Tynyshsyz tamyz
Qaıran qalarlyq nárse, jyldan jylǵa tamyzda alasapyran jáne kóbine qandy oqıǵalar bolǵanyna qaramastan, bul aı baspasóz úshin «óli tynyshtyq kezeńi» («mertvyı sezon») atana bastady.
Myna derekterge qarańyz. Birinshi dúnıejúzilik soǵys 1914 jyldyń tamyz aıynda bastaldy jáne 25 jyldan keıin osy aıda Adolf Gıtler Polshany basyp alýǵa buıryq berdi. Gıtler tamyzdy jaqsy kóretin; bul aıda 1934 jyly prezıdent Gındenbýrg qaıtys bolǵan soń ol bar bılikti qolyna aldy, 1938 jylǵy Mıýnhen daǵdarysy kezinde nemis qarýly kúshterin mobılızasııalady, al kelesi jyly Keńes Odaǵymen ózara shabýyl jasamaý týraly paktige qol qoıdy.
Eki ıadrolyq bomba 1945 jyldyń tamyzynda úsh kún ishinde tastaldy. 1964 jyldyń tamyzynda Tonkın shyǵanaǵyndaǵy qaqtyǵystan soń Vetnam soǵysy tutandy; Reseı Chehoslovakııaǵa basyp kirý úshin 1968 jyldyń tamyzyn tańdady; Saddam Hýseın Kýveıtti okkýpasııalaýdy 1991 jyldyń tamyzynda bastady. Shekspır «Daýyl» pesasynda «Tamyzdyń kúnine kúıip sharshaǵan pishenshiler» deıdi, alaıda ólim jazdyń osy 31 kúninde sharshaýdy bilmeıtindeı.
Tarıhqa qarasaq, tamyz – Úndistandaǵy brıtan bıligi aıaqtalǵan, Berlın dýaly turǵyzylǵan, Nelson Mandela tutqyndalǵan, Iаdrolyq synaqtardy toqtatý týraly kelisimge qol qoıylǵan, Mádenı revolıýsııa burq etken, Martın Lıýter Kıng azamattyq baǵynýdan jappaı bas tartýǵa shaqyrǵan, Rıchard Nıkson otstavkaǵa ketken, Mıhaıl Gorbachevke qarsy tóńkeris áreketi jasalǵan jáne prınsessa Dıana qaza bolǵan aı. Iýlıı Sezardyń jıeni jáne murageri Sezar Avgýstyń aty berilgeli bul aıda tańdanarlyq ári mańyzdy oqıǵalar kóp bola bastaǵandaı kórinedi. Nege?
Rıonyń únem úlgisi
Rıo-de-Janeırony Olımpıadanyń ashylý saltanatyn jańa mánerdegi horeografııamen keremetteı etip ótkizgeni úshin quttyqtaımyz.
Bizdi erekshe tańdandyrǵany, kópshilik kúmánmen qarap otyrǵanda Rıonyń bul mindetti oryndaǵany jáne de ǵajap úlgide oryndaǵany.
Brazılııa úshin Oıyndardy ótkizýge budan qolaısyz ýaqytty tabý qıyn edi. El úsh jaqtan – sońǵy on jyldaǵy eń aýyr ekonomıkalyq toqyraýdan, ishki saıası daǵdarystan jáne Zıka vırýsy qaterinen qıyndyq kórip jatyr. Rıonyń Olımpıadany oıdaǵydaı ótkize alary kúmándi bolǵandyqtan, Halyqaralyq Olımpıada komıtetiniń 2016 jyldyń Jazǵy oıyndaryn ótkizý mártebesin bul qalaǵa berýin nashar tańdaý retinde baǵalaıtyn pikirler kóbeıgen edi.
Málimetterge qaraǵanda, Rıo-2016-nyń bıýdjeti Londonda ótken Olımpıadadan 12 ese, Pekındegiden 20 ese tómen bolǵan. Bul Oıyndardyń ashylý saltanatyna salystyrmaly túrde az aqsha jumsaldy. Biraq shoýdyń áseri aldyńǵylardan esh kem bolǵan joq. Bir qytaı kommentator súısingenin «Sizderde ar-uıat jetkilikti ekeni kórindi, sonda aqshadan taryǵyp otyrǵan kim?» degen suraqpen jetkizdi.
Uıymdastyrýshylardyń «Brazılııada bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasyna qarjy jetpeı jatqanda ashylý saltanatyna kóp shyǵyn jumsaı almaımyz» degen pikirin qoldaımyz. Brazılııanyń uıat pen áleýmettik jaýapkershilik sezimine toly bul málimdemesi bolashaqta Olımpıada ótkizetinderdiń, sonyń ishinde 2022 jyly Pekınde bolatyn Qysqy oıyndarǵa daıyndyq jasaýshylardyń júregine jetse dep tileımiz.
Munaı nege arzandap ketti?
Birinshiden, álemdik ekonomıka óte baıaý ósip jatyr. Ekinshiden, Saýd Arabııasy men Reseı óndiriletin munaı kólemin azaıtýǵa nıet bildirer emes. Úshinshiden, Kanada, Nıgerııa jáne Lıvııadan rynokqa shyǵatyn munaı tolastap qalǵan edi, endi qalpyna kele bastady. Tórtinshiden, AQSh-ta slanes arqyly munaı óndirýshiler aldyńǵy rette baǵa tómendegen kezde óndiris tıimdiligin jaqsartyp aldy. Al baǵa qaıta kóterilgende baǵanyń qulaýynan bolatyn qaterdiń aldyn-alatyn kelisimsharttar jasady jáne burǵylaý munaralarynyń sanyn kóbeıtti. Olarda burǵylanǵan, biraq ýaqytsha jabylǵan birneshe myń uńǵyma (skvajına) bar. Bular baǵa kóterilgen kezde ashylyp, iske qosylady. Besinshiden, munaıdyń suranystan artyq kólemde óndirilip jatqanyna qosa rynokta munaı ónimderi de shekten tys kóbeıdi. AQSh-ta jaz merziminde kólik qozǵalysy kóbeıgenimen, óndirilgen janarmaıdy taýysa almady. Altynshydan, Qytaı munaı salasyn retteý sharalaryn júrgizgen soń, birinshi jarty jylda bul elden shyǵatyn tazarǵan otyn eksporty 2015 jylǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 45%-ǵa ósti. Osylaısha, munaı barreliniń baǵasy $40-ǵa tómendedi.
Daıyndaǵan Erjan Ábdiraman
