Adamzatty ajal sepken soǵys qaterinen árqashan aryltý úshin qolymyzdan kelgenniń bárin jasaýymyz kerek.
Nursultan NAZARBAEV
Adamzat órkenıetke umtylǵan saıyn mol ıgilikter men tabystarǵa keneldi. Sonymen birge, adam balasyna, tabıǵatqa tónetin qaýip-qaterlerdiń de molaıa túskenin baıqap otyrmyz. Atap aıtqanda, ıadrolyq qarýdy oılap tapqan kezden beri dúnıe júzinde jınalǵan olardyń qory búgingi tańda 20 myńnan asyp otyr! Al endi keıbir ǵalymdardyń pikirinshe, tirshilikti joıý úshin osy ıadrolyq qarýdyń 50-100 danasy ǵana jetkilikti eken.
Iаdrolyq qarýdyń planetamyzǵa, onyń ekologııasyna qanshama zardap ákeletinin álem jurtshylyǵy anyq biletin jaǵdaıǵa jettik. Birinshi ret AQSh 1945 jyly atom qarýymen 6 jáne 9 tamyz kúnderi Japonııanyń Hırosıma men Nagasakı qalalaryn bombalaý barysynda 200 myńnan astam adam birden kóz jumǵan bolsa, sonyń saldary áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. Al Semeı synaq polıgony Keńes Odaǵy tusynda jabyq taqyryp boldy. Polıgonnyń aýmaǵy 16 myń sharshy shaqyrymnan astam jerdi alyp jatty. Ol kólemi jóninen dúnıe júzi boıynsha ekinshi polıgon bolyp sanalady. 40 jyl ishinde onda 500-ge jýyq ıadrolyq synaqtar jasaldy. Bul tórtkúl dúnıede bolǵan jalpy synaqtardyń 25 paıyzy edi. Ári qýaty jóninen olar Hırosıma men Nagasakıde bolǵan jarylystardan 40 myń ese asyp tústi. Atalǵan synaqtardyń 90-y aýada júzege asyryldy.
Al 1986 jylǵy Chernobyl atom stansasynyń tórtinshi blogyndaǵy jarylys sol óńirge taıaý ornalasqan Ýkraına, Reseı, Belarýs halyqtaryna tikeleı áser etti. Onyń radıoaktıvti qaldyqtary jaýyn-shashyn arqyly Eýropanyń kóptegen memleketine taraldy. Semeı polıgonyndaǵy jarylystardyń da osy óńir turǵyndarynyń soryna aınaldy. Sonyń saldarynan kóptegen balalar dúnıege kemis bolyp keldi. Aımaq turǵyndarynyń birazy túrli qaterli aýrýlarǵa ushyrap, ómirden erte ozdy. Osy oraıda, atom qarýynyń qaıǵy-qasiretin álemde bastan keshken eki halyq bolsa, sonyń biri, al bir halyq bolsa, sonyń ózi qazaq halqy desek, artyq aıtqandyq bolmas edi.
Osylardy eskergen Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev 1991 jyly 29 tamyz kúni Semeı synaq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.
Eger Qazaqstan ıadrolyq arsenaldy ózinde saqtap qalsa, ne bolar edi? Onda munyń ózi óte kóp qarajatty qajet etetin. Ondaı qaterli qarýdy ustap turý, qaýipsizdigin qamtamasyz etý toqyraý tusyndaǵy memlekettik bıýdjetke ólsheýsiz aýyrtpalyq túsiretin.
Keńes Odaǵy tusynda el baılyǵynyń 20%-ǵa jýyǵy jantalasa qarýlanýǵa jumsalǵanyn tarıhı derekter rastap otyr. Iаdrolyq qarýy bar álemniń alpaýyt memleketteri qazir de jyl saıyn mıllıardtaǵan dollar qarajatty osy maqsatqa jumsap keledi. Mine, munyń qanshalyqty qymbatqa túsetinin osy derekterden-aq ańǵarýǵa bolady.
Jalpy, qarýlanýǵa dúnıe júzinde bir jylda orta eseppen 1,7 trln dollar kólemindegi qarjy jumsalady eken. Bul ishki jalpy ónimniń 2,3-2,5 paıyzyn quraıdy.
KSRO taraǵannan keıin ekonomıkalyq baılanystardyń tamyry úzilip, buryn bir-birin qamtamasyz etip kelgen óndiris oryndarynyń kóbi jumystaryn toqtatqanyn bilemiz. «Eldi qalaı saqtap qalamyz, halyqty azyq-túlikpen, kúndelikti qajetti taýarlarmen qalaı qamtamasyz etemiz?» degen suraq týyndap jatqan kezde, onsyz da mardymsyz qarjynyń birazyn polıgondy ustap turýǵa bóletin bolsaq, munyń táýelsizdigimizdiń týyn tiktep, elimizdiń eńsesin kóterýge zardabyn tıgizetini sózsiz edi.
Iаdrolyq qarýdan bas tartýymyz táýelsiz elimizdiń Birikken Ulttar Uıymynan bastap, barlyq basty halyqaralyq uıymdar men memleketterdiń bizdi tanyp, qoldaý kórsetýine oń yqpalyn tıgizdi. Sondaı-aq, Qazaqstan beıbitshilik pen ózara tıimdi ekonomıkalyq yqpaldastyq maqsatynda qurylǵan jańa halyqaralyq uıymdardyń ómirge kelýine bastamashylyq tanytty. Kelissózder júrgizilip, elimizdiń álemniń damyǵan memleketteriniń qataryna qosylý jolyndaǵy maqsatyna jol ashyldy.
Osyndaı syndarly saıasattyń nátıjesinde álemniń alyp kompanııalary ekonomıkamyzǵa óz qarajattaryn ákelip saldy. Búgingi tańda Qazaqstan el ekonomıkasyna ınvestısııa tartý jóninen álemdegi aldyńǵy qatarly memleketterdiń birinen sanalady. Atap aıtqanda, táýelsizdik jyldarynda Qazaqstanǵa 210 mlrd dollardan astam ınvestısııa keldi. Sonyń arqasynda buryn turalap jatqan kóptegen óndiris oryndarynyń jumysy jandanyp, olar jańa, zamanaýı tehnologııalarmen qamtamasyz etildi. Munaı óndirý ilgeriledi, gaz qubyryn tartý, hımııa ónerkásibi, avtomobıl jáne temirjol jelilerin salý isi damydy. Qalalarymyz ben aýdandarymyz órkendedi. Endi, mine, 1990 jyldardan beri elimiz birneshe jahandyq daǵdarysty bastan keshse de joǵary qarqynmen ilgerileı otyryp, osy 20-25 jyldyń ishinde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵytyna bet aldy.
Qazaqstannyń áli táýelsizdikke qol jetkizbeı turyp, ıadrolyq qarýdan bas tartyp, osyndaı batyl sheshimge barýy – Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń kóregendigi men qaıratkerlik qarymynyń arqasy ekeni sózsiz. Sondyqtan da ol tarıhı sheshim retinde baǵalanyp otyr.
Shırek ǵasyr ishinde Elbasynyń beıbitshilikti qorǵaý, ıadrolyq qarýǵa qarsy kúres baǵytyndaǵy jasaǵan eńbegi orasan zor. Ony búginde búkil álem bilip, moıyndap, qoldap otyr. Prezıdent bastamasymen elimizde jyl saıyn túrli halyqaralyq deńgeıdegi forýmdar men aýqymdy is-sharalar ótkizilip keledi. Bizdiń elimizge, sonyń ishinde Semeı polıgonyna BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń barýy kezdeısoqtyq emes. Ol Memleket basshysynyń bastamasymen atqarylǵan aýqymdy isterdi óz kózimen kórdi. Bul álemdik baspasóz betinde dúnıe júziniń nazaryn aýdarǵan oqıǵa retinde atap ótildi.
Bıylǵy naýryz aıynda, Semeı polıgony jabylýynyń 25 jyldyǵy qarsańynda Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesi jarııalandy. Bul BUU basty qujattarynyń biri retinde tirkeldi jáne dúnıe júziniń memleketterine taratyp berildi. Shetelderdiń tanymal saıasatkerleri, ǵalymdary men sarapshylary osy manıfespen tanysyp, óz pikirlerin bildirdi. Mańyzdy qujat olardyń tarapynan qoldaýǵa ıe boldy.
Álemde beıbitshilikti saqtaý jolyndaǵy qaıratkerlik qyzmeti úshin beriletin áıgili Nobel syılyǵy bar ekeni belgili. Bizdiń Elbasymyzdy osy syılyqqa usyný týraly ár jyldary sóz bolyp, kóterilip keledi. О́z basym bul syılyqtyń Qazaqstan Prezıdentine berilýi ábden oryndy sheshim bolar edi dep oılaımyn.
Iаdrolyq qarýdan bas tartý, synaq aımaǵyn jabý syndy batyl sheshimge barý – buǵan deıin tarıhta eshbir memlekette bolmaǵan. Jer sharynyń joıylyp ketý qaýpi tónip turǵanyn álemdegi alpaýyt elderdiń basshylary, saıasatkerler, áskerıler júregimen sezinip, bizdiń Elbasymyzdyń bastamasyn qoldaýy tıis degen pikirdemin.
Iаdrolyq qarýdy eshqashan qoldanýǵa bolmaıdy. Ǵalymdardyń pikirinshe, ony qoldanǵan jaǵdaıda, ıadrolyq qys oryn alady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, onda dúnıe júzi Arktıka sııaqty muzdy ári radıasııaly álemge aınalady. Tirshilik toqtaıdy. Jer betindegi 7 mıllıardtan astam halyq osyny túbegeıli túsingeni jón.
Osyǵan oraı, Nursultan Nazarbaev endigi soǵysta jeńimpaz bolmaıtynyn jáne onda bári de jeńiletinin málimdeı kelip: «Jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne ǵylym jetistigi negizinde oılap tabylatyn basqa da kez kelgen qarý túrlerin qoldanýdan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi. Jáne osyǵan kimniń jaýap beretinin anyqtaýdyń ózi de kesh bolady jáne jaýap beretin adam da tabylmaıdy. Osy yqtımal qaýip-qaterdi qazirgi ulttyq lıderler men saıasatkerler jáne olardyń keıingi býyn ókilderiniń barlyǵy aksıoma retinde túsinýge tıis», dep óte oryndy atap kórsetkeni belgili.
Iаdromen qarýlanýǵa jumsalatyn qarajatty búgingi tańda atomdy beıbit maqsatta damytýǵa paıdalaný kerek. Japonııadaǵy Fýkýsıma reaktoryndaǵydaı jarylysqa alyp kelmeıtin, qaýipsizdigi myqty, jan-jaqty jetildirilgen, qandaı da bir tabıǵı jáne tosyn apattarǵa tótep bere alatyn, tózimdilik, myqtylyq koeffısıenti asa joǵary stansalar salýdy adamzat ózine mindet etip qoıýy tıis. Qaı eldiń de mol qarajaty osyndaı izgi maqsatqa jumsalsa, adamzattyń áleýmettik jaǵdaıy, densaýlyǵy, ómir súrý deńgeıi anaǵurlym jaqsara túser edi.
Ústimizdegi jyly Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılanýyna Elbasymyzdyń 25 jyldan beri osy oraıda atqaryp jatqan isteri, sondaı-aq naýryzda jarııa etilgen «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi óziniń oń yqpalyn tıgizdi dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni, múshelikke talapker memleketter óte kóp edi. Biraq bizdiń elimizdi memleketterdiń kópshiligi qoldap, atalǵan orynǵa aıryqsha basym daýyspen saılandyq.
Buǵan Elbasynyń dúnıejúzilik qoǵamdastyq aldyndaǵy zor bedeliniń de ıgi áseri bolǵany belgili. Endi elimizdiń atalǵan Keńeste eki jyl ishinde aýqymdy ister atqarýǵa umtylatynyna senimimiz mol. Osy merzimde bizdiń elimiz álemdegi qaýipsizdikti saqtaý, sondaı-aq ıadrolyq qarýdy synaý jáne ony qoldaný baǵytyndaǵy áreketterge toqtaý salý máselelerine basa kóńil bólip, bastamashylyq tanytatyny sózsiz.
Eń bastysy, bizdiń elimizdiń, sondaı-aq búkil progresshil adamzat ókilderiniń kúndelikti belsendi is-áreketiniń arqasynda ıadrolyq qarýdyń qasiret ákeletinin álem túsine bastady. Onymen kúres baǵytynda atqarylyp jatqan isterdiń oń nátıje bere bastaǵany, qaýipsiz álem qurýǵa qaraı oń qadam jasalyp jatqany baıqalady. Iаdrolyq synaqtar ótkizýdi azaıtý baǵytynda oń ózgerister bar.
Qoryta aıtqanda, beıbitshilikke jetetin baılyq joq! Eshkim de ózi ómir súrip otyrǵan ortasynyń oıran bolǵanyn qalamaıdy. Adamzat balasynyń jalǵyz ǵana mekeni bar, ol – Jer-Ana! Endeshe, onyń tynyshtyǵy úshin kúres – árbir azamattyń paryzy.
Beıbitsúıgish elimizdiń ortalyǵy Astanada 29 tamyzda ótkizilgeli otyrǵan taǵy bir tarıhı halyqaralyq is-sharanyń da álemdik qaýipsizdik, ıadrolyq qarýǵa qarsy kúres máselesine oń yqpaly bolary anyq.
Ersultan BEKTURǴANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty, Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi
