Oı qýaty

Ýaqyttan júırik eshteńe joq-aý, asyly. Keshe ǵana mektep qabyrǵasynda Abaı óleńderin taqpaqtap jattap, jyl saıynǵy dástúrli oqýlarǵa jan-tánimizben daıyndalyp, buıyrǵan júldeni ıelenip, kelesi qadamǵa balalyqpen qoljetpes bıik maqsat qoıyp, qııaldaýshy edik. Qııalymyzǵa qanat bitirýshi edik... Oı demekshi, óz tańdaýyńnyń nátıjesinde ómirińnen oryn alyp jatqan barlyq jaǵdaıattar anyǵynda ishki oıyńnan bastaý alatynyn kezinde Paskal bylaı dep naqty tujyrymdaǵan eken: «Bizdiń búgingi barlyq jetistikterimiz – ótken kúnderi oılaǵan oılarymyzdyń kórinisi ǵana». Iаǵnı, ǵalymdardyń zertteýinshe, bizdiń ómirimiz árbir sekýnd, árbir mınýt, árbir kúni oılaǵan oıymyzdan turady eken. Olaı bolǵanda, oı – jerge egiletin dán ispetti: ne oılasań, sony oratyndyǵyń anyq. Amerıkalyq tamasha jazýshy Robert Koler «Ǵasyrlar qupııasy» eńbeginde bylaısha oı túıedi: «Bizdiń ómirimizdegi árbir is, árbir tájirıbe aqylymyzdyń nátıjesi. Biz «isteı alamyz, qolymnan keledi» dep oılaǵan nárseni ǵana iske asyra alamyz. Kim bola alamyz desek, sondaı dárejeden ǵana kórine alamyz. Ne istesek te, kim bolsaq ta barlyǵy bizdiń oıymyzǵa baılanys­ty. Barlyq bıliktiń, sáttiliktiń, baılyqtyń qupııasy solar týraly qýatty ári pozıtıvti oılaıtyndarda...» Ronda Bernniń «Sekret» atty bestseller kitabynda da osyndaı oılar aıtylǵan: «О́mirińiz, áýeli, oıyńyzǵa baılanysty. Sebebi, sizdiń árbir oıyńyz – qýatty kúsh ári magnıt ispetti. Magnıttiń ózine uqsas dúnıelerdi tartatyny sekildi, sizdiń de sanańyzdaǵy sansyz oılar qandaı bolsa, soǵan uqsas oılar keledi, onyń is-áreketińizde kórinis tabýy ǵajap emes. Qandaı bolsańyz, aınalańyzdaǵy dostaryńyz da sizge uqsas bolady. Uqsas dúnıeler ózine uqsastardy tartyp turady. Ǵumyr jumbaǵy – tartylys zańy». Qanshalyqty shyndyqqa janasatyndyǵyn bilmesek te, adamdar pozıtıvti oılasa, sol atmosferada jaqsylyq qalyptasatyny ǵylymı negizdelgen ǵoı. Muny jahannamǵa áıgili fızık I.Nıýton osydan tórt ǵasyr buryn ǵumyr jumbaǵy – «búkil álemdik tartylys zańy» dep atap, tabıǵattaǵy barlyq deneler bir-birine tartylyp turady degen tujyrym jasaǵan bolatyn. Endeshe, oqýshym, siz de keleli oı túıińiz! Hakim Abaı bul týrasynda ne deıdi eken? Aqyl kózimen qara: kún qyzdyryp, teńizden bult shyǵarady eken, ol bulttardan jańbyr jaýyp, jer júzinde neshe túrli dánderdi ósirip, jemisterdi óndirip, kózge kórik, kóńilge raqat gúl-báısheshekterdi, aǵash japyraqtardy, qant qamystaryn óndirip, neshe túrli nábatáttárdi óstirip, haıýandardy saqtatyp, bulaqtar aǵyzyp, ózen bolyp, ózender aǵyp, darııa bolyp, haıýandarǵa, qusqa, malǵa sýsyn, balyqtarǵa oryn bolyp jatyr eken. Jer maqtasyn, kendirin, jemisin, kenin, gúlder gúlin, qustar júnin, etin, jumyrtqasyn; haıýandar etin, sútin, kúshin, kórkin, terisin; sýlar balyǵyn, balyqtar ıkrasyn, hatta ara balyn, balaýyzyn, qurt jibegin – hámmasy adam balasynyń paıdasyna jasalyp, eshbirinde bul meniki derlik bir nárse joq, bári – adam balasyna taýsylmas azyq», – deıdi danyshpan 38-qarasózinde. Bul jaratqan «hıkmetteriniń hámmasynda hám marhamat, hám ǵadalat zahır tur eken». Osydan mynadaı suraq týyndaıdy: Jer men Kókti osyndaı birlikpen, ólsheýsiz keńdikpen bir ǵana adam balasynyń paıdasy úshin sheksiz mahabbatpen jaratqan on segiz myń ǵalamnyń ıesi Alla taǵala sansyz nyǵmetteriniń ishinen sizdi baqytty etetin bolmashy nárseni bermeı qoıady dep oılaısyz ba?! Qasıetti Quran Kárimde: «Ol sondaı Alla, kez kelgen nárseniń bolýyn qalasa, «bola qal» deıdi jáne ol sózsiz bolady» delingen. Munan shyǵatyn qorytyndy: «Aqylǵa erkin oı kerek, Mataýdan oıdy azat qyl, Ádettenip erterek, О́risin keńit jylma-jyl»,-dep erkin oıly aqyn Shákárim aıtpaqshy, oıymyzǵa, arman-maqsattarymyzǵa mataý, qursaý qoımaı, ishki oıymyz ben tilegimiz anyq bolyp, eń bastysy, árdaıym pozıtıvti erkin oılaýǵa daǵdylansaq, ár isti taza aqylǵa synata alamyz. Bárin aqyl tarazysymen sheshsek, óz ómirimiz úshin úlken jaýapkershilik ala alamyz, ol – bizdiń shynaıy ómirimiz bolmaq. Demek, barlyq ıgi nemese qııanat isterdiń de bastaýshysy – ishki oı eken. Olaı bolsa, ne turys? О́z ómirime bir sát úńilip kóreıinshi, oqýshym. (Siz de jaıymen óz ómirińizge kóz jiberińiz.) Elimizdegi kórnekti memleket qaıratkeri aǵalardyń birine hat jazǵaly beri tabany kúrekteı tórt jylǵa taıaý ýaqyt ótipti. Osy jyldar aralyǵynda óz ómirimde qandaı ózgerister boldy. Meniń oı-armanym júzege asty ma? Eń bastysy, Alashtyń ardaqtysy, qazaǵymnyń báıteregi Myrzataı aǵa Joldasbekovtiń úıinde qabyldaýynda boldym. Qazaqtyń rýhanı álemin kóne túrkiler dúnıesimen salǵastyra zertteýdi alǵash qolǵa alyp, baıypty zerttep, sóıtip, ulttyq ádebıetimizdiń tarıhyn 12 ǵasyrǵa tereńdetip jibergen, halqynyń bolashaǵy úshin jankeshtilik eńbek etken tulǵamen kezdesý meniń ómirimdegi eń bir umytylmas aıaýly kezeń bolyp qala bermek. Ýnıversıtette «Áńgime-dúken» germenevtıkalyq klýbynda Abaıdyń 28-qarasóziniń mánin ashý maqsatynda jasaǵan «Oı qýaty» atty leksııamda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, f.ǵ.d. professor Serik Negımovtiń búkil aýdıtorııaǵa daýystap: «Jaraısyń, Shahınur! 55 mınót tyńdarmandardyń júregin jaýlap aldyń», dep bergen baǵasy tomaǵasy sypyrylyp, kókke samǵaǵan qyran qustaı senimdiligimdi arttyrdy. Taǵy bir aıta keterlik jaıt, elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstanda» (18.IH.2012 j.) jarııalanǵan «Abaısha súıip, Abaısha kúıip júrmiz be?» degen maqalany oqyǵandaǵy oılarym nemese «Myrzataı aǵaǵa hat», «Batamenen er kógerer» atty maqalalarymdy oqyǵan Almaty oblysy Uıǵyr aýdanynyń №4 Shońjy orta mektebiniń 10-11-synyp oqýshylary: «...Abaı shyǵarmashylyǵyna qaıtadan tereńdep, Shákárim týyndylaryna qaıtadan oralyp, qaıta jattaýǵa, qaıta oqýǵa kirisemiz dep otyrmyz... Seniń talantyń elimizde turatyn el erteńi bolatyn shákirtterge tereń oı tastady. Abaı men Shákárim sııaqty ǵulamalarǵa tereń boılaý kerektigimizdi eskertti», – dep ózderiniń júrekjardy tilekteri men nıetterin «EQ» gazeti arqyly «Oqyrman oıyn aıtady» (16.H.2012 j.) aıdarymen joldaǵan bolatyn. Osyndaı jas órenderdiń, sondaı-aq, Abaı-Shákárim muralaryn zerdelep, aýdan, oblys kóleminde nátıje kórsetken birqatar izbasarlarymnyń Abaıdyń, Shákárimniń asyl oılarynyń syrtyn emes, syryn uǵynýǵa degen qulshynystarynyń jyldan-jylǵa artyp kele jatqany bar qazaqqa ortaq zor qýanysh dep bilemin. Eger bir nárseni shyn qalap, soǵan saı erinbeı eńbektenip, jalyqpaı izdenseń, úmit úzbeı, armanǵa senseń, búkil álem sonyń oryndalýyna sebepker bolady. Neni meńzep otyrǵanymdy túsingen shyǵarsyz, oqýshym?! О́ıtkeni, joǵaryda keltirgendeı: «Búkilálemdik tartylys zańy». Osydan soń, asa jaýapkershilik, úlken tabandylyqpen tek bir ǵana maqsat qoıyp, oı-sanany soǵan baǵyttap, baldáýren-balalyq shaqtyń qomaqty bóligin sanaly iske arnaǵan meniń aldymnan qandaı jol shyǵýy múmkin dep oılaısyz?! Olaı bolsa, búkil álem bir-birine tartylyp turǵanyndaı, sizdiń de ne qalaıtynyńyz aıqyn bolsa, mindetti túrde ony ishki oıyńyz arqyly ómirińizge tartasyz jáne ol sózsiz kórinis tabatynyna kámil senińiz. Uly Abaı osynaý zańdylyqty bilgen ǵoı. Bilgen soń da oı qozǵaǵan. «Búkil álemdik tartylys zańyn» 43-qarasózinde: «Jan qýaty deıtuǵyn qýat - bek kóp nárse, bárin munda jazarǵa ýaqyt syıǵyzbaıdy... Bul qýattyń ishinde artyq úsh qýat bar», – dep sonyń «bireýin oryssha «sıla prıtıagatelnaıa odnorodnogo», deıdi. Qazaqshaǵa «uqsas dúnıelerdiń nemese birtektilerdiń tartylys kúshi» dep tárjimeledim. Bul qýatty, áýeli, uly aqynnyń ózi qalaı túsindiredi eken?! Oqıyq: «Ol – bir nárseni estip, kórip bildiń, hosh keldi, qazir soǵan uqsaǵandardy tekseresiń. Túgel uqsaǵan ba? Iаkı bir ǵana jerden uqsaǵandyǵy bar ma? Árneshik sol iske bir kelisken jeri bar nárselerdiń bárin oılap, bilgenin tekserip, bilmegenin surap, oqyp, bótennen habarlanyp bilmeı, tynshytpaıdy», – deıdi. Hakimniń aıtýynsha mundaı «sıla prıtıagatelnaıa odnorodnogo» adam boıynda áýelde bolady. Eskermegen, «tamyryn berik ustap» tura almaǵan, «kútip aınaldyrmaǵan» adamnyń boıynan joǵalyp ketedi eken. Sondyqtan da ony «zınhar, joǵaltyp alý jaramas, ol joǵalsa, adam uǵyly haıýan boldy, adamshylyqtan shyqty», deıdi túıindep. Munyń ózin adam eskere bermeıtin jaralystyń bir jumbaǵy nemese Abaısha aıtqanda «dúnıeniń kórinbegen syry» dersiz. Qarasózde aıtylǵandaı ómir, tabıǵat, qoǵam, adam, t.b. jaıynda qalaı oılansańyz da, tipti, ózińiz qandaı adam bolsańyz da boıyńyzdaǵy sol bir artyq qýatty «sıla prıtıagatelnaıa odnorodnogo», ıaǵnı «uqsas dúnıelerdiń nemese birtektilerdiń tartylys kúshi arqyly» oıyńyzǵa, ózińizge uqsastardy tartasyz. Budan túıetinimiz: sizdiń ómirińiz siz qalamasańyz da, ózińizge tartqan, siz árdaıym oılaıtyn deńgeıde ótpek. О́ıtkeni, árdaıym oılaıtyn oılarymyz dál solaı bolatynyna kóńil túkpirinde shyn senimdi týdyrady. Jáne sol senim sondaı oqıǵanyń bolýyna jaǵdaı jasaıdy. Bul – zańdylyq. «Jaqsy menen jamandy aıyra almaı, bir urty qan, bir urty maı bolǵan», oı, ǵylym-bilim emes, paıda, maqtan qýǵan «qalyń eli, qazaǵy, qaıran jurtyna» osynaý buljymas zańdylyqty uly Abaıdyń basqasha túsindirýi «júz qaraǵa eki júz kisi suǵyn qadaǵan» (24-qarasóz) zamanda múmkin emes-ti, bizdińshe. Abaı ǵylym-bilimdi úırenýdiń sharttary týraly aıtqanda 32-qarasózinde «bilim-ǵylymdy kóbeıtýge eki qarý bar adamnyń ishinde: biri – mulahaza qylý, ekinshisi – berik muhafaza qylý», – deıdi. Muhafaza qylý – pikirlesý degeni. Sóz sońynda aıtarym, oı – adamnyń qarýy. Ol – qýatty. Eger árbir jan ıgi iske umtylsa, shapaǵatqa bólenetini daý­syz. Shahınur Sadýaqas,  L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń 4-kýrs stýdenti