О́ner óz topyraǵyn ógeısinbeıdi

Mýzyka áleminde keń tanymal apaly-sińlili Naqypbekovalar týraly oı-tolǵaý Osydan biraz jyl buryn baspasózde qasıetti Arqadaǵy bir qalada turatyny málim bolǵan Naqypbekov deıtin aqsaqal jaıly ókinish pen úmit, qyzyq pen qýanysh, muń-nalasy aralas kólemdi maqala jarııalandy. Ol kisiniń deregin bilgen boıda arnaıy issaparmen izdep barǵan gazet qyzmetkeri otaǵasymen ashyq áńgime-dú­ken quryp, buǵan deıin jurtqa beımálim jaı-kúılerdi aıqyndapty, kóp adamnyń kókeıindegi kúmán-kúdikti seıilterdeı sara­laý jasapty. Biraz máseleniń beti ashyl­ǵandaı bopty. Qosh, muny nege aıtyp otyrmyz? Jer betinde Naqypbekovteı qaımana qazaq az ba edi? Tilshi nege izdep bardy? Jaýap bireý: ol adamnyń aty-jóni Naqypbekov jáne bir kezde (qyryq jyldaı buryn) qazaq óneriniń úsh juldyzy atanǵan asa daryndy mýzykanttar – apaly-sińlili Naqypbekovalardyń týǵan ákesi bolǵany úshin. Shyny kerek, oǵan deıin Naqypbekovalardyń analary jaıly tıip-qashyp aıtylatyn da, ákeleri jóninde eshkim eshteńe demeıtin. Áıtse de, talantty qyzdardyń famılııa­lary Naqypbekova emes pe? Qazaqtyń atyn aspandatyp, dańqyn álemge jaıatyn. En­deshe, ondaı famılııa ıeleri týǵan halqyn jerge qaratpaýlary lazym. Apaly-sińlili Naqypbekovalar: Elvıra, Eleanora, Ál­fııa. Ultjandy ma eken ózderi?! Áıteýir, oryndaý sheberlikteri keremettiń keremeti. Úsheýi úsh aspapta (trıo bop) oınaıdy. (Elvıra – skrıpka, Eleanora – fortepıano, Álfııa – vıolenchel). Al, endi qazir qazaq sahnasynan kórin­beı­tinine uzaq jyldar ótip, eshkim onsha kóp eske ala bermeıtin, tipti, sanadan óship, bir­jola umytyldy dese de bolatyn Naqyp­bekovalar jaıly nelikten sóz qozǵap otyrmyz? Joǵaryda aıtylǵandaı, birinshi sebep ákeleri bolsa, ekinshi sebep, olardyń jas órim kezderinde týǵan jer topyraǵynda ónip-ósip, famılııasy Naqypbekovalar bolǵandyqtarynan da qazaqtyń sol kezder­degi jaqsy-jaısańdarynyń meıirim-shapa­ǵatyna bólenip, eshteńeden kemtarlyq kór­mesten túlep ushýlary. Sol kezdegi belgili óner qaıratkerleri olardy aıalady, ishke tartty, kól-kósir materıaldyq kómek jasady, qıyndyqtardan qorǵashtady, sebebi, úmit artty. Jáne qandaı úmit?! Amal ne, Naqypbekovalar shetel asyp ketti. Olardy saryaýyz balapan kezderinen qanat­tyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyt­tyrmaı, qas-qabaqtaryna qarap, mápelep tárbıelegen kimder? Kimder bolsyn, qazaq­tan shyqqan zııalylar (demedik pe?). Naqpa-naq, qaz-qalpynda aıtqanda bylaı: – 1964 jyly men Qazaq KSR Oqý mı­­­­­nıs­trligi janyndaǵy ǵylymı-meto­dıkalyq, mýzykaly-estetıkalyq kabınettiń meńgerýshisi bolyp istep júrdim, – dep eske alady belgili mýzykatanýshy, ǵalym, professor Pernebek Momynov. – Oqý mınıstri Kenjáli Aımanov, orynbasary Shıab Saǵyndyqov bolatyn. Ekeýi de ultjandy, keńpeıil, qaıyrymdy, zııaly jandar edi. Birde Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy erekshe daryndy balalar oqıtyn onbir jyldyq mýzyka mektebiniń dırektory Dosymjan Tezekbaev maǵan kelip, bir jaıdy aqyldasty: «Bizge bıyl Qaraǵandynyń jetijyldyq mýzyka mektebinen apaly-sińlili úsh qyz keldi. Úsheýi úsh mamandyqta, úsh túrli klasta oqıdy. Ákesi qazaq, sheshesi tatar kórinedi. Qyzdardyń aıtýynsha, semıada kelisim bolmaı, shesheleri úsh qyzyn alyp, Almatyǵa kóship kelipti. Qazir fılarmonııada eden jýady eken. Anasy menen úsh qyzdy ınternatqa alyp, kıim-keshekpen qamtamasyz etýdi, ne úsheýiniń tamaǵyn berip, úılerinde ýaqytsha paıdalaný úshin pıanıno suraıdy. Qyzdardyń úsheýi de elden erek daryndy. Buryn-sońdy mundaı jaǵdaı bolǵan emes. Olarǵa kómektesý kerek. Áıtpese, qazaq atymyzǵa syn bolady. Sol sebepti, mınıstrliktiń kelisimin surap, Shıab Saǵyndyqovtyń atyna ótinish-hat ákeldim. Osyǵan járdem et. – Uzamaı jaýabyn aıtamyz, – dep shyǵaryp saldym. Erteńine mınıstr K.Aımanov pen orynbasary Sh.Saǵyndyqovqa kirip, jaǵdaıdy túsindirdim. Olar qarjy bólimi, mektepter basqarmasynyń bastyqtaryn shaqyryp (men de barmyn), máseleni jedel sheshti. Ákeden kómek joq, jalaqysy jartymsyz jaı ju­mysshy bolyp isteıtin áıeldiń jartylaı jetim qyzdary mınıstrlik qam­qorlyǵyna alynyp, tegin kıim-keshek, úılerine ınternat baǵasymen tamaq, ýaqytsha pıanıno beriletin boldy. Osylardy olarǵa habarlap, qyzdardyń oqýyn qadaǵalaý maǵan jáne mektep basshylaryna tapsyryldy. Árıne, bárimiz qýandyq. Mınıstrden bastap, orynbasary, mektep dırektory Dosymjan Tezekbaev bir-birin quttyqtap jatty. Mektepti úzdik bitirgen úsh qyzdyń úsheýi de Máskeý konservatorııasyna qınalmaı tústi. Stýdenttik jyldarda olarǵa Mınıstrler Sovetiniń arnaýly qaýlysyna saı, jeterlikteı mólsherde stıpendııa berilip turdy. Apaly-sińlili daryndy qyzdardyń oqýy Máskeý konservatorııasynyń tarıhynda da kezdespegen oqıǵa bolǵan eken. Klassıkalyq shyǵarmalardy oryndaıtyn trıo túrli konkýrstarǵa qatysyp, bıikten kórinip júredi. Osyndaı qamqorlyqqa olar qalaı jaýap berdi, rıza bolyp, alǵys bildirdi me? Ana­­lary da, ózderi de rahmet aıtýyn aıtty, oqýlaryn bitirgen soń, Qazaqstanǵa kel­di. О́nersúıer qaýym jyly qabyldady. Qazaqtyń qyzdary dep tóbege kóterdi. Trıo retinde sahnaǵa shyǵyp, teledıdardan kórinip, sheteldik gastrolderge shyǵyp júrdi. Alda olardy zor bolashaq kútip turdy. Átteń, biraq... Bir joly úsheýi Anglııaǵa gastroldik saparmen barǵanda, eń kishisi Álfııa qıqarlyq tanytyp, sonda qalyp qoıdy. Sol shaqtaǵy tártip boıynsha, bul tek qazaq eli emes, kúlli odaqtyń atyna jaǵylǵan qara kúıemen teń edi. Aıaq astynan kóterilgen aıqaı-shý, daý-damaı órtteı qaýlady. Álfııaǵa ıe bola almaı, qoldan shyǵaryp alǵan biraz adam eskertý alyp, jazaǵa tartyldy. Elvıra men Eleanoraǵa bylaıǵy jerde shetelge shyǵý qıyndady. Olardan teris aınalǵandar da tabylmaı qalǵan joq. Árıne, bul jaqsy emes-ti. Úmit jelge ushqandaı boldy. Alaıda, Naqyp­beko­valarsyz da qazaq óneriniń tańy atyp, taýyǵy shaqyratyny da belgili edi. Sol tustarda qazaqtyń kóptegen daryndy ul-qyzdary jaýqazyndaı jaınap, ósip-jetilý ústinde bolatyn. Gúljámıla Qadir­bekova, Álibek Dinishev, Gaýhar Myr­zabekova, Aıman Musaqojaeva, Jánııa Áý­bákirova, marqum Amangeldi Sembın ult maqtanyshyna aınaldy, olar qazir de týǵan halqyn, qazaq ónerin álemge áıgileýde. Arada birshama ýaqyt ótkende Álfııa­nyń sońynan Elvıra men Eleanora da qyr asyp ketti. Sóıtip, qazaq zııalylary alaqanda aıalap, kemtarlyq kórsetpeı oqytyp-tárbıelegen úsh qyz jatjurttyqqa aınaldy. О́kinish pe? Bir qaraǵanda solaı. Stýdent bolyp júrgende odaq atynan Nık­kolo Paganını atyndaǵy – onyń týǵan qalasy Genýıada ótken – skrıpkashylar jarysyna qatysyp, besinshi oryndy ıelengen Elvırany ózge jaqqa qııý qaıdan ońaı bolsyn. Atalmysh konkýrstyń erejesi boıynsha, 1-5 oryndy ıemdengender uly oryndaýshy, kompozıtor Paganınıdiń muraǵatta saqtalǵan skrıpkasymen jeke konsert berýge mindetti eken. Soǵan oraı, Paganınıdiń skrıpkasymen Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» operasyndaǵy «Bıdi» oryndaǵan Elvıra zor tabyspen oralǵan-dy. Apaly-sińlili Naqypbekovalardy kúni búginge deıin eljireı eske alyp, «qa­­ryn­­dastarym» dep sóıleıtin, olarǵa kóp shapaǵaty tıgenderdiń biri, belgili mýzykatanýshy-ǵalym Pernebek Momynov osylaı deıdi. Áldeqashan qyr asyp ketkenderine renish baıqatpaıdy. Ishinde ne jatqanyn kim bilsin, syrttaı shań jýyt­paýǵa qumbyl. Shúkir, halyq ornynda, qazaq ornynda, keıbir ózgelerdiń qańsyǵyn tańsyq kóretinder bar bolǵanmen, daryn ıeleri kemshin emes. Syrbaı Máý­lenovtiń: «О́mirdiń ózeninde jyldar aǵyp, Ke­le­shek kele berer jyl jańaryp, Jaqyn­nan keıde ony baıqamasaq, Alystan óse berer tulǵalanyp», deıtinindeı, alys-jaqyn­nan jarqyraı boı kórsetip, tulǵalana ósip jatqan órenderge kóz toıady, kóńil marqaıady. Sondaı-aq, búginde týǵan elinde bireý bilip, bireý bilmeıtin, bar-joǵy belgisiz jaǵdaıǵa jetken Naqypbekovalardy bir­jaqty kinálaýdan da aýlaqpyz. О́sken jerdiń aýasy jaqpady ma, orta tarlyq etti me, kim bilsin. Týǵan topyraqta kózaıym bolyp jú­rip te jeter bıikke jetýge bolmas pa edi degen nıet qoı bizdiki. Jalpy, mundaı nárse qashanda bolǵan, bola berýi de bek yqtımal. Árige barmaı-aq, orys halqynyń qanshama aıtýly tulǵalary ártúrli sebeppen shet jurttarda ǵumyr keship, qusamen kóz jumǵanyn kim bilmeıdi. Jazýshy I.S.Týrgenev, kompozıtor S.Rahmanınov, bıshi A.Pavlova, ánshi F.Shalıapın, t.b. degendeı. Keńestik dáýirde elden bezgender qanshama. Erli-zaıypty Rastropovıch pen Vıshnevskaıa, balet bıshisi Rýdolf Nýrıev te shetelderge ketken kezinde. Bir ǵajaby, olar Otandarynan ketkenmen, tý­ǵan jerdi sarǵaıa saǵynyp, ańsaýmen ótti. Birazy qaıtyp oraldy, birazy eki arany jol qylyp, birde onda, birde munda shaýyp júr. Naqypbekovalar she? Eldi saǵynar ma eken, keri oralý oılary bar ma? Dál búgingi tańda buǵan onsha mán bermese de bolady der edik. О́ıtkeni, jatjurttyq bolyp ketkender jalǵyz-jarym emes. Halyq baılyǵyn qaltaǵa basyp, shetelderdi saǵalap júrgen baı­shy­­keshter men qandyqol qylmyskerlerdi aıtpaǵanda, sý ishken qudyǵyna túkirip ketkender az ba? Odan da, solar keri qaı­ta ma, joq pa dep nege oılanbasqa?! Tek olar búkil ǵumyry Fransııada ótken I.S.Týrgenevtiń: «Rossııa oboıdetsıa bez menıa, a ıa bez Rossıı ne oboı­dýs», – degeninen habardar ma eken? Másele sonda. Osylardyń bárin saraptaı kelgende, keıde apaly-sińlili Naqypbekovalarǵa búırek buryp, ish jylıtyn da kezder joq emes (ási­rese, sońǵy jyldarda). Nege deısiz be? Buryn bolmasa da, sońǵy ýaqyttarda ózderi ósip-ónip, úlken ónerge jol ashqan Qara­ǵandy, Almaty, Astanaǵa at basyn buryp, kezdesýler, qaıyrymdylyq konsertter ótkizip turýǵa áddileri jete bastaǵany úshin. Rım, Parıj, Mılan, Londondaǵy aıtýly óner mekemelerinde qazaq mýzykasyn nasıhattap, qazaq deıtin halyq baryn ańdata júrgenderi úshin de. Belgili bir ýaqyttarda Londonda qazaq mádenı keshterin uıymdastyratyny týraly da aıtylyp, jazylyp júr. Olardy birjaqty kinálaýdan aýlaqpyz deýimizdiń bir sebebi sol der edik. Olar estelik jazady eken. Solardan az-kem úzindi. Elvıra (úlkeni): «Máskeý konservatorııasyna túserdegi azabym esimnen ketpeıdi. Álemge aıan Leonıd Kogan, Davıd Oıstrah sekildi alyptarǵa skrıpkadan emtıhan tapsyrý maǵan, Almatydan kelgen qazaq qyzyna ońaı bolǵan joq. Meniń ustazdan jolym bolǵan. Qaraǵandyda – Roman Mazanov, Almatyda – Venıamın Hess, Máskeýde – Igor Bezrodnyı. Keńestik skrıpka mektebinde tárbıe alyp, sonyń arqasynda oryndaýshy ári ustaz atandym. Sińlilerimnen ereksheligim de sol – us­tazbyn. Olar oryndaýshy ǵana». Eleanora (ortanshysy): «Qazaqstanda daryndy jastar kóp. Olardy qoldaý kerek. Qazir qazaq elinde túrli forým, sımpıozıým, mýzyka festıvali, jarys, konkýrstar jıi ótedi. Qazaqtyń daryndy óner ıelerine shetelderde qyzyǵý, ynta basym. Qazaq jastarynyń bıik deńgeıden kórinýlerine múmkindikter mol. Bizdiń álemdik deńgeıge jetkenimiz – qazaqstandyq jáne máskeýlik ustazdarymyzdyń arqasy. Apaly-sińlili úsheýmiz bir-birimizdi názik túsinip jumys isteımiz. Londonda alǵash sahnaǵa shyqqanda kórermender qazaqtyń úsh qyzyna úlken qurmet kórsetip, zor qoshemetpen qarsy alǵanyna tebirendik. Rahmanınov, Chaıkovskıı, Shýman, Ravel, Bah, Shostakovıchtiń shyǵarmalaryn oryn­daǵanymyzda zal tik turyp qol shapalaq­tady. Biz qazaq ekenimizdi umytpaımyz». Álfııa (kenjesi): «Qazir búkil álemde óner, mádenıet, mýzykaǵa jol ashyq. Halyqtar arasynda mádenı qarym-qatynas zor qarqynmen damýda. Oryndaıtyn shyǵarmalardy úsheýmiz birigip saralaımyz, trıoǵa laıyq týyndylardy tańdaımyz». Apaly-sińlili Naqypbekovalar jaıly sózdi osymen támamdaımyz. Qımastyqpen bastalyp, qımas­tyqpen aıaqtaǵaly otyrǵan áńgime tórkini túsinikti shyǵar dep oılaımyz. Elge qaıtyp orala ma, joq pa, bir taǵdyr biler... Zákir ASABAEV ALMATY