Halyq eminiń aıasy keńimek

Búginde Qazaqstan – Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna (ShYU) múshe memlekettiń biri.  Elimiz  Uıymmen yqpal­dasýdy óziniń syrtqy saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri retinde qarastyra otyryp, oǵan erekshe mán beredi. Sondaı-aq, Uıym  aıasynda  ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq, áleýmettik salalarda ózara yqpaldasý boıynsha jumystar júrgizilýde. Máselen, 2007 jyly ShYU otyrysynda Reseı Federasııasynyń prezıdenti V.V.Pýtın Uıymǵa múshe elder basshylaryna densaýlyq saqtaý salasyn  da qamtý jóninde usynys jasaǵan bolatyn. Ol usynys barlyq   ShYU-ǵa múshe memleketter basshylarynan qoldaý tapty.   Sóı­tip, 2008 jyldyń jeltoqsan aıynda Reseı jaǵy  ShYU-nyń Dástúrli medısına aka­demııasyn qurý jóninde qanatqaqty joba usynǵan edi. Osynyń negizinde 2010 jyldyń 10 tamyzynda Máskeýde ShYU-ǵa múshe Reseı, Qytaı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́z­bekstan jáne Ázir­baıjan (baqylaýshy) Dástúrli medısına aka­demııasy bólimsheleriniń yntymaqtastyǵy jónindegi memorandýmǵa qol qoıdy. Al 2010 jylǵy  25 jeltoqsanda Dýshanbede bas qosqan ShYU-ǵa múshe memleketter úkimet basshylary osy qujatty rásimdep,  qol qoıdy. Búgin biz ShYU sheńberinde Dástúrli medısına akademııasyn qurý jónindegi ShYU-ǵa múshe memleketterdiń ókili, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi janyndaǵy «QR halyqtyq jáne rýhanı emshiler» me­kemesiniń, sondaı-aq ShYU-nyń Dástúrli medısına akademııasy  Qazaq bólimshesiniń dırektory, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Sháken ShYNTAEVQA jolyǵyp,  osyndaı bedeldi uıym­nyń densaýlyq saqtaý salasynda aldaǵy ýa­qytta atqarar jumys­tary,  sonymen qatar, elimizdegi  halyqtyq medısınanyń búgingi  ahýaly jaıynda aıtyp berýin ótingen edik. – Sháken Muqanuly, aldy­men Dástúrli medısına akade­mııasy men ózderińiz qol qoı­ǵan memorandýmnyń maq­saty­na toqtala ketseńiz... – ShYU-nyń  Dástúrli medısına aka­demııasy bólim­she­le­rin qurý –   osy Uıym Hartııa­sy­nyń negizine súıene oty­ryp, júzege asyrylmaqshy. Bir aıta keterligi, Uıymda osy ýaqytqa deıin  den­saýlyq saqtaý salasy qamtyl­maǵan eken. Tek sońǵy  jyl­dary bul salaǵa  mán berilip, osy máseleni kóterýdi qol­ǵa alǵan.  Ol úshin  ShYU-ǵa mú­she  alty mem­le­kettiń halyq medısınasy sala­symen  aı­na­ly­satyn mekemelermen aqyl­dasa kele, ShYU-nyń Dástúrli medısına akade­mııasyn qurý jóninde bir sheshimge kelgen. Onyń shtab-páteri Pekın men Más­keý qalalarynda ornalas­qan. Qalǵan  tórteýi solardyń jeke bó­limshesi bolyp  sana­lady. Byltyr Shanhaıda ShYU sheń­berinde  60-tan astam memleket qatysqan dúnıe­júzilik kórme ótti.   Sol kórmeniń bir sa­la­sy halyqty saýyqtyrý jo­lyna ar­naldy. Ony qalaı sa­ýyq­tyramyz degende, osy dás­túrli medısına akade­mııa­syn qurý qajettigi aıtyldy.  Biz to­ǵyz kún Shanhaıda bolǵanda, sol qujatqa       qol qo­­ıyp, ár mem­leket óz elinde dás­túrli medısına akademııasyn quratyn bolyp kelistik. Al onyń ju­mysyn odan ári júrgizýge qol­daý kórsetý  Uıymnyń, qala ber­di bizdiń úkimettiń quzy­ryndaǵy másele. Al baǵdarlamanyń maqsaty­na kelsek, ol úsh negizden tura­dy. Birinshisi – dástúrli medısına boıynsha kadr má­selesin da­ıyndaý, ekinshisi – olardyń bilimin jetildirý, úshinshisi – dás­túrli medısınamen halyqty emdeýdi joǵary ǵylymı tur­ǵyda negizdeý. Ǵylymı tur­ǵyda negizdeýge hımııalyq qospasyz dári-dármek daıyndaý kiredi. Iаǵ­nı,  adam­dy   tabıǵı jolmen emdep, sa­ýyq­tyrý. Mysaly, súlik salý, shóppen emdeý, núktemen úgý, úzý, ıne salý, bıo-kosmo óristi qoldaný tásilderi, t.b. Sonymen qatar,  dúnıe júzindegi halyq emshi­liginiń jetistikterin nasıhattaý, olardy tájirıbeden ótkize otyryp úıretý, úı­rený. Osy máselege qatysty jer-jer­lerde ótetin kongress, sımpozıýmderge qa­tysyp, úles qosý. Aǵartý  má­selesinde barlyq eńbekterdi tu­jyrymdap, kitap   shyǵarý, ádis­temelik quraldar daıyndaý, ony dáriger, emshilerge jetkizý. Al qol qoıǵan memorandým boıynsha ShYU-ǵa múshe memleketter arasynda halyqtyq medısına salasynda ózara baı­lanys ornatyp, ǵylymı-zertteýde, dıplomnan keıin bilim berýde, medısına mekemeleri arasynda,  ın­novasııalyq tehnologııa, telemedısına sala­syn­da, birikken sa­ýyq­tyrý jo­balarynda yntymaq­tasa ju­mys jasaý kózdelýde. Bul rette óz ta­ra­pymnan aı­tarym, tek ǵylymı medısına ǵana eldiń bolashaǵy dep túsiný jáne soǵan qyzmet jasaý qate túsinik dep bilemin. Máselen, qytaı ǵylymı da, dástúrli me­dısınany da qatar alyp keledi emes pe... Iá, Qytaı dástúrli me­dısınaǵa beıim. Olar opera­sııa­ny moıynsynady, al qalǵan aý­rýdy ha­lyqtyq emmen saýyq­ty­rýdy jón kóredi. – Sonymen, Qazaqstanda dás­­túrli medısına akademııa­syn qur­dyńyzdar ma? – Syrtqy ister mınıstrligi mun­daı akademııany quryp, ashýǵa Shyntaevtyń  quqyǵy bar degen málimdeme jasady. Oǵan     halyq me­­dı­sınasyn on segiz jyl bas­qarǵan eńbegim negiz  bolýy kerek. Rasynda da, osy ýaqyt ara­lyǵynda biraz jaqsy dúnıeler júzege asty.  Tipti, buǵan deıin 2008 jyly Qurtqa táýip atyn­daǵy dás­túrli medısına akade­mııa­syn qurǵan  bo­latynbyz. So­ny aıtqan edik, ol kisiler oǵan kelisim berdi.   Sóıtip,  qujattardy jı­nap, ShYU-nyń ult­tyq úıles­tirýshisi S.Nuryshevke, bireýin Den­saýlyq saqtaý mınıstrligine  jiberdik. Búginge deıin Más­­­keýde  akademııanyń eki ret dóńgelek ústeli, úshinshisi Shanhaıda ótip, onda baǵdarlamanyń tusaýy kesildi. – Sonda bul jańadan qu­rylǵan akademııa kommersııa­lyq qurylym ba? – Joq. ShYU jaǵdaıynda aka­demııany kommersııalyq qury­lym­men ashýǵa bol­maıtyn kóri­nedi. Sondyqtan qurǵan akade­mııamyz ShYU erejesine sáıkes keledi. Aka­demııa jumysy Den­saýlyq saqtaý mı­nıstrliginiń ba­qylaýynda bolmaq. –  Akademııanyń qansha mú­shesi bar? – Qazirgi tańda  32 adam múshe. – Sháken  Muqanuly, sózdiń reti kelip tur, endi áńgimeni halyq emshileri sala­syna bur­saq.  Bilýimizshe, buryn halyq em­shilerine zańdy túrde emdeý úshin lısenzııa berilse, qazir ser­tıfıkat alý­lary  qajet kó­ri­nedi. Olardyń aıyr­masy nede? – Bul máseleni aıtpas buryn, aldymen elimizde osy kúnge deıin úsh ret qa­byldanǵan Halyq medı­sınasy týraly zańǵa toqtalǵym keledi. О́ıtkeni, mundaı zań dúnıe júziniń birde-bir memleketinde   joq.   1997 jyly tuńǵysh ret El­ba­sy qol qoıǵan Zań halyq emshi­leriniń kózin ashty.  «Densaýlyq saqtaý týraly» Zańnyń 64­-babynda halyq medısı­na­sy­men aı­na­lysýǵa qasıet qonǵan adamdardyń shu­ǵyldanýyna quqy bar delingen. 2003 jy­ly  Parlament depýtattary «Ha­lyq emshiligi týraly» ekinshi zań qabyldady. Onda emshilerge me­dı­sınalyq bilim  alý mindetteldi. Biraq, Densaýlyq saqtaý mı­nıs­trliginiń uı­ǵarymy boıynsha medı­sı­nalyq bilimi bolmasa da halyq medısı­nasymen aınaly­sýǵa ruqsat etildi.  Úshin­shi zań 2008 jyly    qa­byldandy.   Ras, bu­ǵan deıin halyq emshilerine halyqty emdeýi  úshin lısenzııa be­rilse, qazir ol alynyp tas­taldy. Onyń ornyna  dúnıejú­zilik standartqa saı sertıfıkat berilýde. – Al sertıfıkatty qaıdan, qalaı alýǵa bolady? – Byltyrdan bastap sertı­fıkatty tek  akkredıtasııa orta­lyǵy berýde. Ol úshin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi eki akkredıtasııalaý ortalyǵyn ashty. Onyń biri Almatyda, QR halyqtyq jáne rýhanı emshiler mekemesiniń quzyrynda, oǵan 9 oblys qaraı­dy. Ekinshisi, Astanada. Sertıfıkat aqysyz beriledi. Biraq, ony alýdyń tórt sharty bar.    Birin­shi­si – testen ótý, ıaǵnı qasıetiniń bar, joǵy anyqtalady. Ekinshisi – daıyndyq kýrsyn oqyp bitirýi qajet. Úshinshisi –  synaqtan ótý. Máselen, buryn synaqtan alty aı boıy ótetin.  Ol úshin  oblys or­talyǵyna, bolmasa Al­matyǵa osynshama ýaqytqa keletin. Son­dyqtan synaqtan ótýge bireýdiń jaǵdaıy kelse,  endi bireýiniń múmkindigi bolmaı, ótpeı qala­tyn. Tórtinshisi, emshi kem degende 12-14 naýqasty qabyldaýy tıis. Ony dárigerdiń baqylaýymen    akkredıtasııalaý ortalyǵynyń  at­testasııalaý ko­mıssııasy  ótki­ze­di. Eger naýqastyń aý­rýyn anyq­taýy, dıagnoz qoıýy 70-80 pa­ıyzǵa durys bolsa, sonda ǵana osy tórt shart eskerilip,  sertıfıkat dırektordyń emes, attestasııalaý komıssııasynyń uı­ǵary­my­men beriledi. Oǵan Densaýlyq saqtaý mınıstrliginen bir adam bólingen. Bir aıta keterligi, buryn lısenzııa bes jyl merzimge berilip, emshilerdi   ba­qylaý qı­­yn­ǵa tússe, qazirgi sertıfıkat­tyń merzimi bir jyl.  Sertıfıkat Moneta saraıynda nómirlenip shy­ǵady. Iаǵnı, galagramma.   Son­daı-aq, emshiler bir jyl­dyń ishinde  eki ret  taqyryptyq sıkl boıyn­sha bilimin jetildirý kýr­synan ótýge mindetti. – Sháken Muqanuly, búgingi múm­kindikti paıdalanyp, oqyr­mandardyń da kókeıinde júrgen saýal da bolýy kerek, bıo­óris­pen emdeý, kóripkeldik, sá­­ýe­­­geılik jaıynda oıyńyzdy bilsek... –  Esterińizde bolsyn, bıoóris adamdy eshýaqytta emdemeıdi, ol aldyna kelgen naýqas aǵ­zasynyń bıoórisin ǵana kú­sheı­te alady. Sóıtip, adam óz bıo­órisimen  ózin-ózi emdeıdi. Adam­da jeti túrli kúr­deli núk­te bar, ıaǵnı jeti chakra, onyń jetinshisi tóbede, tór­tinshisi júrekte.   Jalpy, biz­diń halyq­ta  kóripkel, qa­sıeti joǵary ǵulamalar kóp bolǵan. Olar  on besinshi ǵa­syrdaǵy О́teıboıdaq Tileý­qa­byl­uly, 56 jasqa kelgende tá­ýiptik  qasıet daryp, sol ja­synda Peterbordaǵy ás­kerı me­dısınalyq ınstıtýt­ty bitirip, 136 jyl ómir súrgen Sultan­qo­jauly Qurtqa táýip, t.b. Osy­ǵan qatysty sizge bir mysal aı­taıyn. 2003 jyly Fransııada ǵulama kóripkel M.Nos­tra­da­mýstyń 500 jyldy­ǵyna oraı ótken dúnıejúzilik kongreske qatysýǵa Qazaqstan­nan on eki adam bardyq. Qazaq emshileriniń bedeli sol joly moıyndaldy. Birinshi kúni-aq  Qa­zaqstan jıynǵa tór­aǵa­lyq ja­sady. О́ıt­keni, bizdiń elde kó­rip­keldik, bıoórispen em­deý jo­ǵary  deńgeıde damy­ǵan. Ony biz maqtan ete alamyz. Sol jıynda   Parıj  qalasy­nyń me­ri  kóripkel emshilerdi  baı­­qap, synap kórgisi keldi.   Bizdiń emshiniń  boljap aıtyp ber­genine tań qalyp, rıza bolǵan sha­har basshysy Reseı men Qa­zaqstannan kelgen emshilerge qo­naqasy berip, árqaı­sy­syna bir myń eýrodan syıaqy tabys­tady. Al byltyr halyq  emshi­leriniń qurylǵanyna 20 jyl to­lýyna oraı ótken halyq­aralyq kon­ferensııaǵa Qytaı, Koreıa, Japonııa, Prıbaltıka, Reseı, Chehııa, Ýkraına, Polsha, t.b. elderden kelgen qonaqtar   bizdiń  memleket basshysynyń halyq­tyq me­dısınaǵa degen kóz­qarasyn, halyqty dástúrli emmen saýyqtyrý jolyna úl­ken mán berip otyrǵanyn atap ótti. Sondaı-aq Polshanyń Qa­zaqstandaǵy tuńǵysh elshisiniń jubaıy Danýtta óz kitabynda Qazaqstan emshilerine úlken baǵa beripti. Budan eki jyl bu­ryn  sol kisiniń aıtýymen Pol­shadan tórt shákirti kelip,  eki jarym aı oqyp ketti. Bir qyzyǵy, olar qazaq tilin sol jaqtan úırenip kelgendikten, tildik qıynshylyq bolmady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.