Bes jasar búldirshinniń jumys dápterleri

О́tken ǵasyrdyń basynda Ahmet Baıtursynuly: «...oqytý isine kerek quraldar qolaıly hám saıly bolýy» kerektigin aıtyp,  «...qural qandaı bolsa, is te sondaı bolmaqshy...» degen bolatyn. Shynynda, oqýshynyń quraly qolyndaǵy oı-órisin damytatyn qýatty qarýy desek jarasar. Qazir elimizde túrli oqý quraldary jazylyp, jaryq kórýde. Biraz jyl balamaly oqýlyqtar dep ár mektep ártúrli kitaptarmen bilim berip, UBT kezindegi talapkerlerdiń suraqqa bergen jaýaby ártúrli shyǵyp, jeńgender men jeńilgender bolyp jatty. Endi bazalyq oqýlyqqa kóshtik. Bul – quptarlyq qubylys. Qalaı desek te, oqýlyq ońbaı, bilim sapasy kóterilmesi anyq. Sońǵy kezderi bastaýysh synyp bylaı tursyn, balabaqshadan tárbıelenip jatqan 5 jastaǵy búldirshinderge de túrli quraldar shyǵara bas­tadyq. Aıtalyq, sondaı oqý quraldary jumys dápteri degen aıdarmen jaryq kórýde. Mysaly, «5+» degen jumys dápterleri tómendegishe atalady: «Qarapaıym matematı­kalyq túsinikterdi qalyptastyrý», «Kórkem ádebıet», «Sýret salý», «Músindeý», «Qorshaǵan ortamen tanystyrý», «Qaýipsiz minez-qulyq negizderi. Valeologııa», «Ekologııa negizderi», «Til damytý. Saýat ashý jáne jazý negizderi», «Qol eńbegi». Atam qazaq bes jastaǵy balany oıyn balasy deıdi. Olardyń ishinde alǵyrlary bolmasa, bári birdeı áripti de tanı qoımaıdy. Sondyqtan «kórkem ádebıet degen sózdi, «músindeý» degen uǵymdy jappaı túsinedi deı almasaq kerek. Onyń ústine, til jaǵynan kemshin soǵyp jatatyn qala balalary qınalary haq. Sol «Kórkem ádebıet» degen jumys dáp­terinde sýrettermen qatar taqpaqtar da bar. Tipti, «Shıdıgen uzyn sıraǵy, Tastaı kereń qulaǵy. Sóıtip júrip kóp jerge, Aspaly tor qurady», degen jumbaq ta berilgen. «Qorshaǵan ortamen tanystyrý» degen jumys dápteri tóńirekti bildirý nıetinde jazylǵany kórinip tur. Munda da alýan túrli sýretter bar. Tipti, «О́nerkásiptegi adam eńbegi» degen toptamany da kóz shaldy. Taǵy bir jerinde «Sen ózińdi kólik júrgizý­shimin dep oıla. Pedagogtyń nusqaýy boıynsha qalaı júretinińdi kórset», degen baǵyttamalar bar. Buǵan qosa, Uly Otan soǵysyndaǵy qazaq batyrlarynyń sýretin berip, osylar týraly áńgimeleýdi tapsyrady. Bes jasar bala muny qalaı uǵyp, áńgimeleı alar eken? «Qarapaıym matematıkalyq túsinikterdi qalyp­tastyrý» dápterinde «Uzyndyq», «San men sıfr», «Tekshe, shar, sılındr, konýs», «San­dardy salystyrý», «Fıgýralardy sana jáne tıisti sıfrdy qorshap syz» – osyndaı uǵymdar da az kezdespeıdi. Zamanǵa qaraı jańarý qajet. Balalardyń oı-órisine qaraı izdenis jasaý kerek. Biraq sol balanyń bári birdeı talantty ma? Balabaqshaǵa barǵan búldirshinder osy dápterlerden birdeńe túsinip, kúni erteń mektep tabaldyryǵyn attaı ma? Al balabaqshanyń kezeginde turǵan ata-analar ne istemek? Onyń ústine, elimizdegi aýyl men qalanyń arasyndaǵy alshaqtyqtyń baryn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Aýyl balalary osy dápterlerdi paıdalana alyp júr me? Bir qyzyǵy, 40-50 betten turatyn dápterlerdiń baǵasy qarapaıym jurttyń qaltasyna shaq kele bermeıtin sekildi. 700-800 teńgeden bastap 2000 teńgeden asatyndary da bar. Máselen, «Qorshaǵan ortamen tanys­tyrý» dápteri 1500 teńge turady. Bul jumys dápterleriniń arnaıy avtorlary bar. «Almatykitap» baspasynan jaryq kórgen. Osy taqyrypty qozǵaýdaǵy basty nıetimiz keıbir uǵymdar boıynsha áli de oılaný kerek shyǵar. Bes jasar balanyń oı-órisine laıyqtap, ulttyq tildiń máıegimen bersek, jón bolatyny anyq. Jattaýǵa qıyn taqpaqtar, sheshýge qıyn jumbaqtar, qurmalas sóılemder balalardy jalyqtyrýy múmkin. Tipti, olardyń arasynan oı-sanasy bıik talanttylar tabyla qalsa, tárbıeshilerine ne aıtyp tursyz degen suraqtardy qoıýy da ǵajap emes. Jalpy, 4-5 jastaǵy balalarǵa osyndaı jumys dápterlerin shubyrtyp jasaı berý qajet pe, álde eń kerektilerin ǵana búldirshinderdiń qo­lyna ustatý tıimdi me? Olardy osynsha ju­mys dápterlerimen oqytyp, tárbıeleımiz dep kúni erteń bilimge degen yntasyn joıyp alyp júrmeımiz be?  Osynsha dúnıeni arqalap júrý barmaqtaı balaǵa aýyrlyq keltirmeı me? Bir sózben aıtqanda, zaman talaby degendi jalaýlatyp, zerttep, zerdelep almaı, jańashyl­dyqqa qulash ura berýden, ıaǵnı reformalardan otandyq bilim salasy keı tusta utylyp qalyp júrgenin esten shyǵarmasaq eken. Sonda urpaq aldyndaǵy qaryz ben paryzdy óteýge oń jaǵynan qadam basqanymyz bolyp shyǵatyny kúmánsiz. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»