Nesibemizge Nobel buıyrmaǵan ba?

Bári ózimizden. Nıetimizden. Kóńilimiz keń jaılaý, biraq jeme-jemge kelgende tistesip qalamyz. «О́zimiz almasaq almaıyq, basqalar alsyn» degen ustanymymyz bar. Áıtpese, basqada bar nárse bizde de bar. Dál E.Hemıngýeıdi qaıtalap oqyp jatqan kezde «Egemendegi» Baqtygúl Mahanbetova qaryn­dasymdy suhbatqa tartqan «Tuńǵysh ádebı agenttik» kózime ottaı basyldy (29 shilde 2016 j.). Oıy utqyr, eń bas­tysy, bolashaqta ne isteý kerektigin, bar men joqty bajaılap alǵa qoıa bilgen. Talant jaǵynan eshkimnen kende emespiz, tek alǵa tartqan arbanyń belortadan asqanda tarta almaı sheginshektep qalatynyn qaıtersiń. Bul – biz úshin ulttyq «úrdiske» aınalǵan zańdylyq boldy. Orta Azııada Áýezov pen Aıtmatov bar, biraq birtutas ádebıette basqalar oza shaýyp, ózindigin kórsetedi. Hemıngýeıdi ábden ejiktep oqydyq. Máskeý Ádebıet ınstıtýtynyń proza semınarynda bárin de búge-shigesine deıin taldap, táptishtedik. Árıne, árkimniń álemdik problemasy bar, biraq kórkemdigi jaǵynan alǵa tartyp, oza shaýyp ketken eshkimdi kórmedik. Gabrıel Markes te, japon Harýkı Mýrakamı de solaı. Bizdiń M.Maǵaýın men Á.Kekilbaıdyń, S.Muratbekov pen D.Isabekovtiń aıtar prob­lemasy da, sheberligi de solardan bir de kem emes. T.Álimqulovtyń «Aqboz aty» bárinen alǵa ozyp ketti, tek arbamyz jarty jolda shań qaýyp qalǵanyna syrttaı kóz salyp turmyz. Bul jaǵyna kelgende ózimizdiń ózbekten kóp nárse úırensek bolar edi, grýzın men armıannyń da ulttyq aýyzbirshilikte talantqa kórseter taǵylymy zor. Kóterilip otyrǵan másele óte oryndy. Ulttyq agenttik quryp, ozyq dúnıelerdi der kezinde aýdaryp, álemdik deńgeıge úlgi tutyp usynyp otyrý – ýaqyt talaby. Ádebıet oqylady, qazir naǵyz ádebı dúnıelerdiń oqylyp, basqa álemge qaraı bet burar óliara kezeńi. Basqaǵa ketip jatqan múmkindikti ózimizge jumsasaq qoı, shirkin. Tarta almaı turǵan terte tórt aıaǵyn teń basyp keter edi. Basqaǵa ketip jatqan demeýshilikti qaıran qazaq óziniń tolǵaýy toqsan qyzyl tiline jumsasa, ult kemesi alǵa jyljyp, ádebıettiń túıindi sózi aıtylar edi. Demeýshilik – búgingi kúnge tán qamqorlyq kórinisi. Aqshany bosqa shashpaı, bolashaǵymyzǵa jumsasaq deımiz ǵoı. Qazaqstandaǵy «Bestseller KZ» ádebı agenttiginiń negizin qalaýshynyń myna sózi kókeıge qonyp tur: «Jalpy, ulttyń ustyn-bolmysyn kórsetetin ádebıetimizdi ózge túgil ózimizge nasıhattaý joqtyń qasy jáne avtorlar eńbeginiń baǵalanýy óte tómen. Qalamaqydan kúderlerin úzgen jazýshylar janaıqaıy óz aldyna bólek áńgime. Qazaq qalamgerleri shyǵarmalarynyń álemge tanystyrylýy jaqsy bolsa, aýdarylǵan shuraıly dúnıeler qaıda?». Qaıyqtyń tolqynnan óter kezi keldi. Bári birigip, qaıyqty da, kemeni de qol bulǵap qarsy alyp, qoshemettep shyǵaryp salýymyz kerek. Buǵan bizdiń ádebıettiń qaýqary jetedi. Ádebıetti nasıhattaý – búgingi ózekti másele. Qazir bir úrdis qalyptasty, kógildir ekrandy ashyp qalsań, úsh adamnyń basyn qosqan ánshi – ansambl, oǵan qushyrlana qol soqqan tobyr. О́ner kerek-aq, oý, qarasózdiń kúni ótip barady ǵoı. Kitaphanalarǵa kóp jurt bas suqpaıdy, biz ózimizde bardy jan-tánimizdi salyp, saqtap qalatyn kún týdy. Myna qaısar qyz osyndaı kezeńde, tipti, aıtýly týyndylardy aýdaryp, álemdik deńgeıde «ustap qalýymyz» kerektigin problema ǵyp alǵa qoıyp otyr. Baıaǵyda, KOKP XXIII seziniń minbesinen sóz alǵan Mıhaıl Sholohovqa qarap, Bas hatshy L.I.Brejnevtiń qarqyldap kúlip, qol shapalaqtaǵany esimizde. «My pıshem ot vsego serdsa, no serdse prınadlejıt partıı» degen qalamger sóziniń ar jaǵynda áli de aıtylmaǵan shyndyq turdy. Sonymen birge, «Perevodchıkı – pochtovye provodnıkı prosveshenııa» degen Chehov sózi de oıǵa oralady. О́ıtkeni, bul kúnde aýdarma – atqa jegilgen jolserikter ekendigi ómirdiń de, ádebıettiń de aqıqaty. Joldy da, pyraqty da biz oń paıdalanyp, jol ústinde jónimizdi tapsaq qoı, shirkin. Qalamdas qaryndasty quptaımyn. Qazaq ádebıetinde, qazaq prozasynda búgingi kún máselesin qozǵaǵan dúnıeler az emes. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń proza keńesi osy kókeıkesti másele boıynsha májilis ótkizip, el-jurttyń nazaryn aýdarýy kerek. Tuńǵysh ádebı agenttiktiń ózindik is-jospary júzege asyp, úlken-kishi, el zııalylary qulaq túrip, halyq qalaýlylary da atsalysyp, bas-kóz bolǵany jón. Jurt alyp jatqan Nobel bizge de jat emes. Tek nıetimiz oń bolsyn. «Egemenniń» bastamasyn quptaımyz. Sholohov kúdiktene qaraǵandaı, qazir jalǵyz partııaǵa baǵynatyn zaman emes. Táýelsizdik týyn jaı jelbiretip otyrǵan joqpyz. Bizde bári bar. Áleýet te, ádebıet te bar. Áýezov pen Aıtmatov shyqqan topyraqtan bári shyǵady, tek arbanyń tórt dońǵalaǵy teń bolsyn. Qýandyq TÚMENBAI, jazýshy, Halyqaralyq Alash jáne «Astana – Báıterek» syılyqtarynyń laýreaty