Al bolashaqta mundaı jaǵdaı Qazaqstanda da oryn alýy ábden múmkin. О́ıtkeni, Qazaqstannyń jeri ushan-teńiz keń, al halqy az, bar bolǵany 18 mıllıonǵa taıaý ǵana. Birqatar elde mundaı halyq bir qalaǵa nemese bir-eki oblysqa ǵana ornalasady. Al sonda Qazaqstannyń ózge óńirlerine kim ıe bolady? Shekarany sym temirmen qorshap, eshkimdi kirgizbeı otyratyn baıaǵy zaman kelmeske ketken; kerisinshe, biz qazir Qazaqstannyń barlyq óńirinen neshe túrli jol salyp, esikti barynsha ashyp qoıdyq. Bul – árıne, búgingi zaman talaby. Degenmen, mundaı jaǵdaı kúnderdiń kúni nege aparyp soǵady, ony tap basyp aıtý qıyn. О́kinishke qaraı, bizde osy máseleniń mán-jaıyn jan-jaqty taldap, oı júgirtý jetispeıdi. Tipti, halyq sanynyń ósýi nege tym baıaý degen másele de kóbine nazardan tys qalady. Mysaly, ózimizben kórshi О́zbekstan halqy 1991 jyly 21 mıllıonǵa jýyq bolsa, qazir 32 mıllıonǵa jetken. Iаǵnı, olardyń halqy 25 jylda 11 mıllıon adamǵa ósken. Al osy kezeńde Qazaqstan halqy 17 mıllıonnan 18 mıllıonǵa ıek artty. Iаǵnı, jıyrma bes jylda 1 mıllıonǵa ǵana kóbeıgen. Demek, oralmandar quraǵan etnostyq kóshi-qon bolmaǵanda, Qazaqstan halqynyń sany onsha óspeýi múmkin edi. Buǵan qazirgi kezdegi soltústiktegi tórt oblystyń demografııalyq jaǵdaıy aıqyn dálel. Resmı derekter boıynsha, búgingi tańda Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystaryn qosyp eseptegende, óńir turǵyndarynyń sany jylyna orta eseppen 20 myń adamǵa azaıýda. Bul jóninde sóz bolsa, kóshi-qonǵa jaýapty mekemeler máseleni ishki kóshpen retteımiz degen ýáj aıtady. Al zerttep baıqasaq, bul tórt oblysqa ishki kóshpen qonys aýdaratyndardyń bıylǵa jalpy sany 463 otbasy eken. Bul – ári ketkende 2 myń ǵana adam. Al sonda ketip jatqan 20 myń adamnyń 18 myńynyń ornyn qalaı toltyramyz? Bul másele ázirshe belgisiz. Al buǵan jaýap izdegende, eń aldymen, syrttaǵy aǵaıyndardyń atajurtqa kelýin múmkin bolǵansha kóbeıtý kerek ekendigi anyq baıqalady. Bul rette maqtanýǵa turatyn jaqsy jetistikterimiz de bar. Elimiz táýelsizdik alǵannan bastap álemniń ár túkpirindegi qandastarymyzben baılanys ornatyp, olardyń atajurtqa oralýyna keń jol ashtyq. Bul máselege Elbasy Nursultan Nazarbaev aıryqsha kóńil bóldi. Sonyń nátıjesinde atamekenge 1 mln.-ǵa jýyq qandasymyz oralyp, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı damýyna aıtarlyqtaı úles qosýda. Áıtse de, sońǵy kezde etnostyq kóshi-qonda biraz qıyndyqtar týyndap, oralmandar barynsha azaıdy. Munyń sebebi, eń aldymen, sheteldik qazaqtardyń Qazaqstanǵa kelip turaqty turýy men azamattyq alýyna baılanysty sońǵy ýaqytta qoldanysqa engizilgen túrli kedergiler men qıyndyqtarǵa baılanysty. Keıde shetelden kelgenderdiń bárine kúdikpen qaraıtyn kózqarastyń bar ekendigin jasyrýǵa bolmaıdy. Árıne, búgingi tańda barlyq elde irili-usaqty qylmystardan bastap, asa qatygez terrorlyq áreketterdiń kópshiligin syrttan kelgen mıgranttar jasaıdy degen áńgimeniń bar ekeni ras. Biraq mundaı kúdiktiń etnostyq mıgranttarǵa eshqandaı qatysy bolmaýǵa tıis. Mysaly, joǵaryda aıtylǵan 1 mln-ǵa jýyq etnostyq qazaqtardyń arasynda Qazaqstanǵa kelgennen keıin aýyr qylmys túgili, jeńil-jelpi tártip buzýshylyq jasaǵandardyń ózi óte az. Atap aıtsaq, bizdegi kisi óltirý, bank tonaý, týǵan balasyn dalaǵa laqtyryp ketý, aqsha jep shetelge qashý, qyzmetin paıdalanyp iri kólemde para alý, dinniń teris jolyna túsip terrorıst bolý sııaqty aýyr qylmys jasaıtyndardyń arasynda oralmandar joq. Jáne bir máseleni aıta ketken jón. Kez kelgen el óz shekarasyndaǵy halyqtyń barynsha tyǵyz ornalasýyna aıryqsha kóńil bóledi. Mysaly, Qytaı sońǵy ýaqytta Qazaqstanmen shekaralas aımaqtaryndaǵy turǵyndarynyń sanyn ishki ólkelerden kóshirip ákelý arqyly barynsha kóbeıtti. Al bul kezeńde bizdiń osy shekaralas aýdandardaǵy halyqtyń sany kóbeımek túgili, áldeqaıda azaıdy. Nege bulaı? Bul máselege de tıisti oryndar árqashan aıryqsha nazar aýdarýy qajet. Bizdiń oıymyzsha, bul óńirlerdegi turǵyndar sanyn bolashaqta etnostyq kóshtiń esebinen kóbeıtýge ábden bolady. Bir sózben aıtqanda, etnostyq kóshi-qonnyń el qaýipsizdigin qamtamasyz etýge tikeleı qatysy bar mańyzdy másele ekendigin durys túsinip, ony múmkin bolǵansha barynsha kóbeıtýdi naqty qolǵa alatyn ýaqyt jetti.
Sultanáli BALǴABAEV,
Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń orynbasary, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
