Kári qurlyq qartaıǵan ústine qartaıyp jatyr Kóptegen halyqaralyq uıymdar, ǵalymdar men bilikti sarapshylar «Egde adamdar sany ulǵaıǵany ekonomıkaǵa, densaýlyq saqtaýǵa jáne zeınetaqy júıesine qalaı áser etedi?» degen suraqqa jaýap izdep jatyr. Al ázirge damyǵan elderde ókimettiń egde jastaǵy azamattar aldyndaǵy mindeti kúnnen-kúnge artyp keledi. Bul úrdisti álemdik BAQ ókilderi «saǵat mehanızmi arqyly iske qosylatyn bomba» dep te ataıdy. Byltyr Eýrokomıssııa 2060 jylǵa deıingi negizgi demografııalyq úrdisterge boljam jasaǵan bolatyn. Oǵan sáıkes, aldaǵy jarty ǵasyrda Eýropada týý kórsetkishi tómendeıdi, zeınetkerler sany artyp, adamdardyń ómir jasy uzarady. Osylaısha, Kári qurlyq turǵyndarynyń ómir jasy buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishke jetkeli tur. Erler arasynda ómir jasynyń uzaqtyǵy 77-den 84-ke jetse, áıelder arasynda 83-ten 89 jasqa deıin ósedi dep boljanýda. Sonymen qatar, eńbekke jaramdy halyq úlesi edáýir tómendep, zeınetkerler sany aldaǵy onjyldyqta tek ósetin kórinedi. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy jaqynda bergen esebinde: «Soǵystan keıingi urpaq, ıaǵnı 1945 pen 1964 jyldar aralyǵynda týǵan azamattar tolyǵymen zeınetke shyqqanda, olardy kedeılikke ushyratpaý ótkir problemaǵa aınalady. Zeınetkerlerge qosymsha tabys kózderin izdeýge týra keledi», degen bolatyn. Búginde bul máseleniń sheshý joldaryn izdep, túrli zertteýler júrgizip júrgen halyqaralyq deńgeıdegi sarapshylar az emes. Al qarapaıym halyq ishinde, árbirden keıin, atalǵan máselege tikeleı qatysy bar sol zeınet jasyndaǵylardyń pikiri qandaı? Bul oraıda biz zeınet jasyna jetse de, kárilikke boı aldyrmaı, jumys jasap, boılaryn sergek ustaýdy jón kórgen adamdardyń tájirıbesin usynyp otyrmyz. Karl Iýgster – zeınetke shyqpaı júz jasaǵan adam
Shveısarııanyń Sıýrıh qalasynyń turǵyny Karl Iýgster bul máseleni zeınet jasyn uzartý arqyly sheshýge bolady dep esepteıdi. Karl Iýgster jumysqa barý úshin kúndelikti tańerteń bıik tóbege shyǵady. Ary qaraı 10 mınýt poıyzben jol júredi. Jumysta ol qartaıý úrdisin zertteýmen aınalysady. Biraq onyń ózge keńse qyzmetkerlerinen bir ereksheligi bar. Karl Iýgster qazir 97 jasta. Jańaǵy jumystyń barlyǵyn ol osy jasyna qaramaı jaqsy atqaryp otyr. Doktor Iýgster uzaq ómir súrýim áli kúnge deıin zeınetke shyqpaǵanymnyń arqasy degen pikirde. Ol denesin shynyqtyrýǵa 80-ge tolǵanda kóbirek kóńil bóle bastaǵan.
75 jasqa deıin Karl tis dárigeri boldy. Al qazir – 95-ten joǵary jastaǵy adamdar arasynda 200 jáne 400 metrge júgirýden álemdik rekord ornatqan sportshy. Ol aptasyna úsh kún belsendi túrde jattyǵý jasaýdy ádetke aınaldyrǵan. «Men jasarýǵa tyryspaımyn, tek densaýlyǵymnyń myqty bolǵanyn qalaımyn. Adamdardyń sanasyna 65 jastan keıin ómir bitedi degen túsinik qalyptasyp qalǵan. Sondyqtan zeınetke shyqqan adamdardyń kóbi ózderine durys kóńil bólmeıdi. Zeınetke shyqqan soń adam kóbine qarjylyq daǵdarysqa ushyraıdy. Zeınetkerlik densaýlyqqa da keri áserin tıgizip jatady», deıdi ol. Jalpy, Karl Iýgster adamnyń ózine tıisti kóńil bólip, boıyn sergek ustaýynyń zor paıdasyn, jáne oǵan eshqandaı jas mólsheri kedergi emes ekenin ómirlik tájirıbesimen dáleldep júrgen adam.
Kárilik oıdan bastalady deıdi 70jastaǵy Sem Braıant.
Bir qaraǵanda Sem Braıanttyń jasy qanshada ekenin shamalaý qıyn. Onyń mynadaı symbatyna jas jigitterdiń ózi qyzyǵyp, tipti, qyzǵana qaraýy ǵajap emes. «Qashan zeınetke shyǵasyń dep suraıtyndar kóp. Alaıda, olarǵa zeınetke shyǵý oıymda da joq ekenin aıtamyn. Menińshe, únemi bir ispen aınalysyp, tynym tappaıtyn adamdarǵa qaraǵanda, demalysqa shyǵyp alyp, bos jatatyndar erterek qaıtys bolady. Men 27 jyl boıy kúnige jattyǵamyn», deıdi 70-ten asqan Sem Braıant. Keremet dene bitiminen buryn Cem Braıanttyń bodıbıldıng sportyna 44 jasta kelgeni tań qaldyrady. Sebebi, kóbinese mundaı jastaǵy adamdar sport bylaı tursyn, qarapaıym jattyǵý jasaýǵa da erinedi. Al Sem Braıantty sportpen aınalysýǵa jeke ómirdegi qıyndyqtary ıtermelegen. Áıelimen ajyrasýy ony kúızeliske túsirgen edi. Basynda ol jattyǵý zalyna kúıigin basý úshin ǵana kelip júrgen. Ýaqyt óte kele Sem jaqsy nátıje kórsete bastady. Sóıtip nusqaýshy oǵan bodıbıldıngten jarysqa qatysýdy usynǵan. «Men buryn eshqandaı baıqaýlarǵa nemese jarystarǵa qatysqan emespin. Ol jarysta sheberler arasynda tórtinshi oryn alyp, syılyqqa ıe boldym. Sodan keıin bul sportqa qyzyǵýshylyǵym arta tústi», – deıdi ol.
Sol kezden beri Sem jattyǵýdy toqtatqan emes. Júıeli túrde túrli jarystarǵa qatysyp, júldeli oryndarǵa qol jetkizip keledi. «Jas ulǵaıǵan saıyn adam qartaıa beredi degen – qate túsinik. Adamdy qartaıtatyn onyń oıy. Kárilik – bizdiń ishki sana-sezimimizde qalyptasqan qubylys. Máselen, qartaıdym dep esepteseńiz, deneńiz de qartaıa beredi. Sóıtip, qalaısha kárilikke boı aldyryp qoıǵanyńyzdy da baıqamaı qalasyz. Al men kárilikke senbeımin, túni boıy bılep, kóńil kótere alamyn», deıdi Sem Braıant. 70-ten asqan onyń qazirgi symbatyna qarap, aıtyp otyrǵandarynyń barlyǵy ras ekenine senbeý qıyn. Sem Braıant jastarmen birge jarystarǵa qatysyp, tanymal bolyp otyrǵanyna eshbir qysylmaıtynyn aıtady. Kerisinshe ol adamdardyń ózinen úlgi alǵanyn qalaıdy. «Men eshteńemen aınalysýǵa zaýqy joq jastardy kóp kóremin. Olardyń ómir salty sondaı. Úıden shyqpaı, demalys boıy teledıdar aldynda tapjylmaı otyra beredi. Al men bos otyra almaımyn, únemi qozǵalysta bolǵym keledi», deıdi ol.
Aıdar О́RISBAEV
