«Arlan» men «Barys»

el tynyshtyǵynyń kepili Babalary sadaqpen zeńbirekke qarsy shapqan halyqtyń búgingi urpaǵy qýatty áskerı tehnıkanyń qanshalyqty mańyzdy ekenin jaqsy biledi. Áskerdiń bes qarýyn saılaýdy «Tentek shoqpar jııady» degenniń keri dep qabyldaý qatelik bolar edi. Áskerı tehnıka, birinshi kezekte, memlekettiń aıbynyn asyratyn kúshti qural. Sonymen qatar, ol tetigin taba bilgender úshin úlken bıznes, mol tabys kózi. Osy oraıda, biz elordadaǵy «Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» zaýytynyń brondy kólikteri týraly sóz qozǵamaqpyz. Byltyr qarasha aıynda arnaıy ekonomıkalyq aımaqta qonys tepken kásiporyn iske qosylǵanda, otandyq BAQ-tar jarysa súıinshi suraǵan edi. Súıinshi suraıtyndaı jónimiz bar. Bul Qazaqstan ǵana emes, Ortalyq Azııada balamasy joq biregeı kásiporyn. Onyń ashylý saltanatyna Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń ózi qatysyp, shyǵarylatyn ónim túrlerimen tanysqany esimizde. «Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» JShS – Qazaqstan men Ońtústik Afrıka Respýblıkasy kompanııalarynyń birlesken kásiporny. Nelikten basqa emes, OAR kompanııasymen tize qostyq degen zańdy suraq týyndaýy múmkin, oǵan sál keıinirek toqtalamyz. Zaýytqa sheteldik áriptes tarapynan tek bolat paraqtar, ıaǵnı oq ótkizbeıtin kólikterdiń syrtqy qańqasyna, ishki iri bólekterine qajetti shıkizat qana tasymaldanady. Shıkizatty lazermen kesip-pishý, balqytý, jabyndylaryn boıaý, qurastyrý, sapasyn synap kórý, basqa qajetti bólshekterdi jasaý, buzylǵan tehnıkany qaıta jóndeý, ýaqyt talabyna saı jańǵyrtý syndy sheti men legi kórinbeıtin qyrýar jumystyń bári osy jerde júzege asady eken. Usaq burandalardan bastap, oq ótkizbeıtin shyny tereze, qarýdyń optıkalyq qurylǵy sııaqty jaraqtary, ekıpajdardyń ózara baılanys quraly, osynyń barlyǵy otandyq ónim. Iаǵnı, qazaqstandyq úlestiń basym bolýyna kásiporyn kóńil bólip otyr. – Zaýyttyń óndiristik qýaty jylyna 120 mashına shyǵarýǵa jetedi. Qazir Qor­ǵanys mınıstrliginiń, basqa da kúsh qury­lymdarynyń tapsyrysyn oryndap jatyrmyz. Qorǵanys mınıstrligine alǵashqy partııany tapsyrdyq, – deıdi kompanııanyń bas dırektorynyń orynbasary Kóbeı Jańbyrshy. Biraq qansha kólikti qaı vedomstvoǵa tapsyrǵany týraly málimet berilmedi, ony kompanııa ókili óndiristik qupııa dep túsindirdi. Kólikti shyǵarýǵa ketetin qarajat týraly da aıta qoımady. Kóbeı Jańbyrshy aıtqandaı, áskerı tehnıkalar Almaty oblysyndaǵy, Qaraǵandy oblysynyń aımaǵyndaǵy áskerı polıgondarda jazda jáne qys mezgilinde, jer bederi ártúrli óńirlerde synaqtan ótkizilgen. Ár synaq saıyn Qorǵanys mınıstrliginiń brondy tehnıkalarǵa qatysty talap-tilekteri nazarǵa alynypty. Sarbazdardyń senimdi serigi Bul zaýyttyń áskerı tehnıkalary qorǵanys salasyna, ishki qaýipsizdikti qamtamasyz etýde jáne tótenshe jaǵdaılarda kádege paıdalanylatynyn olardyń tehnıkalyq sıpattamalaryna qarap-aq bilýge bolady. Ishi-syrtyn sholyp shyqqannan keıin «otqa salsań janbaıtyn, sýǵa salsań batpaıtyn» deıtinniń naq ózi osy shyǵar degen oıǵa kelesiń. Kólikterdiń birqatary týraly az-kem aıtyp óteıik. «Arlan» – MRAP tıpti, mınaǵa qarsy kúsheıtilgen qorǵanysy bar brondy dóńgelekti mashına. Astyńǵy bóligi V pishindes etip jasalǵandyqtan, ishine jaryqshaq ótkizbeıdi jáne jarylys tolqynyn álsiretedi, jaýyngerler berik qorǵalǵan deýge bolady. Korpýsynyń kez kelgen jerinen, dóńgelektiń astynan ekvıvalenti 8 kg. trotılge teń jarylysqa, eki búıirinen 5 metrden qashyqta jasalǵan ekvıvalenti 50 kg. trotılge teń soqqylarǵa tótep beredi. Kólikti basqarýshy men komandırdi qosqanda 10 jaýyngerdi tasymaldaýǵa, jer bederi ártúrli alańdarda da, qalanyń ishinde de áskerı operasııalardy oryndaýǵa taptyrmaıtyn kólik. Salmaǵy 16 tonnalyq «Arlan» saǵatyna 10 shaqyrym jyldamdyqpen júıtkıdi. Dóńgelegi zaqymdanǵan jaǵdaıda 70 shaqyrym jerge, ıaǵnı qaýipsiz aımaqqa deıin bara beredi. Jáne bir aıta keterligi, klımaty ystyq OAR kompanııasynyń tehnologııasy boıynsha jasalsa da, Qazaqstannyń klımatyna beıimdelgen, -50, +50 aýa temperatýrasynda múltiksiz jumys isteıdi. Kalıbri 12,7 mıllımetrlik qashyqtan basqarylatyn SARP modýlimen jaraqtalǵan. Tapsyrys berýshiniń qalaýy boıynsha qarý-jaraqtyń barlyq túrin, tipti, mınomet qondyrǵysyn, tankige qarsy basqarylatyn zymyran júıesin ornatýǵa bolady eken. Kásiporynnyń taǵy bir maqtanyshy, sheteldik mamandar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe bolǵan taǵy bir kólik – «Nomad» (4h4). 4h4 degen dóńgelekteriniń sanyn bildiredi, osy sıfrǵa qarap klassıfıkasııasyn bilýge bolady. «Nomad» torýylda jáne ashyq alańda toıtarys berýge arnalǵan tehnıka. Ásirese, qalalyq jerlerde arnaıy operasııalar oryndaýǵa óte yńǵaıly. Sıpattamalardyń «Arlanǵa» tán ekenin aıtpaǵanda, ekıpajdyń barlyq músheleri úshin syrttaǵy ahýaldy qadaǵalap otyrýǵa barynsha yńǵaıly. Ol úshin oq ótkizbeıtin áınekter, baqylaý kamerasy, basqa da datchıkteri ornatylǵan. «Barys» 8h8 – ballıstıkalyq shabýyl­darǵa tótep beredi. Salmaǵy 19 tonna, jyldamdyǵy saǵatyna 100 shaqyrym­nan asady. 7,62h54 RP kalıbrli bronbuz­ǵysh oqqa, ekvıvalenti 14 kılotrotılge teń jarylysqa shydas beretini polıgon­dardaǵy synaqtarda tekserilgen. Ol túrli klımattyq jaǵdaılarda, kez kelgen táýlik mezgilinde, jolsyz jerlerde tapsyrmalardy oryndaýǵa arnalǵan. Atalǵan kólikterge qoıylatyn eń basty talap – jaýyngerlerdiń ómirin saqtaýǵa yq­paly. Qaýipsizdik deńgeıi NATO-nyń STANAG standarttaryna sáıkes keledi. Kólikterdiń korpýsy da, terezeleri de 7,62 kalıbrli vıntovkanyń oǵyn ótkizbeıtini zerthanada tekserilip, tıisti standarttar berilipti. – Bul kólikter, birinshiden, senimdi. Sarbazdardyń qaýipsizdigi úshin álemdegi eń senimdi kólik túri sanalady. Ekinshiden, jyldamdyǵymen erekshelenedi. Basqa kólikter jete almaıtyn jolsyz jerlerge, shyǵa almaıtyn bıikterge salystyrmaly túrde jyldam jetedi. Úshin­shiden, komandalyq basqarý óte jeńil. Ol úshin zamanaýı navıgasııalyq quraldar qol­danylady, – deıdi kompanııanyń basqarma dırektorynyń orynbasary K.Jańbyrshy. «Barys» 6h6-ǵa Iordanııa eli qyzy­ǵýshylyq bildirip, 50 mashına satyp alý týraly memorandýmǵa qol qoıylǵan. Taıaý Shyǵys elderinen de satyp alýǵa tilek bildirip jatqandar bar kórinedi. Bıylǵy jyly 6–11 qyrkúıekte Reseıde «Armııa-2016» áskerı-tehnıkalyq forýmy ótedi. «Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» eki «Arlan» men bir «Barysty» osy forýmǵa aparýdy josparlap otyr. Ne úshin OAR tańdaldy? MRAP degen ne? Astanadaǵy kásiporynda shyǵarylatyn brondy kólikterdiń barlyǵy MRAP tıptes. Ǵalamtor aqtaryp otyryp MRAP — aǵylshyn tilinen aýdarǵanda jarylysqa, torýyldan jasalǵan shabýylǵa tózimdi degen maǵyna beretin sózderdiń bas áripterinen quralǵanyn bildik. Eń alǵash mundaı mashınalardy OAR 1980 jyldary Angoladaǵy, Namıbııadaǵy áskerı is-qımyldar kezinde paıdalanypty. Syrtqy túri ebedeısiz, suryqsyz kóringenine qaramastan, tájirıbe júzinde olar burynǵy tehnıka túrlerinen áldeqaıda tıimdi bolyp shyqqan. Keıinirek, Iraktaǵy soǵys kezinde AQSh OAR-dyń tájirıbesin alýǵa májbúr boldy. Jeke quram músheleriniń qazasy jıilep ketýine baılanysty, Pentagon tez arada tabany V pishindes MRAP mashınalaryna tapsyrys beripti. Osylaısha, kún saıyn ondaǵan jaýyngerdiń denesin elge tabytpen qaıtaryp júrgen AQSh áskerindegi jaǵdaı jaqsarǵan. Iraktyń Ahbar provınsııasyndaǵy teńiz jaıaý áskeri komandıriniń málimetinshe, 2006 jyly MRAP ishinde birde-bir jaýynger ólim qushpaǵan eken. Ýaqyt óte kele AQSh-tyń áskerı kolonnasyna, jeke avtokólikterine jasalatyn shabýyldar da azaıyp ketken, sebebi ony toqtatý, órtep jiberý múmkin emes edi. Aqyr sońynda, AQSh sarbazdary MRAP-tan basqa kólikpen bazadan shyǵýdan bas tartypty. MRAP tıptegi mashınalar áskerı quramdy ǵana emes, VIP tulǵalardy túrli qaýipti aımaqtar arqyly tasymaldaýda tap­tyr­maıdy. Búgingideı qarsylas taraptar betpe-bet soǵyspaıtyn, kóbine-kóp partızandyq tásilder qoldanylatyn­dyq­tan, mundaı kólikterdiń quny artqan ústine arta tústi. Qazir OAR kompanııalarynyń áskerı tehnıkalar jasaýdaǵy tájirıbesi kóptegen elder úshin úlgi bolyp otyr. Kóbeı Jańbyrshyulynyń aıtýynsha, kásiporynǵa tehnıkalyq mamandardy tartý ońaı bolmapty. Sebebi, qoıylatyn talap joǵary. Zaýyttaǵy tehnık mamandardyń arasynda «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelde oqyp kelgen jastar da bar. Jumyskerler OAR-daǵy zaýyttarda tájirıbeden ótken. Kásibı biliktilikti aıtpaǵanda, eńbek shartynda kórsetilgen talaptardy oryndaýǵa da erekshe mán beriledi. Sebebi túsinikti, áskerı tehnıka shyǵaratyn zaýyt strategııalyq nysan sanalady. Mashınalardyń jasalý tehnologııasy qupııa ustalýǵa tıis. «Qýatty qarý – azdy kóppen, álsizdi myqtymen teńestiredi», depti bir danyshpan. «Beıbitshilikti qalasań – soǵysqa daıyn bol» degen de qanatty sóz bar. Búginde Qazaqstannyń beıbit el ekenin tórtkúl dúnıe túgel biledi. Degenmen, ózge eldermen tereze teńestirip, teń atanyń ulyndaı sóılese alý úshin myqty áskerı tehnıka men myǵym sarbazdardyń qajettiligi taǵy ras. Onyń ústine, biz tilge tıek etken áskerı tehnıkalar beıbit maqsattaǵy tapsyrmalardy oryndaýǵa da taptyrmaıtyn kómekshi. Áskerı tehnıka óndirýdiń ekonomıkalyq paıdasy týraly da sóz basynda aıtyp ótkenbiz. Olaı bolsa, áskerı tehnıka óndiretin otandyq kásiporynnyń orny bólek. Arnur ASQAROV, «Egemen Qazaqstan» Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV, «Egemen Qazaqstan»