Pandalar «patshalyǵy»

tabıǵattyń talaı tamashasyn usynady Qazaqstan jýrnalısteriniń Qytaıdyń ońtústik provın­sııalaryna qyzyqty saparlary Chendý qalasyndaǵy pandalar qoryǵyn tamashalaýmen aıaqtaldy. Tabıǵattyń ózi oıynshyq sııaqty etip jaratqan qara ala aıýlar baǵynda qazir 166 panda ómir súrip jatyr. Talaı tolymdy maqalalarǵa júk bolarlyq osynaý issapardyń ózi de súıkimdi ańdardyń mekeninde ádemi ásermen aıaqtalǵanyna qýa­nyshty edik. «Qytaıdy synaý» dep atalatyn saıahatymyzda Chendý qalasynda bizdi kútip alǵan qala basshylarynyń biri Chýı Pın Ro myrza panda degen óte jalqaý ań ekenin, tabıǵı qoryqty aralaýǵa ertelep barý kerektigin eskertken.  Rasynda túske deıin belsendileý pandalar kúnniń ekinshi jartysynda «apanynan» shyqpaı jatyp alady eken. Bizdiń bul jerde de jolymyz boldy. Kádimgi tiri pandalardy óz kózimizben kórip qana qoımaı, jańa týǵan qyzylshaqalardy da shyny bokstardan tamashaladyq. О́ıtkeni, saparymyz týra pandalar balalap jatqan kúnderge sáıkes keldi. Jańa týǵan pandalar týra jańa týǵan tyshqannyń balasyndaı-aq qyzylshaqa. Ádette olar 120 gramdaı bolyp dúnıe esigin ashady. Tipti 51 gramm bolyp týǵany da bar. Qoryq qyz­metkerleri ony aman alyp qalý úshin kóp eńbektengen kórinedi. Bıyl Qytaıdyń maqtanyshy bolǵan pandalar baǵynda 17 bir­deı qonjyq týǵan. Bul jaqsy kórsetkish deıdi qoryq qyzmet­kerleri. Pan­dalardyń 80 paıy­zy­nyń egiz taba alatyn qabileti bar. «Qansha jaǵdaı jasalsa da, qamaqta ómir súrip jatqan soń... múmkin sodan kóbeıgisi kelmeıtin bolar?» degen oıdy áriptesterimiz aıtyp ta qaldy. Al endi jabaıy tabıǵatta panda bir ǵana qonjyǵyn baýyryna alady. Álsizine qaramaıdy. Áý basta jyrtqysh bolǵan pandalar bul qoryqta múlde et jeýdi toqtatqan. Ettiń ornyn basqa tamaqtar tolyqtyrady. Negizi jeıtini bambýk aǵashtary. Bul qoryqtyń tamashasy da sonda – ný ormandy, qalyń bambýkti baq tipti  pandalarsyz da ádemi. Al endi bir jastaǵy pandalar tym súıkimdi. Aǵashqa asylyp uıyqtap otyrǵany, oınaq salyp júrgenderi de osy mekenge aǵylyp kelip jatqan týrısterdiń kóz qýanyshy. Máselen, tek ótken jyly pandalardy kórýge 2 mıllıon 700 myń adam kelgen. Eger ár bılettiń quny 50 ıýan ekenin eskersek, osynaý qoryq Sychýan provınsııasynyń qorjynyna aıtarlyqtaı qarajat salyp tur. Munda sheteldikter de, hanzý halqynyń ózi de aǵylyp kelip jatyr. Osy qoryqty tamashalaýǵa kelgen týrısterdiń kezegi uzyn-sonar. Pandalar mekeninde 40 shaq­ty adam ǵylymı-zertteý jumys­tarymen aınalysady. 400 adam qara ala aıýdy kútip-baptaıdy. Qazirgi tańda álemde 2 myńdaı panda bar desedi. Jalǵyz ómir súrgendi qalaıtyn ańnyń Chendý qalasyndaǵy aıyrmashylyǵy – bul úlken pandalardyń ólkesi. Al biz qoryqqa barǵan kezde úlken pandalardyń kóbisi teris qarap uıyqtap jatty desek te bolady. Úlken pandalardyń boıy 170 santımetr shamasynda bolady. Erekshe aıýlardyń jabaıy tabıǵattaǵy orta jasy 25 bolsa, bul qoryqta 35-ke kelgen kári pan­da da bar. Onyń  aty –  Sýsý. О́te jalqaý deıdi. Pandalar etten bas tartyp, jyl boıy kókteı­tin bambýkty 90 paıyz qorek ete­tindikten, kúsh-qýatyn únemdeý úshin ómirlerin uıqymen ótkizedi. Olar­ǵa alma da, sút te beriledi. Qoryq qyzmetkerleriniń aıtýynsha, bul ólkede pandalar 8 mıllıon jyl buryn da bolǵan. Ony osy baqtyń mamandary ǵylymı derekter, artefaktiler arqyly dáıek­teıdi. Sonaý este joq eski zamandarda pandalarmen birge ómir súrgen talaı jan-janýar kóbi qazir jer betinen joıylǵan. Al endi turqy kishi panda men úlken pandalar bir túrge jatpaıdy. Tipti osy arada álem ǵalymdarynyń pandalardy janat pa, álde aıý ma dep talasyp kele jatqanyn eske túsirsek bolady. Buǵan negiz de joq emes. Pandalardyń tyrnaqtary janat­tyń tyrnaqtary sekildi, basqa da uqsastyqtary bar. Tabıǵat-ekesh, tabıǵat óz de­genin jasaıdy. Máselen, panda­lar­dyń arasynda da óz tuqymdas­ta­r­ynan deni saý qonjyq týmaıdy eken. Kúnine 20 kılodaı bambýk bu­taqtary men japyraqtaryn jeı­tin pandalar órmelegish. Aǵash­tardyń basynda uıyqtaıdy, oınaıdy. Qalasa, sol jerde shaǵy­lysa da alady. Jabaıy tabıǵatta jyrtqysh ańdardan qorǵanýǵa osy órmelegishtigi de sep. О́te ıisshil keledi eken. Osy jabaıy tabıǵatta adamdardyń ony kezdestirýi óte sırek kóri­nedi. Biraq kózderi nashar kóredi. Bul mekendegi pandalar jabaıy tabıǵatta ómir súrýge ıkem­siz bol­ǵandyqtan, olardy óz betinshe ómir súrýge beıimdeý úshin ári adamdarǵa birden baýyr basatyndyqtan qo­ryq qyzmet­kerleri panda bolyp kıinip júrýge májbúr. Jáne ǵylymı qyzmetkerler aıýlardyń tilin túsinýge de ýaqyttaryn jum­sap júrgen jaıy bar. Bizdi pandalar baǵynda bastap júrgen gıd pandalardyń basqa syrtqa satylmaıtyndyǵyn, tek Makao men Gonkong haıýanattar baǵyna syıǵa tartylǵanyn aıtty. Sychýan provınsııasyndaǵy aýmaǵy 600 myń sharshy metrdi alyp jatqan qoryq Qytaı memleketiniń qamqorlyǵynda. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» Astana – Beıjiń – Chjenchjoý – Ýhan – Chendý – Úrimji – Almaty