Aqparattyq tehnologııa alymy

ǵylymmen ushtassa nátıje beredi 2015 jylǵy 15 jeltoqsanda Táýelsizdik kúni qar­sańynda sóılegen quttyqtaý sózinde Elbasy: «Ár­bir eldiń jylnamasynda onyń jańa tarıhynyń bas­taýy bolǵan taǵdyrsheshti tańdar bolady. Biz úshin jańa dáýirdiń araıly tańy 1991 jyly 16 jel­toq­sanda atty. Sol kúni álem kóginde «Qazaqstan Respýb­lıkasy» atty jańa juldyz jarqyraı týdy», – deı kelip, halqymyz Táýelsizdiktiń myzǵymas tuǵyryn bekitip, Máńgilik El bolýǵa bet burǵanyn atap ótti. HHI ǵasyr – aqparattyq ǵasyr, jańa tehnolo­gııa­­lar ǵasyry. Álemdik aqparattyq tehnologııa­lar keńis­tiginde jastardyń jahandyq bilim alýynyń negizinde Qazaqstannyń aqparattyq álemi de zaman talabyna saı deńgeıde damyp keledi. Bul  aqparattyq tehnologııalyq órleýlerimizdi respýb­lıka­myzdyń ǵylym salasyndaǵy memlekettik  saıa­satynyń jemisi dep bilemiz. Sondyqtan, naq osy salaǵa qyzmet etý úshin qurylǵan bizdiń  Aqparattyq jáne esep­teýish tehnologııalar ınstıtýty óziniń zert­teý jumystaryn ǵasyr sıpatyna, ǵasyr deń­geıine otandyq aqparattyq-tehnologııalyq qundy­lyq­tarymyzdyń saı bolýyn  qamtamasyz etýge baǵyttaıdy. Shańyraq kótergenine 25 jyl tolǵan bul ǵylym mekemesin táýelsizdik jemisi dese bolady. Instıtýt uıymdastyrylǵan kúninen bas­tap, aqparattyq tehnologııa jáne respýblıkany aqparattandyrý baǵdarlamasyn ǵylymı turǵydan qamtamasyz etý men basqarý salasynda irgeli de qoldanbaly zertteýlerdi júıeli júrgizip keledi. О́tken jyly Elbasymyz Ult Jospary – «100 naqty qadam» baǵdarlamasyn usynyp, onda qoǵamdyq damýdyń barlyq salasyndaǵy atqarylar jumysty aıqyndap berdi. Bul, ǵylym salasyna da úlken serpilis berip otyr. Endi AETI-diń ǵylymı qyzmetiniń negizgi baǵyt­tary qandaı degenge toqtalsaq, birinshi, aqparattyq jáne esepteýish tehnologııalar; ekinshi, aqparattyq qaýipsizdik; úshinshi, naryqtyq ekonomıkada jelilik emes dınamıkalyq júıelerdiń damýyn parametrlik retteý teorııasy; tórtinshi, beınelerdi taný, jikteý jáne sheshimder qabyldaý teorııasynyń máseleleri; besinshi, dınamıkalyq júıelerdi ońtaılandyrý jáne ońtaıly basqarý; altynshy, kúrdeli obektilerdi boljaý men basqarýdyń ıntellektýaldy sarapshy júıelerin jasaýdyń modelderin, ádisterin jáne aqparattyq tehnologııalaryn ázirleý; jetinshi, qazaq sózin sıntezdeý jáne taný máseleleri; segizinshi, robot-tehnıkalyq júıeler, taǵy da basqa salalar bo­ıynsha irgeli zertteýlermen aınalysýda. Jıyrma bes jyldyń ishinde ǵylymı-zertteý ınstı­týttyń negizgi jetistikterine toqtalsaq: tepe-teńdik jaı-kúıi jalǵyz emes dınamıkalyq júıe­lerdiń qozǵalys turaqtylyǵy turǵysynan jahandyq asımp­totıkalyq ornyqtylyǵyna arnalǵan mate­matı­ka­lyq modelderi zertteldi, buǵan qosa, fazalyq júıe­lerdiń matematıka­lyq modelderi ázirlendi jáne kúrdeli elektrenergetı­kalyq júıelerdiń ornyqtylyq, turaqtylyq jáne basqarýshylyq sharttary alyndy, Qazaq­stan ekonomıkasynyń makroekonomıkalyq modelderiniń jıyntyǵyn qalyp­tastyrý ádisteri, ornyqtylyq jáne ózgermeli­lik jaǵdaılary onyń kórsetkishterin baǵalaý ádisteriniń parametrlik retteý teorııasy usynyldy. Instıtýtta jasalǵan tez áreket etýi men krıpto­turaqtylyǵy jaǵynan balamasy joq elektrondy sıfrlyq qoltańbany shıfrlaý men qalyptastyrýdyń otandyq túpnusqa algorıtmderin júzege asyratyn aqparat qorǵaýdyń biregeı tehnologııasy ázirlendi, ózge de taqyryptar saralandy. «Robot-tehnıkalyq júıeler jáne mashınalyq baǵdar» jobasynyń sheńberinde robot-tehnıkalyq keshen ázirlenip, qurastyryldy. Onyń ishinde: ǵyly­mı maqsattarǵa arnalǵan uıaly platforma, keder­gilerdi oraǵytyp ótýge arnalǵan arnaýly uıaly robot, áskerı jáne arnaýly azamattyq qyz­metterge arnalǵan mashınalyq baǵdarǵa negiz­del­gen shynjyr tabandy uıaly platforma bar. Instıtýtta 9 ǵylymı zerthana jumys isteıdi. Olardyń qatarynda aqparattyq qaýipsizdik, professor M.Aıdarhanov atyndaǵy beınelerdi tanyp bilý jáne sheshim qabyldaý, aqparattyq júıeniń erek­sheligi jáne teorııalyq modelder, júıeni ıntellek­týaldy basqarý jáne boljaý, matematıkalyq kıber­netıka jáne esepteýish tehnologııalar, matema­tıka­lyq jáne kompıýterlik modeldeý, basqa da zert­hanalar bar. Qazirgi tańda sol zerthanalarda óz sala­syn jetik biletin professorlar men akademıkter, ǵylym doktorlary men kandıdattary tabysty eńbek etýde. AETI ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátı­jeleri elimizde laıyqty ornyn alyp qana qoımaı, sheteldikterdiń de nazaryn aýdarýda. Lecture Notes in Engineering and Computer Science, Advances in Systems Science and Applications, Complex Variables and Elliptic Equations, International Journal of Speech Technology, International Journal of Mathematical Analysis, t.b. sheteldik jáne reseılik reıtıngtik jýrnaldardaǵy jarııalanymdar dálel bolady. Instıtýt jyl saıynǵy halyqaralyq azııalyq «Kúr­deli júıelerdi ońtaılandyrý máseleleri» atty semı­nardy uıymdastyrýshylardyń biri bolyp tabylady. 2008 jyldan bastap jyl saıyn ınstıtýt ǵalymdary RǴA korrespondent-múshesi S.Kabanıhın, professor M.Ahmet, UǴA korres­pondent múshesi, M.Qalımoldaev «Beıjelilik júıelerdi matematıkalyq modeldeý» atty Qazaqstan-Reseı-Túrkııa halyqaralyq ǵylymı semınaryna bastamashy bolyp keledi. Ǵylymı jobalar boıynsha memlekettik tapsyrystardy oryndap grantqa ıe bolý qajettigi týyndap otyrǵan tusta ǵalymdarǵa eski súrleýden shyǵyp, báseke básine tótep berý qajet bolyp tur. Bul iste de tolǵaqty máseleler barshylyq. Atap aıtar bolsaq, ǵylymı jobalardy qarjylandyrý eń tómengi jaǵdaıda desek, artyq aıtqandyq emes. Joba­ny oryndaýǵa bólingen ýaqyt tym azdyq etip jatady. Keıbir jobalardyń aýqymdylyǵy belgi­lengen merzimge sáıkes kelmeıdi. Asyǵystyq – shala­lyq­qa uryndyrady. Onyń ústine joba bo­ıynsha jumys atqaratyn ǵylymı qyzmetkerler sanynyń azdyǵy da zertteý jumysyna keri áserin tıgizbeı qoımaıdy. Al ǵylymı jobalarǵa jeke kásipkerlerdi tartý, iri kompanııalarmen seriktes bolý jaǵy da kemshin soǵyp jatady. Sebebi, ólsheýli ýaqytta olarmen jumys isteýde ońaıǵa soqpaıdy. Tipti, tekserýge berilgen jobalar qysqarqaryp qalady. Bul ǵylymı izdenisterge keri áserin tıgizbeı qoımaıdy. Iá, ınformatıka men aqparattyq tehnologııa mańyzy kún sanap arta túsýde. Jekelegen adamdardyń, sondaı-aq tutas uıymdardyń, tipti, memlekettiń qyzmeti olardyń aqparatqa qol jetkizýi men qolda bar aqparatty tıimdi paıdalaný qabileti dárejesine baılanysty. Osyǵan oraı, zertteý nysany aqparat bolyp tabylatyn ǵylymnyń ózektiligi barǵan saıyn artatyn bolady. Sońǵy jyldar ishinde ınstıtýtqa kóptegen jas­tar keldi. Bizdiń jas ǵalymdarymyzdyń jartysynan astamynyń jasy 35-ke tolmaǵan. Instıtýt jas ǵalymdarynyń grant alý qyzmetin arttyrý boıynsha jáne olardy kórnekti ǵalymdardyń jetekshiligimen iske asyrylatyn ǵylymı jobalarǵa tartý isin uıymdastyrý jumystary júrgizilýde. Jas ǵalymdar ózderine laıyqtalǵan ǵylymı kon­­kýrstar men baǵdarlamalarǵa júıeli túrde qaty­sýda. Bilikti kadr­lar daıarlaýmen belsendi túrde aı­na­­ly­syp kelemiz. Mysaly, ınstıtýt bazasyndaǵy ma­gıs­­t­ra­týrada – 30, PhD doktorantýrada – 23 adam oqysa, olar­dyń 5-eýi ǵylymı jumystaryn sátti qorǵady. Halyqaralyq yntymaqtastyq sheńberinde 20 ǵylymı jáne bilim berý uıymdarymen ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq jóninde kelisimsharttar jasalyp, memorandýmdarǵa qol qoıylǵanyn da aıta ketsek deımiz. Aqparattyq ádister ǵylymı qyzmettiń barlyq salasyna keńinen engizilýde. Kompıýterlik jáne telekommýnıkasııalyq tehnologııalardy aqpa­rat­tandyrý, konvergensııalaý, qazirgi zamanǵy aqparattyq júıelerdi ǵylym men bilimniń salalaryna keńinen qoldanýǵa ótýde bilim alý men ony jınaqtap qorytýdyń, ony taratý men paıda­lanýdyń jańa deńgeıge kóterilýin qamtamasyz etedi. Aqparattyq qamtamasyz etýdiń laıyqty júıesinsiz ekonomıka jáne áleýmettik salanyń eshqaısysynda, onyń ishinde bilim berý men ǵylym salasynda progreske qol jetkizý múmkin emes. Qazirgi zamanǵy álemdik órkenıettik qoǵamdastyq jańa sapaly deńgeı – aqparattyq qoǵamdastyqqa ótýde. Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik saıasatynda ekonomıkany kóterý máselelerine barynsha kóńil bólingen. Olardy sheshýdiń tıimdiligi respýb­lıkamyzda aqparattyq keńistik qalyptastyrýmen de, álemdik aqparattyq qoǵamdastyqqa enýimen de tikeleı baılanysty. Mundaı jaǵdaıda ǵylym men aqparattyq keńistikti ushtastyra otyryp ilgeriletý qajettigin ómir alǵa tartyp otyr. О́rken MAMYRBAEV, Aqparattyq jáne esepteýish tehnologııalar ınstıtýty bas dırektorynyń orynbasary, PhD doktory