70 jylǵa jýyq ómir súrgen keńestik bılik marksızmdi tarıhty týra túsinýdiń eń tıimdi quraly dep ılandyrýǵa kóp kúsh jumsady. Olardyń tujyrymynda adamzat tarıhy ár alýan, birin-biri qaıtalamaıtyn, san qyrly qubylystarǵa toly, al jeke tulǵalardyń, áleýmettik toptardyń júrip ótken joly odan da kúrdeli. Mine osylardy bir negizge keltirý arqyly marksızm ilimin nasıhattaýshylar adamzat damýynyń ortaq zańdylyǵyn ashtyq dep málimdedi. Ol negiz ekonomıkalyq qatynastar jáne qoǵamnyń damý kózi – óndiristik kúshter men óndiristik qatynastar arasynan týyndaıtyn qarama-qaıshylyqtar dep sanaldy. Sol bazalyq negiz arqyly adamzat tarıhy áleýmettik formasııalarǵa jiktelip qarastyryldy. Bul tujyrymdamanyń ózegi – tap aralyq kúres, taptardyń ómirge kelýi men olardyń joıylý zańdylyqtary. Sonyń aıasynda ulttardyń áleýmettik, quqyqtyq, mádenı, rýhanı teńdigi sheshimin tappaq.
Biraq marksızmniń taptyq kózqarasty negizge alyp qalyptastyrǵan tujyrymdamasy ýaqyt tezinen óte almady, onyń birjaqtylyq sıpatyn adamzat tájirıbesi kórsetip berdi. Degenmen, keshegi keńestik kezeńde sol ıdeologııalyq turǵydan jazylǵan tom-tom tarıhı eńbekter áli de kitap sórelerinen kete qoıǵan joq, olar belgili dárejede óz qyzmetin jalǵastyryp jatyr. О́ıtkeni, zaman suranysyna laıyq tásildemelik ádis-quraldar arqyly jazylǵan júıeli tarıhı eńbekter basymdylyq ala almaı otyr.
Osy rette Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń janynan uıymdastyrylǵan «Aıtylǵan tarıh» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń tarıh ǵylymdarynyń doktory, QR UǴA korrespondent-múshesi, professor Mámbet Qoıgeldiniń ǵylymı jetekshiligimen sońǵy on jyl tóńireginde jaryq kórgen elimizdegi tarıh ǵylymy úshin jańa tujyrymdamaly baǵyt bolyp tabylatyn birqatar eńbekke kóńil aýdarǵan jón.
Endi sol tarıhı eńbekterdiń ótkendi jańa kózqaras turǵysynan tanýdaǵy baıyptamasyn qarastyraıyq. Bul rette, tarıh ǵylymynyń fılosofııalyq negizderine toqtalýǵa týra keledi. 2000 jyly Máskeýde «Fılosofııa sosıalnyh ı gýmanıtarnyh naýk» atty kitap jaryq kórdi. Onda «Tarıh ǵylymdarynyń fılosofııasy» degen bólim bar. Kitap tarıhı faktilerdi kóp varıantty túsindirýdiń ontologııalyq, derekkózdik, dúnıetanymdyq jáne ar-ojdandyq negizderin nanymdy baıandaıdy. Tarıhı faktiniń ontologııalyq negizderi tarıhı bolmystyń kópqyrlylyǵy men qaıshylyqtyǵynda, al olar óz retinde onyń derekkózderinde, mátinderi men teorııalyq paıymdaýynda kórinis tabady. Máselen, 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy týraly túrli maǵynada jazýǵa bolady: bireýler saıası jáne áskerı basshylyq tarapynan jiberilgen kóptegen qatelikter saldarynan mıllıondaǵan adamdardyń qyrylǵanyna, endi bireýler shekten tys áskerı shyǵyndar bolǵandyǵyna, úshinshi bireýler keremet jeńister men strategııalyq operasııalarǵa basymdylyq beredi.
Sonymen qatar, tarıhı oqıǵalardy túsindirý naqty bir mádenı, ulttyq, rýhanı, saıası ustanymdar negizinde júzege asyrylady. Tarıhı mektepter men tarıhı tujyrymdamalar tek qana taza ǵylymı múddeler turǵysynan qalyptaspaıdy, onyń ómirge kelýine sondaı-aq qoǵamdyq, ıdeologııalyq jáne rýhanı ustanymdar yqpal jasaıdy.
Al osy «Aıtylǵan tarıh» ortalyǵy jarııalaǵan eńbekterdiń basty erekshelikteri týraly ne aıtýǵa bolady?
Tarıh avanssenasyna buryn eskerýsiz qalyp kelgen áleýmettik kúsh – kishkentaı adam, qatardaǵy eńbek tulǵasy kóterildi. Iаǵnı, tarıhty túsinýde jáne túsindirýde jeke adamnyń pikirine, tipti kóńil kúıine de nazar aýdarylǵan. Sol sebepten, qoǵamdaǵy jeke adamnyń, onyń ishinde birinshi kezekte ómir kórgen, aıtary bar eńbek adamynyń pikiri, kózqarasy, ustanymy mamanǵa bergen suhbaty arqyly tarıhı faktige aınalyp otyr. Keshegi tarıhqa aınalǵan sosıalıstik qoǵamdaǵy ómir týraly zertteýler endigi ýaqytta tek resmı qujattarǵa ǵana súıenbeı, sonymen birge, ǵylymı aınalymǵa tartylǵan jeke qoǵam múshesiniń pikirine de súıenetin bolady. Bul – zertteý jumystarynyń faktilik bazasy prınsıpti ózgeristerge ushyraıdy degen sóz.
Ǵalymdar alǵan suhbattyq materıaldardyń derbes tanymdyq mańyzyna júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıdy. Rııasyz, tolyqqandy suhbattyń ózine tıesili ishki qýaty bar. Sebebi, suhbat berýshiler – keshegi sosıalıstik qoǵam músheleri, búgin olar ıdeologııalyq qysymnyń, shyrmaýdyń joq ekendigin biledi, erkin oıdyń qadir-parqyn ishteı bolsa da baǵalaıdy.
Bul keltirilgen tujyrymdar tarıh baǵytynyń tek Qazaqstan aýqymynda ǵana emes, jalpy HHI ǵasyrdaǵy aqparattyq zamanda óte ózekti máselege aınalyp otyrǵanyn kórsetedi. Shynynda, qazirgi aqparattyq zamanda adamdardyń óz basynan ótkizgen tájirıbeleriniń quny men salmaǵy arta túsýde. Sonymen birge, qazirgi tańda aqparat arqyly túrli manıpýlıasııa jasaý tym jeńil, al ondaǵy shyndyqty aıyryp alý tájirıbeli zertteýshiniń ǵana qolynan keledi.
«Jambyl oblysy Uly Otan soǵysy jyldarynda» atty kitapta 1918 jyly týǵan, Sverdlov (qazirgi Baızaq) aýdany, Qostóbe aýylynyń turǵyny, Sosıalıstik Eńbek Eri Márzııa Ibragımova óziniń bir suhbatynda: «Ákem 20-jyldardyń sońynda tárkilenip, baı bolǵany úshin tutqyndaldy. Qaıda qamap qoıǵanyn da, qashan qaza tapqanyn da bilmeımiz. Anam, inilerim, aǵalarym 32-jylǵy asharshylyqtan opat boldy. Otbasymdaǵy 15 balanyń ishinen jalǵyz aman qalyppyn», – deıdi. Ol budan ári tilshiniń suraǵyna jaýap bere kelip, bylaı deıdi: «Sol kezde saǵat joq, sondyqtan, ýaqyttyń qansha ekeni belgisiz. Áıteýir, kún shyqpaı jumysqa baramyz, al kún shyǵyp ketse, «progýl» bolatynyn bilemiz. Qyzylshany sýaramyz, onyń aram shóbin julyp kútemiz. Aıaǵymyzda túk joq, kúni boıy jalań aıaq sýaryp júretinbiz, sondyqtan aıaq-qolymyz tilim-tilim bolyp ketedi, oǵan solıdol jaǵyp qoıamyz. Sóıtip, ózimiz em jasaıtynbyz, qyzylsha júıesindegi sýdy laıyn dákemen súzip ishe salýshy edik. Qyzylsha pisken soń ony qolmen qazyp alamyz, qolmen mashınaǵa salyp jınaımyz. Bir joly jalǵyz ózim 4 tonnalyq mashınaǵa qyzylsha artyp, bir kúnde tórt ret aparyp ótkizgenim bar. Qyzylshany qoımaǵa jetkizgen soń, ózimiz túsiremiz. Sonda jalǵyz ózim baramyn ǵoı».
«Aıtylǵan tarıh» serııasy boıynsha jaryq kórgen eńbekterde berilip, qujattandyrylǵan suhbattar mátinderinen olardy bergen adamdardyń tragedııaǵa toly ómir joly týraly zamannyń shynaıy bet perdesin, ishki ómirlik ustanǵan qundylyqtaryn túsinýge múmkindik alasyń, óıtkeni, árbir baıandalǵan ǵumyrnama seniń jan sezimińe, júregińe tıip, sanańa qozǵaý salady.
Qazirgi jastardyń túrli dinı sektalarǵa, ekstremıstik aǵymdarǵa yqylastarynyń aýyp jatqandyǵynyń birden-bir sebebin fılosofııa, áleýmettaný, mádenıettaný, saıasattaný, tarıh, ıaǵnı áleýmettik-gýmanıtarlyq pánder boıynsha jazylǵan oqýlyqtardyń jutańdyǵynan, tolyp jatqan oqý quraldarynyń álsizdiginen, oqytýshylardyń nemquraıdy jansyz áńgimelerinen izdegen jón sııaqty.
Sonyń ishinde tarıh páninen daıarlanǵan oqýlyqtar men ótkiziletin sabaqtar shynaıy ómirden, onyń kúndelikti suranystarynan alys ekendigi aıtylyp-aq keledi. Tarıh páni – tanymdyq mindetimen birge, ıdeologııalyq júgi bar pán. Barlyq qoǵamdar men zamandarda solaı bolǵan, solaı bola beredi. Tarıh pániniń ıdeıalyq júgi onyń shynaıylyǵynda. Shyndyqqa júginilip jazylǵan tarıh qana kózqaras qalyptastyrýǵa qyzmet jasaı alady. Kózqaras eshýaqytta tarıhı faktiler men datalardy jattap alý jolymen emes, tarıhı faktiler men úderisterdi erkin qorytý, qorytylǵan mańyzdy faktiler men tujyrymdardy oı álemine sińirý arqyly ǵana qalyptasady.
Bul eńbekterdiń kelesi ereksheligi suhbat bergen adamdardyń kúndelikti ómiri men tirshiligi tynymsyz qozǵalysta jáne ózgeriste bolatyn ýaqyt arasynda kórinýi, ıaǵnı, olardyń kıgen kıimi, qoldanatyn sózderi men sóz saptaýlary, ishken astary, turmys jaǵdaıy, otbasy sharýashylyǵy ózderiniń baıandaýlary arqyly oqyrmanǵa jetip, onyń tanymy men talǵamynyń qalyptasýyna tikeleı yqpal jasaı alatynynda bolsa kerek. Iаǵnı, «Aıtylǵan tarıh» materıaldary arqyly ózin tarıhı prosess arasynda sezinip, ótken býyndardyń qajyrly da maqsatty eńbegi men kúresi arqyly búgingi jaǵdaıyna jetkendigin, ómir kóshi negizinde urpaqaralyq tarıhı sabaqtastyqtyń jatqandyǵyn uǵyný múmkindigin alady.
Osy rette keńestik tarıhnamanyń umytylmaıtyn bir kemshiligi eske oralady. Onda qarastyrylatyn oqıǵa men prosestiń qandaı nátıjemen aıaqtalatyndyǵy aldyn ala belgilengen, sondyqtan tarıhı materıaldyń oqýshynyń sana-sezimine yqpaly tómen. Bul jaǵdaı matematıkada berilgen esepti shyǵarmaı jatyp-aq onyń kitaptyń sońynda berilgen jaýabyn kóshirip jazǵan oqýshyny eske salady.
Suhbattar bergen respondentter tórt býyn ókilderi bolǵandyqtan, tarıhı prosesti sol býyndardyń kózqarasy turǵysynan qarastyrýǵa múmkindik týady. Olardy mynandaı hronologııalyq turǵydan 1918-1930, 1931-1940, 1941-1950 jáne 1951 jyldan keıingi tórt býynǵa bólip, qarastyrýǵa bolady. Suhbat bergenderdiń qyzmetterine, turǵan qonys jaıyna, aımaǵyna qaramastan, bárine birdeı ortaq jaǵdaı – olardyń keńestik qoǵamda ómir súrgendigi. Meıli ol ǵalym bolsyn, ujym basshysy, kolhozshy, sovhoz jumysshysy, úı sharýasyndaǵy adam bolsyn, bári birdeı sol qoǵamda ómir súrip, eńbek etken. Máselen, 1918-1930 jyldarǵa tán býyn ókilderi keńestik sosıalıstik júıeniń qalyptasýynan bastap, Azamat soǵysy, tárkileý, asharshylyq, qýǵyn-súrgin, soǵys jyldaryndaǵy qasiretti kózimen kórip, janymen sezingen, olardyń suhbattary sony baıqatady.
Sonymen birge, bul jazylǵan eńbekter – pánaralyq tásildemelik ustanymnyń jemisti bolǵandyǵynyń aıǵaǵy. Munda tarıh ǵylymynda qalyptasqan ádis-tásildermen qatar, ǵylymnyń áleýmettaný, psıhologııa, fılosofııa sııaqty salalaryna tıesili tásildemelik quraldardyń keń qoldanysqa túskenin baıqaýǵa bolady. Sondyqtan da, joǵaryda atalǵan eńbekter osy pánder arqyly oqý úderisine jáne ǵylymı aınalymǵa tartylǵany jón.
Tarıhshy Mámbet Qoıgeldi tarıhty zertteýdegi jańa konseptýaldy baǵyt týraly bylaı dep tujyrymdaıdy: «Kúndelikti tarıh pen aıtylǵan tarıhty ǵylymı tarıhnamanyń múldem jańa baǵyty jáne satysy retinde qarastyrý aǵattyq bolar edi. Atalǵan eki baǵyt ta tarıhı zertteýlerdi áleýmettendire (sosıalızasııa) túsý úrdisiniń kezekti kezeńdegi kórinisi retinde baǵalanǵany jón».
Qazirgi tańda áleýmettik tarıh jańa mazmunǵa ıe bolyp, endigi ýaqytta taptar, iri áleýmettik qurylym jáne ınstıtýttarmen qatar otbasy, áýlet, shaǵyn qaýym sııaqty áleýmettik mıkroqurylymdar tarıhy da zertteý nysanasyna aınalmaq.
Ilııas ÁITIMBET,
Súleımen Demırel atyndaǵy ýnıversıtettiń professory
ALMATY
70 jylǵa jýyq ómir súrgen keńestik bılik marksızmdi tarıhty týra túsinýdiń eń tıimdi quraly dep ılandyrýǵa kóp kúsh jumsady. Olardyń tujyrymynda adamzat tarıhy ár alýan, birin-biri qaıtalamaıtyn, san qyrly qubylystarǵa toly, al jeke tulǵalardyń, áleýmettik toptardyń júrip ótken joly odan da kúrdeli. Mine osylardy bir negizge keltirý arqyly marksızm ilimin nasıhattaýshylar adamzat damýynyń ortaq zańdylyǵyn ashtyq dep málimdedi. Ol negiz ekonomıkalyq qatynastar jáne qoǵamnyń damý kózi – óndiristik kúshter men óndiristik qatynastar arasynan týyndaıtyn qarama-qaıshylyqtar dep sanaldy. Sol bazalyq negiz arqyly adamzat tarıhy áleýmettik formasııalarǵa jiktelip qarastyryldy. Bul tujyrymdamanyń ózegi – tap aralyq kúres, taptardyń ómirge kelýi men olardyń joıylý zańdylyqtary. Sonyń aıasynda ulttardyń áleýmettik, quqyqtyq, mádenı, rýhanı teńdigi sheshimin tappaq.
Biraq marksızmniń taptyq kózqarasty negizge alyp qalyptastyrǵan tujyrymdamasy ýaqyt tezinen óte almady, onyń birjaqtylyq sıpatyn adamzat tájirıbesi kórsetip berdi. Degenmen, keshegi keńestik kezeńde sol ıdeologııalyq turǵydan jazylǵan tom-tom tarıhı eńbekter áli de kitap sórelerinen kete qoıǵan joq, olar belgili dárejede óz qyzmetin jalǵastyryp jatyr. О́ıtkeni, zaman suranysyna laıyq tásildemelik ádis-quraldar arqyly jazylǵan júıeli tarıhı eńbekter basymdylyq ala almaı otyr.
Osy rette Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń janynan uıymdastyrylǵan «Aıtylǵan tarıh» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń tarıh ǵylymdarynyń doktory, QR UǴA korrespondent-múshesi, professor Mámbet Qoıgeldiniń ǵylymı jetekshiligimen sońǵy on jyl tóńireginde jaryq kórgen elimizdegi tarıh ǵylymy úshin jańa tujyrymdamaly baǵyt bolyp tabylatyn birqatar eńbekke kóńil aýdarǵan jón.
Endi sol tarıhı eńbekterdiń ótkendi jańa kózqaras turǵysynan tanýdaǵy baıyptamasyn qarastyraıyq. Bul rette, tarıh ǵylymynyń fılosofııalyq negizderine toqtalýǵa týra keledi. 2000 jyly Máskeýde «Fılosofııa sosıalnyh ı gýmanıtarnyh naýk» atty kitap jaryq kórdi. Onda «Tarıh ǵylymdarynyń fılosofııasy» degen bólim bar. Kitap tarıhı faktilerdi kóp varıantty túsindirýdiń ontologııalyq, derekkózdik, dúnıetanymdyq jáne ar-ojdandyq negizderin nanymdy baıandaıdy. Tarıhı faktiniń ontologııalyq negizderi tarıhı bolmystyń kópqyrlylyǵy men qaıshylyqtyǵynda, al olar óz retinde onyń derekkózderinde, mátinderi men teorııalyq paıymdaýynda kórinis tabady. Máselen, 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy týraly túrli maǵynada jazýǵa bolady: bireýler saıası jáne áskerı basshylyq tarapynan jiberilgen kóptegen qatelikter saldarynan mıllıondaǵan adamdardyń qyrylǵanyna, endi bireýler shekten tys áskerı shyǵyndar bolǵandyǵyna, úshinshi bireýler keremet jeńister men strategııalyq operasııalarǵa basymdylyq beredi.
Sonymen qatar, tarıhı oqıǵalardy túsindirý naqty bir mádenı, ulttyq, rýhanı, saıası ustanymdar negizinde júzege asyrylady. Tarıhı mektepter men tarıhı tujyrymdamalar tek qana taza ǵylymı múddeler turǵysynan qalyptaspaıdy, onyń ómirge kelýine sondaı-aq qoǵamdyq, ıdeologııalyq jáne rýhanı ustanymdar yqpal jasaıdy.
Al osy «Aıtylǵan tarıh» ortalyǵy jarııalaǵan eńbekterdiń basty erekshelikteri týraly ne aıtýǵa bolady?
Tarıh avanssenasyna buryn eskerýsiz qalyp kelgen áleýmettik kúsh – kishkentaı adam, qatardaǵy eńbek tulǵasy kóterildi. Iаǵnı, tarıhty túsinýde jáne túsindirýde jeke adamnyń pikirine, tipti kóńil kúıine de nazar aýdarylǵan. Sol sebepten, qoǵamdaǵy jeke adamnyń, onyń ishinde birinshi kezekte ómir kórgen, aıtary bar eńbek adamynyń pikiri, kózqarasy, ustanymy mamanǵa bergen suhbaty arqyly tarıhı faktige aınalyp otyr. Keshegi tarıhqa aınalǵan sosıalıstik qoǵamdaǵy ómir týraly zertteýler endigi ýaqytta tek resmı qujattarǵa ǵana súıenbeı, sonymen birge, ǵylymı aınalymǵa tartylǵan jeke qoǵam múshesiniń pikirine de súıenetin bolady. Bul – zertteý jumystarynyń faktilik bazasy prınsıpti ózgeristerge ushyraıdy degen sóz.
Ǵalymdar alǵan suhbattyq materıaldardyń derbes tanymdyq mańyzyna júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıdy. Rııasyz, tolyqqandy suhbattyń ózine tıesili ishki qýaty bar. Sebebi, suhbat berýshiler – keshegi sosıalıstik qoǵam músheleri, búgin olar ıdeologııalyq qysymnyń, shyrmaýdyń joq ekendigin biledi, erkin oıdyń qadir-parqyn ishteı bolsa da baǵalaıdy.
Bul keltirilgen tujyrymdar tarıh baǵytynyń tek Qazaqstan aýqymynda ǵana emes, jalpy HHI ǵasyrdaǵy aqparattyq zamanda óte ózekti máselege aınalyp otyrǵanyn kórsetedi. Shynynda, qazirgi aqparattyq zamanda adamdardyń óz basynan ótkizgen tájirıbeleriniń quny men salmaǵy arta túsýde. Sonymen birge, qazirgi tańda aqparat arqyly túrli manıpýlıasııa jasaý tym jeńil, al ondaǵy shyndyqty aıyryp alý tájirıbeli zertteýshiniń ǵana qolynan keledi.
«Jambyl oblysy Uly Otan soǵysy jyldarynda» atty kitapta 1918 jyly týǵan, Sverdlov (qazirgi Baızaq) aýdany, Qostóbe aýylynyń turǵyny, Sosıalıstik Eńbek Eri Márzııa Ibragımova óziniń bir suhbatynda: «Ákem 20-jyldardyń sońynda tárkilenip, baı bolǵany úshin tutqyndaldy. Qaıda qamap qoıǵanyn da, qashan qaza tapqanyn da bilmeımiz. Anam, inilerim, aǵalarym 32-jylǵy asharshylyqtan opat boldy. Otbasymdaǵy 15 balanyń ishinen jalǵyz aman qalyppyn», – deıdi. Ol budan ári tilshiniń suraǵyna jaýap bere kelip, bylaı deıdi: «Sol kezde saǵat joq, sondyqtan, ýaqyttyń qansha ekeni belgisiz. Áıteýir, kún shyqpaı jumysqa baramyz, al kún shyǵyp ketse, «progýl» bolatynyn bilemiz. Qyzylshany sýaramyz, onyń aram shóbin julyp kútemiz. Aıaǵymyzda túk joq, kúni boıy jalań aıaq sýaryp júretinbiz, sondyqtan aıaq-qolymyz tilim-tilim bolyp ketedi, oǵan solıdol jaǵyp qoıamyz. Sóıtip, ózimiz em jasaıtynbyz, qyzylsha júıesindegi sýdy laıyn dákemen súzip ishe salýshy edik. Qyzylsha pisken soń ony qolmen qazyp alamyz, qolmen mashınaǵa salyp jınaımyz. Bir joly jalǵyz ózim 4 tonnalyq mashınaǵa qyzylsha artyp, bir kúnde tórt ret aparyp ótkizgenim bar. Qyzylshany qoımaǵa jetkizgen soń, ózimiz túsiremiz. Sonda jalǵyz ózim baramyn ǵoı».
«Aıtylǵan tarıh» serııasy boıynsha jaryq kórgen eńbekterde berilip, qujattandyrylǵan suhbattar mátinderinen olardy bergen adamdardyń tragedııaǵa toly ómir joly týraly zamannyń shynaıy bet perdesin, ishki ómirlik ustanǵan qundylyqtaryn túsinýge múmkindik alasyń, óıtkeni, árbir baıandalǵan ǵumyrnama seniń jan sezimińe, júregińe tıip, sanańa qozǵaý salady.
Qazirgi jastardyń túrli dinı sektalarǵa, ekstremıstik aǵymdarǵa yqylastarynyń aýyp jatqandyǵynyń birden-bir sebebin fılosofııa, áleýmettaný, mádenıettaný, saıasattaný, tarıh, ıaǵnı áleýmettik-gýmanıtarlyq pánder boıynsha jazylǵan oqýlyqtardyń jutańdyǵynan, tolyp jatqan oqý quraldarynyń álsizdiginen, oqytýshylardyń nemquraıdy jansyz áńgimelerinen izdegen jón sııaqty.
Sonyń ishinde tarıh páninen daıarlanǵan oqýlyqtar men ótkiziletin sabaqtar shynaıy ómirden, onyń kúndelikti suranystarynan alys ekendigi aıtylyp-aq keledi. Tarıh páni – tanymdyq mindetimen birge, ıdeologııalyq júgi bar pán. Barlyq qoǵamdar men zamandarda solaı bolǵan, solaı bola beredi. Tarıh pániniń ıdeıalyq júgi onyń shynaıylyǵynda. Shyndyqqa júginilip jazylǵan tarıh qana kózqaras qalyptastyrýǵa qyzmet jasaı alady. Kózqaras eshýaqytta tarıhı faktiler men datalardy jattap alý jolymen emes, tarıhı faktiler men úderisterdi erkin qorytý, qorytylǵan mańyzdy faktiler men tujyrymdardy oı álemine sińirý arqyly ǵana qalyptasady.
Bul eńbekterdiń kelesi ereksheligi suhbat bergen adamdardyń kúndelikti ómiri men tirshiligi tynymsyz qozǵalysta jáne ózgeriste bolatyn ýaqyt arasynda kórinýi, ıaǵnı, olardyń kıgen kıimi, qoldanatyn sózderi men sóz saptaýlary, ishken astary, turmys jaǵdaıy, otbasy sharýashylyǵy ózderiniń baıandaýlary arqyly oqyrmanǵa jetip, onyń tanymy men talǵamynyń qalyptasýyna tikeleı yqpal jasaı alatynynda bolsa kerek. Iаǵnı, «Aıtylǵan tarıh» materıaldary arqyly ózin tarıhı prosess arasynda sezinip, ótken býyndardyń qajyrly da maqsatty eńbegi men kúresi arqyly búgingi jaǵdaıyna jetkendigin, ómir kóshi negizinde urpaqaralyq tarıhı sabaqtastyqtyń jatqandyǵyn uǵyný múmkindigin alady.
Osy rette keńestik tarıhnamanyń umytylmaıtyn bir kemshiligi eske oralady. Onda qarastyrylatyn oqıǵa men prosestiń qandaı nátıjemen aıaqtalatyndyǵy aldyn ala belgilengen, sondyqtan tarıhı materıaldyń oqýshynyń sana-sezimine yqpaly tómen. Bul jaǵdaı matematıkada berilgen esepti shyǵarmaı jatyp-aq onyń kitaptyń sońynda berilgen jaýabyn kóshirip jazǵan oqýshyny eske salady.
Suhbattar bergen respondentter tórt býyn ókilderi bolǵandyqtan, tarıhı prosesti sol býyndardyń kózqarasy turǵysynan qarastyrýǵa múmkindik týady. Olardy mynandaı hronologııalyq turǵydan 1918-1930, 1931-1940, 1941-1950 jáne 1951 jyldan keıingi tórt býynǵa bólip, qarastyrýǵa bolady. Suhbat bergenderdiń qyzmetterine, turǵan qonys jaıyna, aımaǵyna qaramastan, bárine birdeı ortaq jaǵdaı – olardyń keńestik qoǵamda ómir súrgendigi. Meıli ol ǵalym bolsyn, ujym basshysy, kolhozshy, sovhoz jumysshysy, úı sharýasyndaǵy adam bolsyn, bári birdeı sol qoǵamda ómir súrip, eńbek etken. Máselen, 1918-1930 jyldarǵa tán býyn ókilderi keńestik sosıalıstik júıeniń qalyptasýynan bastap, Azamat soǵysy, tárkileý, asharshylyq, qýǵyn-súrgin, soǵys jyldaryndaǵy qasiretti kózimen kórip, janymen sezingen, olardyń suhbattary sony baıqatady.
Sonymen birge, bul jazylǵan eńbekter – pánaralyq tásildemelik ustanymnyń jemisti bolǵandyǵynyń aıǵaǵy. Munda tarıh ǵylymynda qalyptasqan ádis-tásildermen qatar, ǵylymnyń áleýmettaný, psıhologııa, fılosofııa sııaqty salalaryna tıesili tásildemelik quraldardyń keń qoldanysqa túskenin baıqaýǵa bolady. Sondyqtan da, joǵaryda atalǵan eńbekter osy pánder arqyly oqý úderisine jáne ǵylymı aınalymǵa tartylǵany jón.
Tarıhshy Mámbet Qoıgeldi tarıhty zertteýdegi jańa konseptýaldy baǵyt týraly bylaı dep tujyrymdaıdy: «Kúndelikti tarıh pen aıtylǵan tarıhty ǵylymı tarıhnamanyń múldem jańa baǵyty jáne satysy retinde qarastyrý aǵattyq bolar edi. Atalǵan eki baǵyt ta tarıhı zertteýlerdi áleýmettendire (sosıalızasııa) túsý úrdisiniń kezekti kezeńdegi kórinisi retinde baǵalanǵany jón».
Qazirgi tańda áleýmettik tarıh jańa mazmunǵa ıe bolyp, endigi ýaqytta taptar, iri áleýmettik qurylym jáne ınstıtýttarmen qatar otbasy, áýlet, shaǵyn qaýym sııaqty áleýmettik mıkroqurylymdar tarıhy da zertteý nysanasyna aınalmaq.
Ilııas ÁITIMBET,
Súleımen Demırel atyndaǵy ýnıversıtettiń professory
ALMATY
Sońǵy jańalyqtar
Tulǵa • Keshe
Aýa raıy • Keshe
Jasóspirimder arasyndaǵy bala týý deńgeıi nege joǵary?
Qoǵam • Keshe
Iran Ormuz buǵazyn qaıta japty
Álem • Keshe
Iran áýe keńistigin ishinara ashty
Álem • Keshe
Ál-Farabı dańǵylynda jol erejesin óreskel buzǵandar ustaldy
Aımaqtar • Keshe
Jerde magnıttik daýyl bastaldy
Oqıǵa • Keshe
