Abaıdyń nurly aqyly

Júregimniń túbine tereń boıla, Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla. Soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde óstim, Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma! Abaı bolashaq urpaqqa sózin osylaı arnady. Bul – ótkenniń qulazyǵan ǵasyrlarynan ózine beıtanys, basqa, biraq jarqyn bolashaqqa senimdi jol salǵan danyshpan aqynnyń aıtqan sózi edi. Ǵulama aqynnyń týǵanyna bıyl 171 jyl, al dúnıeden ozǵanyna – 112 jyl. О́zi ólse de sózi ólmegen uly Abaı­dyń ulaǵaty urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, ǵasyrdan-ǵasyrǵa ulasyp, týǵan halqymen birge jasaı bermek. Onyń biz biletin 200-ge jýyq óleńi, 3 poemasy, 45 qara sózi bar. Biraq qansha ýaqyt ótse de ómirsheńdigin joǵaltpaıtyn osy muralardy oqyp, uǵyný, aqynnyń parasat-paıymyna, bilim bıigine jetý – kúrdeli úrdis. Osyndaı sátte Elbasymyzdyń: «Abaı bizdiń ulttyq uranymyz bolýy kerek, Abaıdy taný arqyly biz Qazaqstandy álemge tanytamyz. Meniń balalarym men erteńgi urpaǵymyzǵa Abaıdan artyq, Abaıdan kıeli uǵym bolmaýǵa tıis», degen sózi oıy­ma oralady da turady. Mine, bul – ulttyń búgingi baryna boılaýy úshin óre men qabilet qajet bolsa, halqynyń asyly men jasyǵyn ajyratýǵa, baǵzysy men bolashaǵyn salmaqtaýǵa sanaly urpaq kerek ekendiginiń aıqyn dáleli. Osydan kelip biz Abaıdy eski men jańany jalǵastyrýshy dep te aıtamyz. Al ótken ǵasyr tańsárisinde Alash ardaqtylary ne degen? Álıhan Bókeıhan – «ol óz otanynyń som altyny», Ahmet Baıtursynuly jazǵanyndaı, «qazaqtyń bas aqyny», Mirjaqyp Dýlatov qurmettegendeı «qarańǵy zamanda shyraq jaqqan» shamshyraq. Er Túrik atynan sóılegen Maǵjan Jumabaev «Álemniń qulaǵynan áni ketpes kemeńger», dep asa joǵary baǵalaıdy. Jyr juldyzy Sultanmahmuttyń «Aqyndyqtyń qýaty esińdi alar, Abaıdy oqy, tańyrqa, basyńdy shaıqa!» degeninde uly oıshylǵa degen ólsheýsiz mahabbaty jatyr. Qazaqta Abaı – bireý, Abaı – shyń. Abaı – darııa, Abaı – káýsar bulaq. Abaı bolmysy bólek, tot baspas altyn desek te jarasady. Sebebi, Abaı murasynyń berer tálim-tárbıesi, taǵylymy telegeı-teńiz. Danalar dáýirge táýelsiz. Olar ýaqyttan oza shaýyp, bolashaqqa kóz tigetini de sondyqtan. Alash arystary: «Qazaqtyń bas aqyny uly Abaıdyń ólgen kúninen qanshama alystasaq, rýhyna sonshama jaqyndaımyz. Halyq pen Abaı arasy asa kúshti mahabbatpen jalǵasar. Ol kúnderdi biz kórmespiz, biraq bizdiń rýhymyz sezer, rýhymyz qýanar», degen eken. Talaı urpaq Abaı týyndylarymen sýsyndap, onyń tujyrymynan nár alyp, pálsapalyq talǵamyna júginý arqyly ómirdegi baǵyttaryn, joldaryn aıqyndap keledi. Abaı – myna jaryq dúnıede nebári 59 jyl ǵana qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyr keship, adamzat balasy aıtar oı-pikirdiń, tolǵamnyń, aqyldy nasıhattaýdyń ǵylymı tujy­rymdamasyn jasap, danalyqtyń shyńyn baǵyndyryp ketken tekti tulǵa. Hakim Abaı – jaı ǵana aqyn emes, aqyn­dardyń paıǵambary. Jaı ǵana oıshyl emes, tereńnen tol­ǵaqty oı terbetken aqberen abyzymyz. Álemde sırek kezdesetin talanttyń qazaq topyraǵynda týyp, halyqqa mura bolyp qalýy – maqtan tutarlyq jáıt. Abaıdyń ulylyǵyn tanyp, onyń danalyǵyn moıyndaǵan álem biraz jyl buryn 150 jyldyǵyn IýNESKO kóleminde atap ótti. Qazirgi tańda dúnıe júzindegi iri elderdiń bas qalalary Delı, Kaır, Berlındegi beldi kóshelerdiń biri Abaıdyń esimimen atalsa, Londonda Abaı úıi ashylyp, Ystanbul, Tegeran, Máskeýdegi onyń tas músini qala kórkin ajarlandyryp tur. Kıeli qazaq jerinde týǵan uly talanttyń shyǵarm­ashy­ly­ǵy ushqan qustyń qanaty talatyn saıyn dalamyzdan sharyq­taı ótip, álemniń osyndaı iri ortalyqtarynda oryn tebýi, sóz joq, Abaıdy jańa dáýirdiń de moıyndaǵanynyń kórsetkishi. Elimizge belgili ǵalym, tanymal abaıtanýshy Mekemtas Myrzahmetov Abaıdy tanýda úsh kedergi bar ekenin aıtqan. «Birinshisi, Abaı ómir súrgen zamannyń syryn bilmeý. Ekinshi, Abaı jazbalaryndaǵy termınderdiń kóptigi. Ony bilmeseńiz, Abaı álemine kire almaısyz. Úshinshi, Abaı dúnıetanymyn fılosoftardyń tolyq asha almaýy», degen bolatyn. Shynynda da Abaı álemi sheksiz ári onyń oı túıinin sheshý de tereńde jatyr. Eger Abaıdyń gýmanıstik álemine tereńirek úńilip zerdeler bolsaq, ál-Farabı, Júsip Balasaǵun, Qoja Ahmet Iаsaýı syndy oıshyldardyń adamgershilik ıdeıalarynyń ozyq úlgilerimen baıytylyp, astasyp jatqanyn baıqaımyz. Eger Abaı týraly sóz qozǵala qalsa, áńgimeniń aýanyn onyń shyqqan ortasyna qaraı burý tektilikke silteıdi. Sonaý tym áriden qaýzamaı-aq bergi atalary Yrǵyzbaı, О́skenbaı, Qunanbaıdan taratyp, túp-tegine úńiletin bolsaq, tektiliktiń qaınary qaıda jatqanyna kóz jetkizemiz. Osy urpaqty, sóz joq, tekti áýlet dep esepteımin. Atam qazaq «Asyl – asylǵa, násil násilge tartady» degen. Abaıdyń da osyndaı ǵulamalyq bıikke kóterilip, danyshpandyq órelikke jetýi birinshi kezekte túpki tamyrynyń asyldyǵyna, tektiligine baılanysty. Búgingi qazaq jastary ómirdiń mánin túsiný úshin Abaıdyń týyndylaryn paraqtap, odan ǵıbratty úlgi alyp jatqanynyń da kýási bolyp júrmiz. Abaıdyń «Bes nárseden qashyq bol» degeni jaqsylyq pen jamandyqty saraptaýda mańyzdy ról atqaryp turǵan joq pa? Jasyratyny joq, qazirgi qoǵamymyzdyń dertine aınalǵan ósek, ótirik, ekijúzdilik, maqtanshaqtyq sııaqty jaǵymsyz qasıetterdi synaý arqyly, jastardy osyndaı keselden boılaryn aýlaq salýǵa úgitteıdi. Erinshektik, nadandyqtan qashpaq kerek deıdi. «Abaı – darııa, men sol darııadan shómishpen qalqyp qana aldym» dep Muhtar Áýezov aıtqandaı, Abaı týyndylarynyń mazmuny tereń, aıtar oıy bıik, kózqara­sy erekshe, taǵylymy telegeı teńiz bolǵandyqtan, berer tálim-tárbıesi de ulaǵatty dep esepteımin. Ol, ásirese, jastardyń psıhologııalyq oı-órisin qalyptastyryp, olardy bilimge, aǵartýshylyqqa talaptandyryp, osy jolda qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, sanasyn oıatýda kóp eńbek sińirdi. Jastardy boıyn jaman ádepten aýlaq ustaýǵa, jaqsylyqqa janasýǵa úgittedi. Abaıdyń qaı sózin alsań da júrekti terbeter, kóńilge túısik keltirer naqyldarǵa baı. Sol arqyly Abaı aram oıdan, teris pıǵyldan alshaq bolýǵa shaqyrady. Jastyq jaqsylyqty da, jamandyqty da tez qabyldaıtyn albyrt kezeń ekenin eskertip, ilim-bilimdi jas kezińnen qolǵa túsirý tıimdi ekenin alǵa tartyp: Jasymda ǵylym bar dep eskermedim, Paıdasyn kóre tura teksermedim. Er jetken soń túspedi ýysyma, Qolymdy mezgilinen kesh sermedim, – dep jyrlaýy da jastardy oqý-bilimge úgitteıdi. Odan qaldy, «Ǵylym tappaı maqtanba», «Internatta oqyp júr» jyrlary kúni búginge deıin mazmunyn, mánin joǵaltqan emes. Talap­taný, eńbektený, ǵylymǵa boı usyný, qanaǵatshyl bolý jas­tarymyzǵa óte qajet qasıetter ekenin joqqa shyǵara almaımyz. Abaı óziniń pedagogıkalyq kózqarasy men jastardy bilimge jeteleý arqyly kókirekterine nur quıyp, bilimsiz bolashaqtyń tutqasyn ustaý esh múmkin emestigin zerdelese, Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev ǵulama oıynyń búgingi tańda da ózindik sıpaty bar ekenin aıtýdan esh jalyqqan emes. Aıtalyq, Elbasynyń «Qazaqstannyń bolashaǵy bilimdi jastardyń qolynda», degen salıqaly ustanymy, sarabdal saıasaty Abaı ilimimen ushtasyp jatyr. Abaı aıtqan «Úsh-aq nárse adamnyń qasıeti: ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek». Mine, osy qasıetti boıyna sińirgen adamnyń keleshegi zor, bolashaǵy aıqyn. Adam balasynyń mádenıetin, parasatyn tulǵalaıtyn da osy qasıetter dep uǵynamyn. Bul da búgingi jastarymyzǵa kerek-aq. «Adamnyń minezi ózgermeıdi degen adamnyń tilin keser edim», deıdi hakim Abaı. Rasynda, boıyndaǵy kertart­pa­lyqtan arylyp, kórkem minez qalyptastyrý adamnyń tikeleı ózine baılanysty ekenin eskertkendeı. Endi bir sózinde: «Ata-anadan týǵanda bala esti bolyp týmaıdy», deıdi. Demek, adamzattyń jınaǵan baı tarıhı tájirıbesin ómir súrý arqyly qalyptastyryp, boıyna sińiretinin eskertip soǵan silteıdi. Al «Ary bar, uıaty bar úlkenge sen, О́zi zordyń bolady yǵy da zor» deýi kórgeni kóp, túıgeni mándi, úlkenderden tálim alyp, úlkenderdi syılap, olardyń aıtqandaryn aqyl tutsa, odan jastardyń jamandyq kórmeıtinin de shegelep jetkizip, kimnen úlgi alý kerek ekenin aıtqyzbaı-aq uǵyndyryp turǵandaı. «Adam bol – mal tap!», «Eńbek etseń erinbeı, Toıady qarnyń tilenbeı» deýi nápaqańdy tek adal eńbekten taýyp, sol jolda erinbeý kerektigine meńzep, eńbek qana adamdyq qasıetti qalyptastyrýdyń quraly dep turǵandaı. Jasyratyny joq, qazirgi jastarymyzdyń eki qulaǵy tyǵyndaýly, kózderi kompıýtermen tumshalaýly, oılarynyń arnasy «aıfon», «smartfon», «aıpadtarmen» biteýli. Osyndaı qoǵam dertine shaldyqqan jastardyń sanasyn saýyqtyrý, oıyn jaryqtandyrý, qııalyn óristetý, aqylyn asyldandyrý úshin Abaı shyǵarmalaryn oqýǵa, Abaı týyndylaryn zerdeleýge, Abaıdan shyqqan aqylǵa bura alamyz ba? Mine, bul – úlken mańyzdy másele. Urpaǵymyz bilimdi, halqymyz parasatty, mádenıetti bolý úshin jastar tárbıesimen aınalysyp júrgen mamandar osy jaǵyn tereń oılastyrsa... Ras, Abaı – sýalmaıtyn, tartylmaıtyn darııa. Onyń jaǵasyna talaı urpaq kelip rýhanı shólin qandyrǵan. Talaı urpaq áli de keledi. Sebebi, ol – kemeńgerliktiń asqar shyńy. Kezinde Abaıdy bir belgili rýdyń, aýyldyń dáriptep júrgen aqyny bolar dep oılaǵan Ahmet Baıtursynovtyń qolyna 1903 jyly Abaı óleńderi jazylǵan dápter túsedi. Abaıdyń shyǵarmashylyǵymen etene tanysyp, ǵıbrat alǵan Ahmet «Abaı daryndy tulǵa eken» dep burynǵy jańsaq pikirin joqqa shyǵarǵan eken. Sodan bastap Abaıdy oqýǵa bet buryp turyp: «Abaıǵa tereńdep bara almaı jatqanymyz onyń tiliniń qıyndyǵy. Ol Abaıdyń kinási emes, Abaıdyń deńgeıine jete almaı júrgen oqyrmannyń kinási», dep oı túıindegen eken. Bir qýantarlyǵy, jyl saıyn elimizdiń barlyq óńirinde Abaı kúnderin atap ótkende, onyń arýaǵyna taǵzym etý, shyǵarmashylyǵyn, murasyn nasıhattap, ony keıingi jetkinshek urpaqqa jetkizý jaqsy dástúr bolyp jalǵasyp keledi. Solaı bolýy tıis te. О́ıtkeni, álem orbıtasynda qazaq – Abaıdy, Abaı – qazaqty tanytty. Bul ekeýi – egiz uǵym. Ony bólip-jaryp qaraý qarama-qaıshylyq týdyratyny álimsaqtan belgili. Abaıdyń uranǵa suranyp turǵan, izgilikke úndeıtin qanshama qunarly oılary bar. Olar búgingi qazaq qoǵamynyń tórinen uran – ulaǵat bolyp oryn alsa, jastardy árkez meıi­rimge, izgilikke, parasattylyqqa shaqyryp tursa, «Máńgilik El» ustanymyn betke alǵan memleketke laıyqty-aq bolar edi. Biz aldymyzǵa úlken maqsat qoıǵan elmiz. «Máńgilik Eldiń» ıdeıasy Abaı murasymen tolyǵyp, birin biri kiriktire bersin dep tileıik. Abaıdyń táni qara jerdiń qoınaýynda bolǵanymen, rýhy qazaqtyń saıyn dalasynda, ulan-baıtaq aspanynda máńgi jasaıtyny anyq. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini: qazaq halqy kók nóser aqyndarynan, daraboz jazýshylary men danyshpandarynan, tektilerinen kende bolmasa da, Abaı bireý ekeni aqıqat. Abaı – áli de jumbaq álem, bıik shyń. Abaıdyń máńgi ólmeıtin týyndylary qazaq elin terbeı tússin. О́mirzaq OZǴANBAEV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor