Bitimi bıik, keskin-kelbeti kemeńgerge tán, jaýhar sózdiń ıesi, «Iá, arýaq!» dep táýelsizdigimizdi alǵan tusta ulty men jurtyna «Bas-basyna shalqaıýdy bostandyq, bet-betine shirenýdi erkindik kórý» ersilik ekenin eske salyp, bútin halyqtyń tilekshisine aınalǵan, dara jaratylysy danalyqqa, óristi oı álemi kemeldikke, aǵalyǵy abyzdyqqa ulasqan, aramyzdan ana dúnıege attanǵaly bir jylǵa taıaǵan qalamger Ábish Kekilbaıulyn ardaqtaý maqsatynda «Ábish álemi» atty jýrnal jaryq kórgen eken.
Rýhanı basylymnyń tusaýkeser rásimi Mańǵystaý oblysynyń Astanadaǵy kúnderi aıasynda Ulttyq kitaphanada ótti. Ataýly sáttiń aldynda oblystyq ámbebap kitaphananyń uıytqy bolýymen «Ańyzǵa aınalǵan Abyz», oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń bastamasymen «Uly dala abyzy» kórmeleri jurtshylyqqa usynyldy. Onda dara darynnyń búkil ómir joly, týyndylary keshegi qazaq jaqsylarynyń alýan túrli toptama sýretteri, jazýshy jaıly jazylǵan maqalalar – bári de halqymyzdyń keshegisi men búgingisin kóz aldyna ákelgeni anyq.
«Ábish álemi» jýrnalynyń tusaýkeser rásimin basylymnyń bas redaktory talantty azamat Ánýarbek Bımaǵambet júrgizip otyrdy. «Ákem – kók, sheshem – besik!» dep tebirengen Ábish aǵa týraly derekti fılm de jınalǵan jurtty tolǵandyrmaı qoımady. Sary altynmen aptaǵan jaqpar-jaqpar tas, túıeniń shýdasyndaı qońyr dala, sadaqtyń jebesindeı kókke shanshylǵan naıza tastar, sonyń arasynda baıaý júrip kele jatqan taý tulǵa qalamger, bir tusta teńizdeı tolqyp, shyńyraýdan qaýǵamen sý tartqandaı aǵyl-tegil sóıleıtin sáti qalamgerdiń abyzdyǵyn kórsetip turdy. Shirkin, sol sózderdi hatqa túsirse, halyq qazynasyna aınalar edi.
Alǵashqy sózdi kórnekti qoǵam qaıratkeri, aıtýly ǵalym Myrzataı Joldasbekov alyp, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Elbasymen úzeńgiles júrip eldik isti atqarǵanyn, Ábishke degen saǵynyshy jan shyqqansha ózimen birge bolatynyn, ultymyzdyń bes danasynyń biri, ıaǵnı Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Dinmuhammed Qonaev, Álkeı Marǵulan qatarynda Ábish Kekilbaıuly ekenin jetkizdi. «Ábishti taný úshin týǵan jerin taný kerek, kúıshi shaldy taný kerek. Sonyń bári Ábishtiń boıynda bar edi. Men úshin Ábish ólmegen sııaqty. «Áı, haldaryń qalaı?» dep kele jatqandaı áserde júremin. Ábishke qazaqty adam etetin tarıhty jaz dep edim. Mańǵystaýlyq baýyrlar ulyny ulyqtaýdyń úlgisin kórsetip otyr. Rızamyn, alǵysym, sheksiz. Ábish álemin osylaı zerttemese, onyń jumbaǵy ashylmaıdy. Qazir ardaqtylarymyzdyń atyn jańǵyrtý úshin bes jyl ýaqyt kerek degen bir qaǵıda bar. Al jaqsysyn tanyǵan zerekter tartymdy isin jasap keledi. Oral jurty jyr jampozy Qadyr Myrza Áli atyndaǵy ortalyq turǵyzyp, onyń rýhanı dúnıesin jınaqtaý ústinde. Eńseli eskertkishi boı kóterdi. Atyraýlyqtar Farızadaı aqyn qyzyn áspettep eńseli eskertkish qoıyp, eldigin tanytty. Bulardyń bári júz jylda emes, myń jylda bir týatyn ult alyptary», dedi.
Al Memlekettik syılyqtyń laýreaty, kórnekti qalamger Ákim Tarazı «Ábish aqyn bolyp ortamyzǵa oralyp edi, aqyn bolyp ómirden ozdy», deı kele, onyń prozasynyń ózi tunyp turǵan poezııa ekenin tilge tıek etti. «Tumar» jýrnalynyń bas redaktory, belgili aqyn Ońaıgúl Turjanova Ábish Kekilbaıulynyń jumbaq álemine tereńdep baryp, shyǵarmalaryndaǵy sáýletti saraıdaı oı ıirimderin tarata aıtty. Ondaǵy uly ıdeıalardyń ómirsheńdigine toqtaldy. Ideıalar úshin «soǵys» máńgilik ekenin, al qarý men adamyna sengen qaqtyǵys toqtaıtynyna dáıekter keltirdi. L.Tolstoı búkil adamzatty bilse, F.Dostoevskıı adam psıhologııasyn tereń tanyǵanyn, osy eki qasıet Ábishke teltorydaı tán ekenin alǵa tartty. Qazirgi qazaq poezııasyna ózindik betalysymen úles qosyp júrgen Svetqalı Nurjan qalamgermen ár kez suhbattas bolǵanyn, tolǵaý aıtqanda toǵyz handy toqtatqan Sypyra jyraýdaı kemeldigin eske túsirip, «Úrker» men «Eleń-alań» atty súbeli dúnıeleriniń úshinshi kitaby «Tańsárini» jazsam degen nıetiniń bolǵanyn, «Biz» degen atpen tarıhı eńbek týyndatýǵa izdenip júrgenin óz aýzynan estigenin nazarǵa salyp, qara sózdi óleńge ushtastyrdy. Ábish Kekilbaıulymen qazaqtyń búkil bir dáýiri ótkenin «Sana bulttyń ary kóship barady» degen bir jolmen jyryn túıindeı kelip, jýrnaldy shyǵaryp jatqan azamattarǵa, «Boılaryńa qýat, oılaryńa sýat» degen tilegin jetkizdi.
Tusaýkeser rásiminde Ábish aǵanyń aıaýly jary Klara apaı, osynsha iltıpat tanytqan úlken-kishige alǵysyn jetkizip, bir mektepte oqyǵandaryn, Ábish aǵa Almatyǵa, ózi Aqtóbege attanǵanda aralaryn úshburysh hattyń jalǵaǵanyn aıtyp, Aısáýledeı ult enesin emirene eske túsirdi. Biz «Almatyda kún keship jatqanda asyl anama Ábishtiń tustastary Qalıhan, Saıyn, Asqar, Ákim, Muhtar Maǵaýın sekildi ult uldary bala bolyp ketip edi. Olar telqozydaı bolyp tatý júretin. Anamyz aq tileýin óz ulyna ǵana emes, solardyń bárine arnaıtyn. Árqaısysynyń mańdaıynan ıiskep, «Meniń úlpildegen uldarym!» deıtin. Sonyń bárine uıytqy bolyp júrgen Ábish edi. Ábish qarǵadaıynan ózine oıyndy emes, oıdy serik etken jan edi. Aýylymyzda bir orys bolmasa da orysshaǵa jetik boldy. Tipti, akademık I.Bok bastaǵan geologtarǵa aýdarmashylyq qyzmet atqarǵanyn bul kúnderi ańyz qyp aıtady», dep aǵynan jaryldy. Aıtýly is-sharada ataqty kúıshi S.Shákirat Abyldyń kúıi «Abyldy» oryndap, bul týyndy jazýshynyń «Kúı» povesiniń jelisin quraǵanyn atap ótti. B.Júsipov termeden tartý tartsa, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi R.Aıdarbekova qalamgerge arnaǵan «Abyz aǵa» kúıin ornady.
Ádemi bezendirilgen, ár toqsanda jaryq kóretin «Ábish álemi» jýrnalynyń betashar sózin Mańǵystaý oblysynyń ákimi A.Aıdarbaev jazyp, qalamgerlik qabiletimen qatar, qoǵam qaıratkeri, kórnekti memleketshil tulǵany taný endi bastalǵanyn tilge tıek etken. Bir atap óterligi, Ábish álemi men ult rýhanııatyn ushtastyratyn ortalyq salý qolǵa alynypty. Bul quptarlyq ta, qoldarlyq ta bastama dep bilemiz. Osyndaı, keleshekte ult jaýharyna aınalar ıgilikti is qazaq topyraǵynyń barlyq óńirinde boı kóterip jatsa, quba-qup bolar edi. Respýblıkalyq tarıhı, ádebı, mádenı jýrnaldaǵy tanymdyq maqalalardan alar úlgi az bolmasa kerek. Ásirese, Ábish Kekilbaıulynyń alýan qyryn ádemi taldaǵan Myrzataı Joldasbekovtiń «Áýlıe Ábish», akademık Serik Qırabaevtyń «Sýretker», Ábish aǵamyzdyń «Shyraq» degen elegııalyq etıýdteri, ózge de týyndylar oqyrmannyń oıynan shyǵary anyq. Ásirese, el men jer tarıhy erekshe kórinis tapqan. Jazýshy Nurlan Qamıdiń «Dil-tarazy» atty bes kórinisti dramasy Ábish aǵa beınesin ádemi ashypty.
Sonymen, ulyny ulyqtaýdyń ádemi úlgisine arnalǵan tusaýkeserden alar taǵylym az emes ekeni aıqyn baıqaldy. Kemel qalamgerdi dál osylaı ár qyrynan tanyp qana qoımaı, óziniń «Shyńyraýyndaı» shymyr zerttep-zerdeleýdi jalǵastyryp, ult bolyp uıysyp, jurt bolyp jumylsaq, qazaqtyń Ábishi halyqtyń Ábishine aınalary haq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen
Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
