Qazirgi qazaq poezııasynyń kórnekti ókili Sh.Sarıevtiń shyǵarmashylyǵy arqyly búgingi ádebıetimizdiń ósken órisi, jaıǵan órkeni, jetken bıigi dáleldenedi. Búgingi lırıkalyq poezııamyzǵa tán janrlyq sıpat, taqyryptyq erekshelik, kórkemdik izdenister aqyn shyǵarmashylyǵy arqyly taıǵa tańba basqandaı anyq tanylady. Qazaq óleńiniń mol dástúrin asqan zergerlikpen, shyǵarmashylyqpen ıgerip qana qoımaı, ózinen keıingi órenderge mırasqorlyq eterdeı eńseli týyndylarymen aqyn Sh.Sarıev qazaq ádebıetiniń tarıhynan oıyp oryn aldy dep búgin nyq senimmen aıta alsaq kerek.
Ol, árıne, qazaq poezııasynyń kóne dástúrin – tolǵaý úlgili poezııamyzdy, án-óleń, ánshi-aqyndar murasyn berik ustanýshy ǵana emes, jalǵastyrýshy, jańǵyrtýshy, ol, sondaı-aq, uly Abaı dástúriniń ómirsheńdigin óz shyǵarmalarymen dáleldeýshi, ol keńestik dáýirdegi qazaq poezııasynyń bar jetken jetistigin búgingi ádebıet ómirimen baılanystyrýshy bolyp keledi. Talantty aqynnyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyna usynylyp otyrǵan «Poezııa padıshasy – lırıka» kitabyndaǵy «Uly dala» delinetin óleńde: «Uly dala-Shól dalanyń ulymyn, О́rkesh-órkesh qumnan órgen burymyn, Shólirkegen shól dalanyń kósemi, Qumdar aman bolsa men de tirimin», – delinetin shýmaq bar. Baıqaǵanymyzdaı, osy shýmaqtaǵy shyǵandaýlardan Shómishbaıdyń aqyndyq temperamenti, úzdik ajarlaýlar men aýystyrýlar arqyly jasalǵan ulttyq beıneler kózge erekshe kórinedi. Burymnyń órkesh-órkesh qumnan jasalǵany týraly ajarlap aıtý, ıaǵnı kúrdeli epıtettik beıne jasaý, sondaı-aq qumdy shól dalanyń kósemi dep aýystyryp qoldaný, ıaǵnı metaforalyq beıne jasaý qazaq poezııasynda buryn-sońdy kezdese qoımaǵan Sarıevtik sańlaq qalyp, ulttyq sıpatty qundy beıneler dep aıtsaq, artyq bola qoımas. Qazirgi lırıkalyq poezııada úzdik beıneler lırıkalyq «menniń» negizinde dúnıege kelip jatatyny Shómishbaı aqynnyń: «Tamyrlary tereńde, Sekseýili men bolam», nemese «Qıyndyqty kóktegen, Men de seniń jýsanyń» deýleri arqyly kórinedi. Aqyn óleńderinde kóp ushyrasatyn mundaı shýmaqtar, joldar dástúrliligimen, ulttyq sıpattylyǵymen qundy jáne olardyń «Poezııa padıshasy – lırıkada» kóp ushyrasatyny kóńil qýantady. Lırıkalyq «men» óleńdegi aqyn, keıipker kúıinde kórinip, ónerpaz shyǵarmashylyǵynyń ón boıynda lırıkalyq beınege, oqyrmandy oılandyrar, tolǵandyrar tolyqqandy ádebı obrazǵa aınalyp jatatynyna osy Shómishbaı Sarıev sııaqty aqyndar shyǵarmashylyǵy dálel bola alady.
Al lırıkalyq keıipkerdiń tulǵa deńgeıinde kórinýi – lırıkalyq poezııada sırek kezdesetin qubylys. Asa daryndy, kórnekti aqyndar shyǵarmashylyǵy tanyta alatyn tańǵajaıyp jaǵdaı. «Poezııa padıshasy – lırıkada» osyndaı ozyq týyndylar bar. El tartqan tozaq, sóz be azabyń, Men qalaı kókjıekten kóz jazamyn. Taýlarym bıikter ed, Dala keńip, Ár qazaq mendeı súıse, О́z Qazaǵyn! Aqynnyń «Shóldep ótken qazaqpyn» óleńi – metaforalyq oılaýdyń úzdik úlgisi. О́zin dalaǵa balap, teńep, aýystyryp jyrlaý qazaq poezııasynda burynnan bar, árıne. Al shól dalamyn degen beıneni qazaqpen aýystyra qoldana otyryp, «shóldep ótken qazaqpyn, qashan-qashan, atar-aý dep azat kún?!» deı otyra, ult taǵdyryn aıtý – sheberlik. Shómishbaı aqynǵa tán ózindik qoltańba. Bul – aýystyrýdyń kúrdeli, shendestirilgen túri. Aqynnyń stıldik ereksheligin anyq tanytatyn osyndaı óleń joldary biz sóz etip otyrǵan kitap mazmunynda óte kóp kezdesedi. Mundaı derekter – qazaq poezııasynyń ulttyq sıpatynyń artyp, dúnıetanymdyq, pálsafalyq turǵydan barynsha tereńdep kele jatqanynyń dáleli.
Mysaly, «Poezııa padıshasy – lırıkadaǵy» myna shýmaq osy aıtqandarymyzdy dáleldeıdi. Muhıt – túpsiz kemeńger, dala – sheksiz danalyq, Taý alybym turady ulylyqtan jaralyp. Úsheýi de eńseli, úsheýi de súıikti. Ulylyqtyń ólshemi – Tereńdik! Keńdik! Bıiktik! Lırık aqynǵa tán basty sıpat, bizdińshe, óleńderin tabıǵat qubylystarymen egiz óre otyryp, tabıǵatty sóılete alýy, oǵan jan bitirýi, sóıte otyryp tabıǵat sulýlyǵyn adamnyń sezim-syrlaryna aınaldyryp, júrekti baýraýy, terbeýi, tolqytýy der bolsaq, «Poezııa padıshasy – lırıkada» mundaı óleńder kóp jáne bular Sh.Sarıevtiń ǵana emes, búgingi qazaq óleńiniń óreli bıigin de dáleldeıdi. Aınalamda qustar úni, qus úni, Qulaǵymnan, júregime jetken bir. Tabıǵat-aý, jasyl-jelek pishini, Meni qorshap, aınalamda kóktem júr. Mundaı shýmaqtarda tabıǵat sýreti, kórip otyrǵanymyzdaı, jalań sýrettelmeıdi, aqynnyń janyna aınalady, sezimin týdyrady, oqyrmandy sulýlyq álemine eriksiz baýrap áketedi, sulýlyqqa súısindirýi arqyly ómirdi súıýge qushtarlandyrady. Poezııa kúshi, lırıka tylsymy dep otyrǵanymyz osy. Qoryta aıtqanda, qazaqtyń belgili aqyny Shómishbaı Sarıevtiń «Poezııa padıshasy – lırıka» atty kitaby elimizdiń eń joǵary nagradasy – Memlekettik syılyqqa birden-bir laıyqty kórkem dúnıe.
Baǵdat KÁRIBOZULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
