atpal azamattyń azapty jyldarǵa toly ǵumyry «halyq jaýy» atanǵan kezeńmen de erekshelenedi
Bul maqalany jazýymyzǵa Qazaqstan Kınematografıster odaǵynyń teń tóraǵasy, respýblıkanyń eńbek sińirgen qaıratkeri, belgili kınorejısser Slambek Táýekelov aǵamyzdyń aqparattyq maǵlumaty úlken oı saldy, túrtki boldy. Ol oblys basshylaryna baǵyshtaǵan hattaryna burynǵy Sovet aýdanynyń (qazirgi Aqqaıyń) týmasy Begaly Beısenbaevtyń azamattyq asqaq bolmysyn aıqara ashyp kórsetetin adamgershilik asyl qasıetterin, taǵdyrdyń jazýymen nebir tar jol, taıǵaq keshýlerden ótkenin, qandaı qıyndyqty bastan keshse de, qara nardaı qaıyspaı kótergen kónterligin arqaý etken. Beıbit ómirdegi jankeshti eńbeginiń, jer dúnıeniń astan-kestenin shyǵarǵan sum soǵys ýaqytyndaǵy eren erlik isteriniń eskerýsiz qalyp bara jatqanyna nalı otyryp, jas býyn túgil aǵa urpaqtyń ózi jóndi bile bermeıtin tulǵaly azamat jaıly tyń derekterdi alǵa tartady.
Shynynda da, úsh maıdandy bastan ótkerýiniń, qazaqstandyqtar arasynda alǵashqylardyń qatarynda Qyzyl Tý ordenimen marapattalýynyń ózi nege turady? Batyr oǵlannyń orda buzar jasynda tutqyndalyp, on jylǵa ıtjekkenge aıdalýy adamdy aıran-asyr qaldyrady. Tasadan tas atatyn qoıan júrek qorqaqtardyń oıdan qurastyrǵan «domalaq aryzy» shyndyqty shybyn janyn shyǵa shyrqyraı qorǵaıtyn asyl azamatty emendeı ıip, maıystyrǵanmen, syndyra almaǵan. О́ıtkeni, aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júretin jalqaýlar men masyldarǵa, jatypisher aramtamaqtarǵa jany qas edi. Baqaı esep jaýlary onyń birbetkeıligin, týrashyldyǵyn, qoń etinen kesip alsa da qyńq demeıtin qaısarlyǵyn ishteı moıyndaıtyn. Betpe-bet kúresýge batyldary jetpegendikten aıaqtan shalý arqyly murttaı ushyryp, omaqasa túsirýdi kózdep, ýaqytsha bolsa da, degenderine jetken. Biraq aq almastaı muqalmas minezdi degenderine kóndire almaǵan. Aryn aramzalardyń aıaǵyna taptatpaǵan. О́le-ólgenshe janyna qylaýdaı kir juqtyrmaı ótken. Bul qasıetter oǵan ata-anasynan daryǵan. Ákesi Beısenbaı men sheshesi Zaǵıpa 5 ul, 2 qyz ósirgen. Jeke sharýashylyqpen aınalysyp, adal eńbekterimen kún kórgen. Balalaryn da adaldyqqa, kisi aqysyn jemeýge tárbıelep, qara qyldy qaq jaratyn aqıqat aýylynan qııa ketpeýdi tálim etip otyrǵan.
Áke ónegesin oıyna túıip erjetken alǵyr jigit orta mektepti bitirgen soń birden eńbekke bilek sybana kirisedi. Jastyǵyna qaramastan, Aralaǵash aýyldyq keńesiniń hatshylyǵyna, keńes depýtattyǵyna saılanady. Ol Otan aldyndaǵy mindetti boryshyn óteýge attanǵanda Japonııa men Keńes Odaǵy arasyndaǵy qyrǵıqabaqtyq saıası janjalǵa ulasyp turǵan bolatyn. Daýly jerler úshin talastyń aqyry eki eldi bir-birimen soǵysýǵa ıtermeleıdi. 1938 jyldyń tarıh jylnamasyna «Hasan kóli», « Halkın-Gol» degen atpen engen shaıqastarǵa quramynda Begaly Beısenbaev bar 118-shi atqyshtar polki de aralasyp, barlyq kúsh-jiger shapqynshylarǵa toıtarys berýge jumyldyrylady. Japon-keńes maıdanynda eren erlikterimen kózge túsken 148 jaýynger Qyzyl Tý ordenin keýdege taǵady. Olardyń sapynda qos qazaqstandyqtyń biri – Begaly Beısenbaevtyń bolýyn qalaı ulyqtasaq ta jarasady.
Begalynyń odan keıingi joly fındermen túıisedi. Qos tarap máseleni beıbit ymyrada sheshýdiń ornyna qarýǵa júgindi. Maıdannyń qaq ortasynda júrgen aýyldyń qaradomalaq balasy bul rette de laıyqty erlik kórsete bildi. Qandy qasaptan aman-esen oralǵan ol kórshi aýyldyń Jańyl esimdi sulý boıjetkenimen kóńil jarastyryp otaý qurdy. Aýdandyq atqarý komıtetine jumysqa ornalasyp, bar oıy elge qyzmet etý boldy. Almatyda 6 aılyq kýrsty aıaqtaǵany sol edi, «soǵys» degen sýyq sóz onyń da arqasyna shanshýdaı qadalyp, tula boıyn muzdatyp sala beredi. 1941 jyly alǵashqy lekpen maıdan dalasyna attandy. 132-shi polk sapynda urysqa qatysyp, rota komandıri dárejesine deıin kóterilip, kapıtan atandy. 1942 jyly aıaǵynan aýyr jaraqat alyp, uzaq emdelgennen keıin elge oralady.
Tájirıbesi mol ony mundaǵylar qushaq jaıa qarsy alyp, túrli jaýapty qyzmetterge tartady. Aýdandyq áskerı, qarjy bólimderine jetekshilik etedi. Qaıda júrse de, álsizderge demeý jasap, bolysyp otyrady. Alaıda, 1947 jyly naqaq jala jabylyp, on jylǵa sottalyp ketedi. Sanaly ǵumyrynyń attaı alty jylyn Kolymada ótkizip, sýyq pen ashtyqtyń zardabyn ábden tartady. Soǵan qaramastan, tıisti oryndarǵa birneshe ret qaıyrylyp, óziniń kinásizdigin dáleldeýmen boldy. 1953 jyly KSRO Joǵarǵy sotynyń plenýmy isti qaıta qarap, Túrkistan áskerı okrýgi trıbýnaly úkiminiń kúshin joıady. Esh qylmysy joq bolsa da jazyqsyz japa shekken ol aqyry osylaı aqtalady. Týǵan jer tósine kelisimen aýdandyq ónerkásiptik kombınatyn, Smırnov tigin fabrıkasyn basqarady. Adal eńbegimen elge tanylyp, aýyl-aımaq aldynda zor qurmetke bólenedi. Qyzmettes bolǵan áriptesteri onyń kúrmeýi qıyn kez kelgen máseleni bilgirlikpen, utqyrlyqpen sheshe biletin qasıetin aldymen aýyzǵa alady.
Batyr uldy eske alýǵa arnalǵan tanymdyq keshte júrek tebirenterlik nebir estelikter aıtyldy. Ardagerdiń esimin el jadynda jańǵyrtý maqsatymen aýdandyq tarıhı-ólketaný murajaıynda kórme uıymdastyryldy. Jurtshylyq nazaryna usynylǵan sýretter men qujattardyń kóshirmelerin qyzdary arnaıy tapsyrypty. Maıdanger týraly túsirilgen derekti fılmde úsh birdeı soıqan soǵystyń kýágeri jaıly jan-jaqty baıan etildi. Ákeleriniń 100 jyldyǵyna kelgen urpaqtary kitaphanaǵa 100 kitap tartý etti.
Aýdan turǵyndary Aqqaıyńnan shyqqan batyr, úsh soǵysqa qatysýshy, Qyzyl Tý ordeniniń ıegeri Begaly Beısenbaevtyń esimin eleýsiz qaldyrmaýǵa pátýalasty. Smırnov kentindegi bir kóshege esimin berý, basqa da sharalar qarastyrý kerek degen sheshimge kelip, usynys-tilekterin onomastıkalyq komıssııaǵa jiberdi. Erjúrek uldyń esimi qandaı qurmetke de laıyq ekenin ómir joldary men erlik isteri aıqyn aıǵaqtap tur ǵoı. Olaı bolsa, er esimi eleýsiz qalmaýy tıis.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Aqqaıyń aýdany
Sýretterdi túsirgen Talǵat TÁNIBAEV
