Jańa dáýirdiń jahandyq joldaýy

Adamzat órkenıetindegi asa mańyzdy qadamǵa aınaldy Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev ıadrolyq sy­naq polı­gony jabylýynyń 25 jyl­­dyǵy qarsańynda «Argý­menty ı fakty» gazetine ber­gen suhbatynda: «Qazaqstan aýma­ǵyndaǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylýy jáne ıadrolyq arsenaldyń joıylýy jahandyq ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalysqa úlken serpin berdi. Prezıdent Nursultan Nazarbaev – osy qozǵalystyń birden-bir kóshbasshysy», dep atap ótti. Tamyzdyń 29-y kúni Astanada «Iаdrolyq qarýsyz álem qurý» atty joǵary deńgeıdegi halyqaralyq konferensııa ótetini barshamyzǵa málim. Forýmda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev sóz sóıleıdi. Senat basshysynyń pikirin­she, «Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń 1991 jylǵy 29 tamyz­daǵy polıgondy jabý týra­ly Jarlyǵy halyqaralyq qaty­nastar tarıhyndaǵy asa mańyz­dy sheshimderdiń biri bolyp taby­lady. Bul sheshim kúrdeli saıası ahýal kezinde ári burynǵy KSRO-nyń áskerı-ónerkásip elı­ta­synyń ustanymyna qara­mastan qabyldandy». Q.Toqaev atap ótken­deı, bul ázirshe álemdik qarý­syz­daný tarıhyndaǵy alǵash­qy jáne sońǵy oqıǵa bolyp qalyp otyr. Q.Toqaev sol kezdegi polı­gon­dy jabý týraly ábden pisip-jetilgen sheshimniń mánin túsindirip ótti. Senat Tóraǵa­synyń pikirinshe, polıgonnyń jumys istep turýy Qazaqstan hal­qynyń ǵana emes, Jer sharyn­daǵy beıbit halyqtyń basym kópshiliginiń múddelerine qaıshy keldi. «Halqymyz óz jeri­niń adam­dardyń densaýlyǵy men eko­logııaǵa orny tolmas zar­dap keltiretin ıadrolyq katak­lızm­derdiń kózi bolyp qalǵanyn qala­mady. Semeı polıgonynyń aýmaǵy kúni búginge deıin jahan­dyq aýqymdaǵy eń iri ekolo­gııa­lyq jáne gýmanıtarlyq apat­ty aımaqtardyń biri bo­lyp tabylady», dedi Spıker. Son­dyqtan Senat basshysynyń paıym­daýynsha, polıgonnyń jabylýy – dúnıejúzilik mańyzy bar oqıǵa. Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalaǵany da kezdeısoq emes ekeni anyq. Polıgon jabylǵan­nan keıin álemdegi tórtinshi zymyrandyq-ıadrolyq áleýetti joıý úderisi bastaldy. Qazaqstan ıadrolyq qarýsyzdanýdyń dáıekti jolyna túsip, Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa (IаQTSh) jáne Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa (IаSJTSh) qol qoıyp, olardy ratıfıkasııalady. Iаdrolyq qarýsyzdaný saıa­satynyń artyqshylyqtary jónin­degi suraqqa jaýap bere kele, Q.Toqaev mynany atap ótti: «Iаdro­lyq muradan bas tarta otyryp, Qazaqstan álemdik qoǵam­­das­tyqpen oıdaǵydaı yn­ty­­maq­tas­tyq ornatty, shetel­der­den júz­­degen mıllıard dollar ın­ves­­tısııa tartty, TMD-nyń ekin­shi eko­­nomıkasyna aınaldy, jańa asta­­nasyn saldy, kórshiles el­der­men óziniń memlekettik shekara­syn zańdy túrde resimdedi. Iаdro­lyq otynnyń halyqaralyq banki Qazaqstanda ornalasqan. Eli­miz 2017-2018 jyldarǵa BUU Qaýip­­sizdik Keńesiniń turaqty emes mú­shesi bolyp saılandy. Qazaq­stan­ǵa degen jo­ǵary halyqaralyq senim men qur­mettiń arqasynda onyń to­lyq qaýipsizdigi jóninde de sóz qoz­ǵaý­­ǵa bolady. Iаdrolyq qarý­syz­­da­ný­dyń shynaıy paıdasy osy». Sonymen birge, Q.Toqaev «ıadrolyq tejeý» tujyrym­da­masyn synǵa aldy, onyń piki­rinshe, bul jaıt «sharasyzdyq negizinde týyndaǵan». Senat tóraǵasy: «Aqıqatyn aıtqanda, ol qarýlaný jarysyn aqtap alý úshin qyzmet etedi. О́zara senimsizdik pen geosaıası keýdemsoqtyqtyń ósýi jaǵ­daıynda alyp memleketter qyryp-joıatyn qarýdy turaqty túrde jetildirýge jáne onyń ar­senaldaryn ulǵaıtýǵa ty­ry­sady. Shyndyǵynda, biz sonyń barlyǵyna kýá bolyp otyrmyz. Iаdrolyq jarys – bul memleketterdiń bıýdjetine túsetin úlken salmaq, biraq másele tek munda ǵana emes. Osy qarýdy qoldaný qaýpi adamzattyń ekonomıka, ǵylym, tehnologııa, mádenıet salalaryndaǵy beıbit josparlarynyń oryndalýyna kedergi keltiredi», dep atap ótti. Q.Toqaev ıadrolyq qarýsyz álemge qol jetkizýdiń joldary jóninde óz kózqarasymen bólisti. Onyń aıtýynsha, álemde ıadrolyq qarýdan azat alty aımaq bar – Antarktıka, Latyn Amerıkasy, Tynyq muhıtynyń ońtústik bóligi, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Afrıka jáne Ortalyq Azııa. «Osynyń ózi Jer sharynyń jartysy, bul – ıadrolyq qarýsyz álem qurý múmkindiginiń aıǵaǵy. Biz qyryp-joıatyn qarýdan azat (erkin) óńirlerdiń geografııasyn tabandy túrde keńeıtý qajet dep sanaımyz. Eń aldymen, Taıaý Shyǵystaǵy turaqsyz jaǵdaıdy eskere otyryp, onyń ıadrolyq qarýsyz óńir mártebesine qol jetkizýine umtylýymyz qajet. Osy baǵytta tabysqa jetý – ???? ?????????? ??????? ????? ???????? ??????????alǵa jeteleıtin mańyzdy qadam bolaryna senimdimin. Jańa ıadrolyq qarýsyz aımaqtar qurý máselelesi konferensııamyzdaǵy «Iаdrolyq qarýsyz álemdi qurý» atty paneldik sessııalardyń birinde talqylanady». Sonymen qatar, Q.Toqaev azamattyq qoǵamnyń qarýsyzdaný úderisine keńirek aralasýyn mańyzdy dep esepteıdi: «Semeı jáne búkil dúnıe júzinde orna­las­qan ózge de ıadrolyq polı­gon­dardyń ondaǵan jyldar boıy qupııa jumys isteý faktisi ıadrolyq qarýǵa tıimdi baqy­laýdyń joqtyǵyn kórsetedi, al onyń jaı-kúıi týraly shynaıy aqparat qoljetimsiz. Azamattyq sektor, shyn máninde, osy mańyz­dy úderisten shet qalǵan». Spıker óz suhbatynda: «Iаdrolyq qarýdyń adamzatqa esh jaqsylyq ákelmeıtin zulmat ekendigi barshaǵa túsinikti sııaqty. Alaıda, adamdar osyndaı aıqyn tujyrymmen kelisip qana qoı­maı, ıadrolyq keýdemsoqtyqty belsendi túrde synǵa ala otyryp, aqyr sońynda áskerı atomǵa zań júzinde tyıym salýy tıis. Biz quldyqty, násildik kemsitýshilikti joıý, áıelder quqyǵyn qorǵaý, atmo­sferaǵa shyǵarylatyn zııan­dy qaldyqtardy shekteý úshin kúrestiń qanshalyqty tabandy túrde júrgizilgenin bilemiz. Iаdro­lyq qarýsyz álem qurý jolyndaǵy kúresten azamat­tyq qoǵam da tys qalmaýy qajet. BUU Bas hat­shysynyń orynbasary, BUU-nyń Jenevadaǵy bólimshesiniń Bas dırektory bola otyryp, BUU-nyń kún tártibindegi, sonyń ishinde Qarýsyzdaný jónindegi konferensııanyń sheń­berindegi kúrdeli máselelerdi sheshý bo­ıynsha úkimettik emes uıym­dar­dyń kúsh-jigeri­ne belsendi túr­de qoldaý kór­setip otyrdym. Osyn­daı jumys­tyń aıryqsha ma­ńyz­dy ekeni­ne senimdimin, óıt­keni, ol memle­ketter men ha­lyq­­­ara­lyq uıymdardy neǵur­lym esep­tilikke jáne jaýap­ker­shi­­lik­ke ıter­­meleıdi, bul, ásire­se, qarý­syz­daný jáne ıadro­lyq qarý­dy ta­rat­paý salasynda asa qajet», dedi. Q.Toqaev atap ótkendeı, N.Nazarbaevtyń 2045 jylǵa qaraı álemdi ıadrolyq qarýdan toly­­ǵymen aryltý týraly basta­ma­sy qazirdiń ózinde saıası kósh­bas­­shy­lar men álem jurtshy­ly­ǵy­­nyń arasynda qyzý qoldaýǵa ıe bolyp otyr. Elýden astam el­den keletin ókilder men jetek­shi halyq­­aralyq uıymdar basshy­lary­­­nyń qatysýymen ótetin Semeı polı­gony jaby­lýynyń 25 jyl­­dyǵyna oraılastyrylǵan kon­ferensııa Prezıdenttiń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde jarııa­laǵan oılaryn iske asyrý jolyn­daǵy mańyzdy qadam bol­maq. Qory­tyn­dy qujat qabyl­danady dep kú­tilýde. Sáýlebek BIRJAN