdek qyp-qy­zyl qylyp boıap tastaıdy eken. Mine, myna tusta sonaý Germa­nııa­nyń Berlın qalasynda júrgen Vladımır saǵynatyn tas qudyq. Kádimgi áldeneshe qulash, ishi jalpaq tastarmen shegendelgen, aýyzyna jýan bóreneden buralatyn tartpa istelgen, tartpaǵa jýan-jýan shynjyrlar baılanǵan tas qudyq. Qyzylaǵashtyń adamdaryn ǵana emes, malyn da qanshama jyldan beri tup-tunyq sýǵa qaryq qylyp kele jatqan tas qudyqtyń qyryq kún shildede muzdaı sýyq bolyp jatatyn móp-móldir sýy bir laılanyp, bir taıyzdanyp kórmepti. Buryn sýyn iship kór­megen keıbireýler sál kermek dámi bar deıtin kórinedi. Al, Lıdııa úshin dúnıejúzinde mundaı tátti sý joq. Kópten beri kókiregin kernegen saǵynysh shegenin buzyp jiberdi jańaǵy hat. Sonan soń qolyna dombyrasyn alǵan. Álde kóp ustaǵandyqtan, álde kóp tart­qandyqtan shanaǵy aıǵyz­dalyp, ájim qaptaǵan kóne dombyra, kóne de bolsa kúmbirlep sheshen sóıleıdi. Ońasha úıdiń ishinde sulý án tógilip júre berdi. Qamysy Áýpildektiń múshe-múshe, Sarǵaıdym osynaý kóldiń sýyn ishe. Qos qanat qusqa bitken maǵan bitse, Barmas pa em, qalqataıǵa áldeneshe. «Qos qanat qusqa bitken maǵan bitse». Ánniń osy bir joly Lıdııaǵa erekshe unaıdy. Mynaý jaryq dúnıede jan-tánimen ańsaǵan armanyna qolyn jetkizgen kim bar eken, shirkin! Syrttaı jap-jasyl álem móldir shýaqqa malynyp, tańyń araılap atyp, kúniń alaýlap batyp, mamyrajaı tirshilik keshkenińmen, shyn máninde tuıaǵy bútin tulpar, qanaty bútin suńqar tabylǵan ba. О́zi janyndaı jaqsy kóretin jan baýyry Vladımır ákesine ilesip, tarıhı otany – Germanııaǵa qonys aýdarǵan. Eńbeksúıgish, tazalyq qanyna bitken, uqyptylyq ilkiden daryǵan qasıet bolǵanymen, sol ıt basyna irkit tógilgen elde júrip, qol basyndaı bótelkege quıylǵan mıneraldy sýǵa meıir qandyra almaı, qııandaǵy qolmen tartylatyn, sýyn eshbir zerthana tekserip kórmegen tas qudyqtyń sýyn saǵynady. Bálkim, ol da qusqa bitken qos qanat bitse, údere kóshken qazbaýyr bultqa ilesip, týǵan jerdiń tósine kelip, shólir­kegen, ańsaǵan, kenezesin keptirgen saǵynyshtyń ottaı ystyq lebin tas qudyqtyń tastaı sýyq sýymen basar ma edi kim bilsin. 1956 jyly Qyzylaǵashta dúnıege kelgen Lıdııa Samoılovna tórt synypty týǵan aýylynda bitirdi. Odan ári Qyzylsaıa orta mektebi. Orta mektepten soń, Kókshetaý qalasyndaǵy Kom­somoldyń 40 jyldyǵy atyndaǵy tigin fabrıkasynda tiginshi. Arada birer jyl ótken soń, Jeńis Kárkenov esimdi azamatpen taǵdyr qosyp, otaý qurdy. Es bilgende Qyzyl­aǵashta bes-alty nemis otbasy turatyn. Biraq, aýyl adam­darynyń bir-birin ultqa ból­gendigi esinde qalmapty. – Ol kezde ondaı uǵym bolmaýshy edi ǵoı, – deıdi Lıdııa Samoılovna. – Kishkentaı kezim­n­en án-jyrǵa qumar bolyp óstim. Jasyratyny joq, biz ol kezde úı ishinde nemis tilinde sóılesetin­biz. Árıne, qazaqshasyn aralastyryp. Orta mektepti taza qazaq tilin­de bitirdim. Orys tilin bilmegendikten kóp qıyndyq kórdik, mehnat shektik. Ol kezde ózderińiz bilesizder joǵary oqý ornynda oqý úshin orys tilin bilý mindet edi ǵoı. Birdi aıtyp, birge ketemin. Án-jyrǵa qumar boldym dedim ǵoı. Aldymen nemisshe, árıne. Álde qazaqsha aıttym ba eken. Esimde joq. Aýyl­dyń shetinde turatyn, Kókshe óńirine aty jaıyl­ǵan dáýlesker dombyrashy, aıtýly ánshi Dúısenbaı Aıtqojın atamyzdyń aldynda otyryp, án úırendik. Dombyranyń qaǵysyn, qudyretin uǵyndyq. Eń alǵashqy án álippesin túsindirgen sol kisi bolatyn. Kókiregi toly shejire, kóne ańyzdardy, halyq ánderin keremet kóp biletin ǵajap adam. Jaı ǵana án salyp qoımaı, ánniń tarıhyn, onyń mazmunyn, ár jolynyń astyndaǵy tuńǵıyq astardy tolaıym toǵytyp, qotaratyn. Án shirkin sonda ǵana ánshiniń boıyna sińedi. Sonda ǵana tyńdaǵan jurttyń meıirin qandyra alasyń. Áıtpese, digidik-digidik qurǵaq dybys, qunarsyz áýen kisiniń boıyn bıleı ala ma. О́z repertýarymda halyq ánderi, Aqannyń, Birjannyń ánderi bar. Sanap kórmeppin. Bálkim, júz, múmkin odan artyq. Biz jasymyzda aýyl aqsaqaldarynan án estip óstik. Qyzylaǵash negizi óner qonǵan, qasıet daryǵan aýyl. Bir áttegen-aıy munda mináıi bir sebeptermen Aqan seriniń áni sırek aıtylatyn. О́z basym Aqannyń «Balqadısha» ánin súıip oryndaımyn. Ánniń tóresi ǵoı shirkin. – Aıtyńyzshy, – dedim men, – nemis qyzynyń Aqan atamnyń ánin aıtqanyn qyzyq kórip. Degende Balqadısha, Balqadısha, Buralǵan beliń názik tal Qadısha. Sulý án syzylyp júre berdi. Ashyq, boıaýy qalyń, bıik ún, maqpal daýys án tóresi Balqadıshany kádimgi úlken sahnalardaǵy aty shýly ánshilerden synyq súıem kemdigi joq sheberlikpen oryndaýda. Ishki ıirim, keń jazylǵan jaımashýaq keńdik, sulý ánniń syzylǵan izeti, ah urǵan ókinish, jetkizbeı ketken júırik arman kókirekten jalyn bop sharpylyp shyǵatyndaı. Germanııada Lıdııa Samoılov­nanyń aǵalary, sińlileri Emma men Vılma, inileri Aleksandr men Vladımır turady. 2001 jyly baryp qaıtqan. Qan bir bolǵanmen, qasıet basqa eken. Ult bireý bolǵanmen, úrdis ózgeshe. Jalpy, jaqsy qarsy aldy. Biraq, túpki jurtpen túgel aralasýda qıyndyq bar. Bular ózderiniń keıbir aǵaıyn arasyndaǵy qupııa syryn ana tilderinde aıtyp jetkizetin. Ana tili degende jórgeginen daryǵan, kózin ashqaly kórgen qazaq tilinde. Arǵy aǵaıyndy renjitpes úshin. – Siz Germanııaǵa barǵyńyz kelmeı me? – deımin. – Ondaǵy ómir jumaq desedi ǵoı. Qustyń sútinen basqanyń bári bar. Kómegi tolaıym, járdemaqysy shash-etekten. Júrmeısiz be qalǵan ǵumyrda dúnıeniń bal rahatyn keship? – Qoıshy táıiri. Myna irgedegi Keńótkelge kelin bolyp tústim. Kelin bolǵanda da báz bireýler sııaqty kemdik kórgen joqpyn. Men úı sharýashylyǵyna daıyn edim. Salt-dástúrdi bir qazaqtaı bilemin. As-sýǵa maıly qasyqtaı. Buryn da áke-sheshem Qyzylaǵashta turǵanda jyl saıyn soǵym soıatynbyz, el-jurtty, aǵaıyn-týysty omyrtqaǵa shaqyratynbyz. Qazaq dástúrinde syrǵa taǵyp, betasharyn aıtyp, jar-jaryn shyrqap, kelin túsirdik. Úki taǵyp, qyz uzattyq. Endi Germanııada nem bar. Týǵan jerim, ósken-óngen, qanat jaıǵan ortam osy. Úı-or­manymdy, ul-qyzdarymdy, quda-qudaǵıymdy tastap kóshkende ne nápaqa tabarmyn. Ras, tarıhı otanymyz. Biraq, biz kórmegen, dámin tatpaǵan ólke. Adam birden baýyr basyp ketse, týǵan jerin umyta alsa, meniń Vladımır inim tas qudyqtyń tastaı sýyn saǵynar ma edi. Tildi qalaı damytamyz, apaı? – dep suradym men. – Álgi aqsap turǵan ba, – dep kúldi apaı, – Onyń emi bireý-aq, qazaq qazaqpen qazaqsha sóılesýi kerek. Shóberesimen shúldirlesken ájeni, balasymen tili kelmese de byldyrlasqan atany kórgende, keshirińiz, jynym keledi. О́zim ul-qyzymdy qazaqsha tárbıeledim. Salt-dástúrin boıyna sińirdim, ádet-ǵurpyn úırettim. Sodan kem bolyp qalǵan joq qoı. Bári jaqsy-aý, jyl ótken saıyn týǵan jerdiń gúli túgil, tikenin de saǵynady ekensiń. Baýyrlarym saǵynǵan tas qudyq, túnde túsime kirip júr.  Baıqal BAIÁDILOV Sýrette: Kókshetaý qala­synyń turǵyny Lıdııa Genze