Irak syrtqy saıasatta jańasha jol izdeıdi

Resmı Baǵdad bertinge deıin basqa arab elderine qaraǵanda, aımaqtaǵy ózindik geosaıası orny bar el retinde syrtqy derbes saıasatyn júrgizip kelgen bolatyn. Iraktyń bul qadamy Sırııaǵa, Iranǵa qatysty ustanymdarynan aıryqsha baıqaldy. Sonymen birge, Irak Kúrdistany jáne basqa da kóptegen belgili Irak saıasatkerleri, onyń ishinde oppozısııalyq tulǵalar táýelsiz syrtqy saıasat júrgizýde belsendilik tanytyp otyr. Alaıda, Úkimet basyna kelgen jańa Irak bıligi 2015 jyly álemdik derjavalarmen, aımaq elderimen qarym-qatynastaryna jańa ustanym engizýimen erekshelendi. Haıdar ál-Ábadı bastaǵan Irak úkimeti qazirgi tańda aımaq elderine degen saıası tuǵyrnamasyn qaıta elekten ótkizip jatyr. Irak-AQSh qatynasy negizinen áskerı baılanystarǵa negizdeledi. Degenmen, bul baılanystar Irak AQSh-qa tolyq táýeldi bolǵan kezeńi­­nen bastap, Amerıka elden qarý­ly kúshterin shyǵarǵanǵa deıingi aralyqta kúrdeli kezeńdi bastan ótkizip keledi. Amerıka Qurama Shtattary uzaq ýaqyttan beri Iraktaǵy qalyptasqan jaǵdaıdy óz yrqynda ustaý jáne onyń aımaqtaǵy utymdy ornalasqan geosaıası ornyn óz múddelerine saı paıdalaný úshin oǵan qatysty saıası-dıplomatııalyq, ekonomıkalyq, ás­kerı, áleýmettik jáne basqa da maq­sat­tardaǵy is-sharalardy júzege asy­rý­ǵa erekshe basymdyq berip otyr. Vashıngton Iraktan óz áskerin áket­­­kenimen, Baǵdadtyń bılik qury­ly­­my men óz qaýipsizdikterin qam­­ta­ma­syz etý múmkindikteriniń jetki­lik­siz ekenin esepke ala otyra, oǵan yqpal etý tetikterin saqtap qal­dy. Al Irak úshin AQSh-tyń ekono­mı­ka­­lyq jáne qarjylyq kómegi áli de ma­ńyz­dy. Sonymen qatar, Irak­tyń saıa­sı elıtasy da Aq úımen tyǵyz yn­tymaqtastyqty damytýdy qýattaıdy. AQSh Irakpen áskerı kelisimshart­tar jasasý arqyly da osy eldegi óz múddelerin jan-jaqty oılastyryp otyr desek bolady. Olar Irak áýe keńistigin qorǵaý baǵytynda áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqty jandandyra tústi. Vashıngton F-16 áskerı joıǵysh ushaqtaryn jáne áýe shabýylyna qarsy qorǵanys qurylymdaryn jetkizý boıynsha kelissózder júrgizip, qazirgi tańda onyń alǵashqy partııa­lary Irakqa ákelindi. Aq úı kóp mıl­lıardty kelisimder Irannyń aı­maq­taǵy ambısııasyn tizgindeýge múmkin­dik berýmen qatar, AQSh áskerin shy­ǵarǵannan keıin Irakpen aradaǵy uzaq merzimdi qatynastardyń negizin qalaýǵa septigin tıgizetin bolady dep josparlaıdy. AQSh-tyń Irakqa degen aıryqsha qyzyǵýshylyǵynyń taǵy bir tusy, kómirsýtegine baılanysty. Baǵdad Vashıngtonnyń aımaqtaǵy basty ekonomıkalyq seriktesi sanalady. Eki eldiń saýda qatynasy sońǵy on jylda 5 esege óskeni osynyń dáleli bolsa kerek (2002 jyly 3,8 mlrd dollar bolsa, bul kórsetkish 2014 jyly 21,6 mlrd-qa jetken). Birqatar sarapshylar AQSh shııt­tik jáne súnnıttik ekstremızmniń ósýine, Irannyń yqpalyna, sondaı-aq Sırııadaǵy turaqsyzdyqqa qarsy turý­ǵa septigin tıgizetin Iraktyń odaq­­ta­sy bolatynyna úlken úmit artady. Iraktyń kórshi elder arasyndaǵy basty odaqtasy Iranmen qarym-qaty­­nasy da joǵary deńgeıde jal­ǵasý­da. Baǵdad pen Tegeran jaqyn bola­shaq­ta saýda aınalymyn 25 mlrd dol­larǵa jetkizýdi kózdeýde. Irak pen Iran resmı túrde ózara múd­deli ekonomıkalyq jáne saýda qa­rym-qatynastaryn damytýǵa nıet bil­dirgenimen, birinshi kezekte saıa­sı qatynastar tur. Iraktyń bu­ryn­ǵy vıse-prezıdenti, kórnekti saıa­sı tulǵa N.Málıkı óz eliniń Iran­­men saıası alıans qurýyna jol ber­­meı­tinin málimdegen bolatyn. Degen­men, Premer-mınıstr H.ál-Ábadı Iranmen aradaǵy joǵary deń­geı­degi baılanys taraptardyń múd­de­lerine saı keletinin Tegeranǵa jasa­­ǵan saparynda jetkizdi. Aımaq der­­javasy mártebesine ıe Iran bir kezeń­­derde Irakty besinshi kolonna retin­­de baqylaýlarynda ustap kelgen edi. Endigi DAISh (Qazaq­standa tyıym salynǵan) qaýpi tóngen tusta Tegeran Baǵdadpen áskerı yqpal­dastyq joldaryn qarastyrý ústin­de. Olar osy rette Iraktaǵy tuǵyr­na­masyn bekemdeý maqsatynda bılik ba­syn­daǵy shııttik saıası kúsh­ter­men tyǵyz baılanystaryn kúsheıte túspek. Irakta oryn alyp jatqan kúr­deli ahýalǵa qaramaı, onyń kórshi elderdiń arasyndaǵy basty odaqtasy Iranmen aldaǵy ýaqytta da qarym-qatynasy joǵary deńgeıde saqtalyp qalmaq. Iran Iraktaǵy tuǵyryn nyǵaıtý úshin bıliktegi shııttik saıası kúshtermen tyǵyz baılanystaryn da nyǵaıtady dep topshylaýǵa negiz bar. Iraktyń kóptegen arab el­derimen qarym-qatynasy jańa kezeńge bet burdy. Eldi qalpyna keltirý másele­sinde arab elderiniń kómegine júginýdi jón dep tapqan Baǵdad Saýd Arabııasy, Iordanııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Kýveıt sııaqty birqatar arab elderine joǵary deńgeıde saparlarmen bardy. Buǵan deıin Baǵdadty Irannyń tıgizip otyrǵan yqpalynyń kúshtiligi týraly aıyptap kelgen súnnıttik arab elderi qazirgi jańa Baǵdad bıligi­men yqpaldasýǵa nıetti ekendik­terin baı­qatty. Olar bul rette, radı­kal­dy toptarǵa qarsy kúreste Baǵ­dad bıli­gimen yntymaqtasa otyryp, bılik júıe­sindegi súnnıttik laýazym­dar­dyń artýyn kózdeýi yqtımal eken­digin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Aımaqtyq sarapshylar da Irak­taǵy sońǵy jyldary úzdiksiz oryn alyp jatqan teraktilerge baılanys­ty túrli kózqarastaryn bildirýde. Degenmen, basym kópshiligi lańkestik áreketterdiń ózegin Iraktyń ishinen emes, syrtynan izdestirýde. Baǵdad Saýd Arabııasymen qarym-qatynastaryn jańasha túze bastady. Irak prezıdenti F.Masým bastaǵan Irak delegasııasynyń Koroldikke jasaǵan sapary sheń­berinde birqatar qomaqty jetis­tikterge qol jetkizildi. Er-Rııad Baǵdadpen 2008 jyldan beri úzilip qalǵan dıplomatııalyq baılanystaryn qaıta ornatýǵa nıetterin tanytty. Olar osy turǵyda, jýyq arada Baǵdadta óz elshiligin, al Irbılde (Irak Kúrdistany) Bas konsýldyǵyn ashý máselesin qarastyrýda. Baǵdad óz kezeginde Iraktaǵy daǵ­darystarǵa birinshi kezekte Saýd Arabııasy kináli degen ustanym­daryn­nan aınydy. Olar, kerisinshe, DAISh (Qazaqstanda tyıym salyn­ǵan) degenge jáne terrorızmge qarsy soǵysta Er-Rııadtyń kómegine júginýdi jón kórip otyr. Bul týraly F.Masým­nyń Er-Rııadqa jasaǵan sapary sheńberinde málimdeldi. Eki el arasyndaǵy qarym-qaty­nas­tardaǵy oń ózgerister jaqyn bola­­shaqta da jalǵasyn tabatynyna kúmán keltirýge bolmaıdy. Kerisinshe, kór­shilermen yntymaqtastyqty nyǵaı­tý­dy kózdegen Irak úkimeti al­daǵy ýaqyt­ta da Irak-Saýd Ara­bı­ıa­sy yn­ty­maq­tastyǵyn jańa kezeńge kóterý­ge kúsh salatyny anyq. N.Ál-Málıkı Úkimeti tusynda Irak pen Túrkııa qarym-qatynastary kúrdeli sıpatta órbip kelgeni belgili. Jańa Irak bıligi olarmen de baılanystardy joǵary deńgeıge kóterý maqsatynda birqatar saıası qadamdarǵa baryp otyr. Nátıjesinde, Irak par­lamentiniń tóraǵasy S.Jábýrıdiń, syrtqy ister mınıstri I.Jafarıdiń An­karaǵa, al Túrkııa Premer-mı­nıstri A.Dáýitoǵlynyń Baǵdadqa saparlary júzege asty. Taraptar búgingi kúni ekijaqty yntymaqtastyqtaǵy qor­da­lanǵan máselelerdi sheshý joldaryn qarastyrdy. Iraktyń aldaǵy ýaqytta da syrt­qy saıasatty osy baǵytta órbi­týge umtylatyndyǵy kórinedi. Álem­dik der­­javalardyń aımaqtaǵy saıasaty Irakty óz qaýipsizdigi men el ishin­degi turaqtylyqty qamtamasyz etýi úshin syrtqy saıasatta meılinshe bel­sendi qımyldarǵa jeteleıdi. Olar osy rette, AQSh, Iran, Saýd Ara­bııa­sy, Túrkııa sııaqty álemdik jáne aı­maqtyq derjavalarmen sanasa otyryp, el ishindegi bılik júıesin nyǵaıtýdy maqsat tutatyndyǵy kúmán keltirmeıdi. Sálim ÁMIROV, saıasattanýshy