Maqsat – túzý jolǵa túsirý

Elimizde alǵash ret «Probasııa týraly» derbes zań qabyldanbaq. Bul – Memleket basshysynyń Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý jónindegi «100 naqty qadam» – Ult Josparynyń 33-qadamyn júzege asyrý baǵytynda qolǵa alynǵan jumystardyń naqty nátıjesi. Quqyqtyq ári zaıyrly el retinde eńse tiktegeli beri ulttyq zańnamamyzǵa oń ózgerister engizilip keledi. Qol jetkizgen jetistikterimiz de az emes. Sonyń bir aıǵaǵy – jańa zańǵa arqaý bolǵan probasııa qyzmetiniń keń úrdis alǵany. Osy másele tóńireginde bizge IIM Qylmystyq atqarý júıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary, ádilet general-maıory Meıram AIýBAEV aıtyp berdi. – Meıram Aqatuly, taıaýda Astanada «Probasııa týraly» zań jobasyn talqyǵa salǵan halyqaralyq dóńgelek ústel ótti. Bir baıqaǵanymyz, basqosý barysynda jobaǵa qatysty halyqaralyq sarapshylar tarapynan jasalǵan eskertýler kóp eken. Osy jóninde ne aıtar edińiz? Jalpy, zań jobasyn halyqaralyq deńgeıde talqyǵa salýdyń qajettiligi qansha? – Bul sharaǵa biz Ulybrıtanııa, AQSh, Nıderland, Reseı Federa­sııasynyń bilikti mamandaryn arnaıy shaqyrdyq. О́ıtkeni, onda bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan jáne probasııa qyzmetiniń ese­binde turǵandardy áleýmettik ońaltý máseleleri qozǵaldy. Onyń ústinde, bul probasııa qyz­meti sheteldik tájirıbeden alyn­ǵan. Sol sebepti zań jobasyna qol qoıylmaı turyp, bizge halyq­aralyq sarapshylardyń keńes­terine qulaq túrgen artyqtyq etpeıdi. – Zań jobasyn daıyndaý barysynda qaı elderdiń tájirı­beleri negizge alyndy? Dál osy elderdi tańdaýdaǵy sebep nede? – Biz probasııa modeliniń negi­zin naqty bir elden ǵana alǵan joqpyz. Sheteldik tájirıbeni zertteı kele bul salanyń qurylymy tym kúrdeli ári ár alýan ekenin baıqaýǵa bolady. Probasııa qyzmetiniń baqy­laýyn­da turǵan sottalǵan­dardyń sanattary da túrlishe. Olardyń ishinde shartty túrde sottalǵandar da, úkimderiniń oryndalýy keıinge shegerilgenderi de, shartty túrde merziminen buryn bosa­tylǵandar da, sondaı-aq, qa­tań baqylaýǵa alynǵandary (elektrondy monıtorıng) da bar. Keı elderde bul qyzmet qoǵam­dyq jáne túzeý jumystary túrin­degi jazalardy oryndaıdy. Probasııa qyzmeti qurylymynyń san ­alýandyǵyn memlekettik basqarý or­gandarynyń ereksheligi, ózin­dik quqyqtyq dástúri, jaza túr­leriniń aıyrmashylyǵymen de túsindirýge bolady. Ár elde bul uǵymdar ártúrli. Sol sebep­ti de ár elde probasııanyń model­deri de ár qıly. Mysaly, Uly­brıtanııada iske qosylǵan sotqa deıingi, shartty úkimdik jáne postpenıtensıarlyq probasııa túrlerin osy eldiń IIM baqylaýyna alǵan. Al AQSh, Pol­sha, Chehııa men Slovakııa sekildi mem­­leketterde bul qyzmet Ádilet mınıstrligine qaraıdy. Probasııa qyzmetiniń basty ba­ǵyty – quqyq buzýshy men qyl­mystyq profılaktıkany qaıta áleýmettendirý, sondaı-aq, memleket bıýdjetin únemdeý bolyp tabylady. – Probasııa týraly elimiz eń alǵash ret 2010-jyldary estı bastady. Izgilik pen qam­qor­lyq qaǵıdatyn ustanǵan bul qyz­mettiń naqty nátıjesi qandaı? – Jalpy, probasııaǵa qatysty jumystar 2010 jyldan beri júr­gizilip keledi. Qazaqstan Respýb­lıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge ar­nalǵan quqyqtyq saıasat tujy­rymdamasy bekitilgeli beri bul baǵyttaǵy jumystar jos­parly ári júıeli túrde júzege asyrylýda. Naqtyraq aıtsaq, bir jyl­ǵy qarqyndy jumystan keıin 2012 jyly aqpan aıynda Qyl­mystyq atqarý ıns­peksııa quramynda probasııa qyzmeti bólimderi quryla bastady. Bul bólim mamandarynyń mindetine shartty túrde sottalǵandardy baqylaý ǵana emes, sondaı-aq, quqyqtyq kómek kórsetý de endi. Nátıjesi jaman emes. Sottal­ǵandardyń qaıta qylmys jasaý sanynyń birneshe esege azaıýy sonyń aıǵaǵy. Syrt kózge probasııa júıesi jazasyn óteýshilerge belgilengen tym jeńil jaza túri bolyp kórinýi múmkin. Biraq shynynda osy júıeniń arqasynda qanshama adam tártibin túzep, kelesi jo­ly qyl­mys jasamaý­dy tolyq túısinedi. Probasııanyń tek eki modelin qoldaný arqyly qaıta jasala­tyn qylmystardy azaıtýǵa qol jetkizdik. Qazirgi tańda bul qyz­mettiń tıimdiligin odan ári jandan­dyrý, sondaı-aq, probasııa qyzme­tiniń jańa modelin qurý boıynsha jumystar jalǵastyrylyp keledi. – Sotqa deıingi probasııa men penıtensıarlyq probasııanyń arajigin ajyratyp aıtsańyz. Zań jobasynda aıtylatyn «sot­qa deıingi baıandama» degen ne? – Probasııa qyzmetiniń basty kózdegeni – shartty túrde bas bos­tandyǵynan aıyrylǵandarǵa áleý­mettik-quqyqtyq, psıho­logııalyq, medısınalyq kómek kórsetý ar­qyly olardyń qaıta qylmys jasaýlaryna jol bermeý. О́mir bolǵan soń, «jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq joq». Al sotty bolyp jazasyn ótep júrgen­derdi ómirge qaıta beıimdeýdiń máni zor. О́ıtkeni, sotqa deıingi probasııanyń negizgi maqsaty – qylmysqa barǵan adamnyń áleý­mettik mańyzdy baılanysyn saqtap qalý bolyp tabylady. Al sotqa deıingi baıandama qyl­mystyq qýdalaý organdary, sot ótinishi boıynsha jasalady. Bul qujat sottalýshynyń jeke mi­nez-qulqyn tolyqtaı ashyp be­redi. Sondaı-aq, oǵan qatysty bas bo­standyǵynan aıyrýǵa balama jaza túrlerin qoldanýǵa mol múmkindik týady. Aıaǵyn shalys basyp, súringen adam úshin osynyń ózi túzeý, oń jolǵa salý. Eger sot bas bostandyǵynan aıyrý týraly úkim shyǵarsa, penı­tensıarlyq pro­basııa qoldanylady. Bul kezde penıtensıarlyq probasııa qyzmetkeri sottalǵandy úkim shyqqan kúnnen bastap qo­ǵamǵa qaıta beıimdeýdi qolǵa alady. Qazirgi tańda jazasyn ótep jatqandardy áleýmettik qaı­ta beıimdeýge baǵyttalǵan ar­naıy baǵdarlama daıyndalýda. Baǵ­darlamada sottalǵandarǵa áleý­mettik-psıhologııalyq kó­mek kórsetýmen qatar, bilim berý, kásip úıretý kesheni qaras­tyrylǵan. Temir torda tel­mirip, toryǵyp otyrǵansha or­ta jáne kásibı tehnıkalyq bilim alyp, bir kásiptiń qyr-sy­ryn úırený sottalǵandardyń erteń bostandyqqa shyqqanda da bos­qa sendelmeı, qoǵamda óz ornyn taýyp ketýine sep bolary anyq. Osynyń bári, tipti, abaq­tyda otyrǵan kezdiń bárinde sottalǵandarǵa psıhologııalyq kómek berý tártibi qazirgi qyl­mys­tyq atqarý zańnamasynda tolyq­taı jazylǵan. Alaıda, túrme teli-tentekti tezge salyp, túzý jolǵa túsire me? Má­sele osynda. Jasyratyny joq, jurt túrme tirshiligin kórip kelgen janǵa kúdikpen qaraýyn qoıǵan emes. «Sottalyp kelgen» degen súreń sóz sońynan súı­retilip, bo­ıyn tikter kezde aıa­ǵynan shalyp, ómiriniń sońyna deıin qara tańba bolyp qalǵandar qanshama?! Túrme tolyqtaı túzeý mekeni bola almaıtynyn osy tar qapastan shyqqan talaıdyń qyryn ketken taǵdyry dáleldep bergen. Sebebi, taýyq urlap túrmege jabylyp, shyqqanda kisi óltirýdiń «qyr-syryn» «meńgerip» alǵandar, ókinishke qaraı, az emes. Endeshe, ómirde súringenderdiń bárin túrmege toǵytpaı, qoǵamda beıimdelýine múmkindik berýdiń de ıgilikti is ekenin esten shyǵarmaǵan jón bolar. Áńgimelesken Baný RAHYMBAIQYZY, Jýrnalıst