Aýyldy kórkeıtýge kóńil bólsek

Qazaq memleketiniń qalyptasýy jáne damýy negizinen aýyl ómirimen tikeleı baılanysty. Aýyl bolýy úshin onyń tirligin paıymdaıtyn ártúrli jaǵdaılar qajet. Burynǵy zamandarda kóshpeli qazaq halqynyń tirshiligi kóbinese mal ósirý men ony paıdalaný múmkinshiligine baılanysty boldy. Qazirgi naryqtyq ekonomıka qoǵamynda aýyl bolashaǵy álemdik ózgeristerge sáıkes kóptegen faktorlardyń, ıaǵnı tabıǵı-klımat jaǵdaıy, demografııalyq, saıası-áleýmettik, óndiristik-ekonomıkalyq, halyqtyń turmys deńgeıi jáne taǵy basqalardyń áserimen anyqtalady. Elimiz táýelsizdik alǵannan beri Úkimet aýyldy damytýǵa jáne aýyldyq eldi mekenderdi kórkeıtýge kóp kóńil bólýde. Elimizde 2004-2010 jyldarǵa arnalǵan aýyl aımaqtaryn damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy qabyldanyp júzege asyryldy. Baǵdarlama aıasynda aýyldyq eldi mekenderdi (AEM) áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıin sı­pat­taıtyn ólshemder boıynsha jikteý júr­gizil­di. Sonyń nátıjesinde 2003 jyly elimiz­degi 7660 eldi meken tórt topqa bólindi: 1) damý áleýeti joǵary 1062 aýyldyq eldi meken (13,9% ) – turǵyndardyń sany 1,6 mln adam; 2) damý áleýeti ortasha 5664 AEM (73,9%) – turǵyndary 5,3 mln adam; 3) damý áleýeti tómen 776 AEM (10,1%) – turǵyndary shamamen 300 myń; 4) ekologııalyq jaǵdaıy asa qolaısyz 22 AEM (0,3%) – turǵyndary shamamen 10 myń; 5) turǵyn halqy túgeldeı kóship ketken 136 eldi meken bolǵan. Nátıjesinde, 2008 jyldyń sońynda elimizde 7093 aýyldyq eldi meken tirkelgen, bul 2004 jylǵy júrgizilgen saraptamaǵa qaraǵanda 419 AEM kem. Biraq damý áleýeti joǵary AEM sany 1269-ǵa ósip, damý áleýeti damýy tómen jáne turǵyndary joq AEM azaıǵan. Bul qubylys sońǵy jyldary erekshe biline bastady. Elimizde aýyldyq eldi mekenderdiń sany kúrt azaıyp, demografııalyq jaǵdaıy syrtqy jáne ishki kóshi-qon saldarynan tómendep barady. Kóshi-qonnyń negizgi baǵyttary: Qazaqstannan basqa elderge, aýyldyq eldi mekenderden aýdan ortalyqtaryna jáne qalalarǵa ketý, kórshi shekaralas jáne shalǵaı aýyldardan úlken eldi mekenderge qaraı qonys aýdarý úderisi jalǵasyp jatyr. Mysaly, 2012-2014 jyldary aralyǵynda statıstıkalyq derekterge sáıkes, bizdiń elden basqa memleketterge 83053 adam ketip, 69191 adam ǵana kelgen, ıaǵnı syrtqy kóshi-qon saldosy – mınýs 13862 adam. Sarapshylardyń baǵamdaýlary boıynsha, uly kóshte ishki mıgrasııalyq aǵymnyń (aýyldan qalaǵa) úlesi tym joǵary (70 paıyz shamasynda). Nátıjesinde aýyldyq eldi mekenderdiń, ásirese, shekaralyq jáne shalǵaı aýyldardyń turǵyndar sany azaıyp, olardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılary tómendep ketken. Sondyqtan 2013-2014 jyldar aralyǵynda aýyl aımaqtarynyń damýyn baǵalaý jáne eldi mekenderdi jańadan jikteý úshin olardyń barlyǵynyń óndiristik, áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymdaryna tolyq esepteý júrgizildi. Osy jumystyń nátıjesinde jáne 2020 jylǵa deıingi aımaqtardyń damý baǵdarlamasy negizinde, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi 2016 jyldyń 2 aqpan kúngi sheshimimen barlyq aýyldyq eldi mekenderdi ózderiniń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýet­teriniń damý barysyna (joǵary, orta, tómen) sáıkes tórt topqa bólinedi. Olar: aýdan orta­lyqtary, tirek aýyldyq eldi pýnktter, aýyl­dyq jáne poselkelik okrýgterdiń ortalyq mekenjaılary jáne basqa AEM. Qazirgi kezde elimizde aýyldyq aýmaqtar­da 7,6 mıllıon halyq turady (2015 j.). Naqty tirkelgen AEM sany – 6936, onyń ishinde áleýmettik deńgeıi joǵary – 1310 (18,9 % ), orta 5192 (74,6 %) adam bar ekeni anyqtalǵan. Qalǵandarynyń áleýmet­­tik deńgeıi tómen deýimiz kerek. Ákimshilik bıligi boıynsha 119 aýyldyq eldi mekender aýdan­­dardyń ortalyqtary, 2182 aýyldyq jáne poselkelik okrýgterdiń ortalyq meken­jaı­lary bolyp esepteledi. Aýdan orta­lyq­tary men tirek aýyldyq eldi mekender bola­shaqta ekonomıkalyq damýdyń negizin qalaıdy, olar qala men aýyldyń ózara ekono­mıkalyq, áleýmettik, mádenıet jáne demo­grafııalyq baılanystaryn jaqsartady dep kútilýde. Elimizdiń birtutas «Aımaqtardy damytý» baǵdarlamasyna sáıkes olardyń árqaısysy ekonomıkanyń damý jáne óndiristi jańǵyrtýdyń, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý joldaryn, áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylym obektilerin, turǵyn úıler salý, sonymen qatar, memlekettik, qarjylyq, servıstik jáne basqalaı qyzmetter kórsetý júıesin qalyptastyratyn keshendi damý jos­parlaryn jasap iske asyrýlary kerek. Degenmen, statıstıkalyq derekter boıynsha, eseptegi aýyldyq eldi mekenderdiń jartysynan astamynda turatyn halyq sany olardyń árqaısysynda 500-den aspaıtyn kórinedi. Iаǵnı, osyndaı shaǵyn eldi mekenderde aýyl halqynyń 9,7 paıyzy nemese 732,7 myń adam ómir súrýde. Kóbinese bul aýyldar elimizdiń shekaralyq jáne shalǵaı aýdandarynda kezdesedi. Mysaly, Qaraǵandy oblysyndaǵy Aqtoǵaı aýdanynyń ortalyǵy men oblys ortalyǵynyń ara qashyqtyǵy – 250 shaqyrym, al aýdandaǵy 34 aýyldyq eldi mekenderiniń 14 aýyly aýdan ortalyǵynan 65 shaqyrymnan 360 shaqyrymǵa deıin alysta ornalasqan. Aýdandaǵy 10 eldi mekende, ıaǵnı 29,4 paıyzynda turatyn halyqtyń sany 100 adamnan aspaıdy, olardyń kúnkóris jáne turmys deńgeıi eshbir syn kótermeıdi. Elimizde osyndaı alys shekaralyq jáne shalǵaı aýdandardyń sany 20-dan asady. Olardaǵy «shyqpa janym, shyqpamen» otyrǵan aýyldar júzdep sanalady. Olardyń tabıǵı-ekono­mıka­lyq jaǵdaılary qıyn, turǵyndardyń turmys deńgeıi tómen, saıası-rýhanı, mádenı-sport sharalary degendi bilmeıdi. Qazirgi kezde álemde jáne oǵan sáıkes elimizde de barlyq ónimder men taýarlardyń baǵalary, qyzmet kórsetý tarıfteri toqtaýsyz qymbattaýda. Sońǵy bes jylda munaı ónim­deriniń tómendeýine qaramastan, aýyl sharýa­shylyǵy ónimderi men azyq-túlik baǵalary eki eseden artty. Tipti, bıylǵy jartyjyldyqtyń ózinde, resmı statıstıkalyq derekterge saı, qanttyń baǵasy 30 paıyzǵa, jarmalardyń baǵasy 23 paıyzǵa, al birinshi sortty bıdaı unynan pisiriletin nannyń quny 18 paıyzǵa ósken. Osyndaı jaǵdaıda elimizdegi halyqtyń kúnkóris jáne turmys deńgeıine erekshe mán berilgeni durys. Bizdiń elde eń tómengi kúnkóris deńgeıi 2002 jylǵy tutyný sebeti negizinde anyqtalǵan. Onyń quramyna negizgi azyqtyq 43 túrli tamaq ónimderi (60%) jáne árbir adamǵa qajetti óndiristik taýarlar men qyzmetter (40%) kiredi. Damyǵan elderde tómengi kúnkóris quramyna kiretin tamaq ónimderiniń mólsheri 40 paıyzdy, al basqa taýarlar men qyzmetter 60 paıyzdy quraıdy. О́zderiniń baǵalaryna sáıkes eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń aqshalaı mólsheri jyl saıyn ózgerip otyrady (2009 jyly – 13717 teńge, 2011 j. – 15999 teńge, 2016 j. – 22859 teńge). Kórshiles Reseıde mundaı kórsetkish 7000 rýbl shamasynda, nemese 37100 teńge mólsherinde. Statıstıkalyq derekter boıynsha, 2015 jyly tabystary eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen úı sharýashylyqtarynyń úlesi aýyldyq aýmaqtarda 4,4 paıyzǵa jetken, al qalalyq sharýashylyqtarda ol 2,7 paıyzdan aspaıdy. Odan da kedeı turǵyndar bar. Elimizde kedeılik shegi eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 40 paıyz mólsherimen (9143 teńge) anyqtalady. Osy deńgeıdegi turǵyndardyń úlesi respýblıka boıynsha 0,3 paıyzdy quraıdy. Onyń ishinde Soltústik Qazaqstan oblysynda – 0,8% , Aqmola oblysynda – 0,5% , Atyraý oblysynda 0,1% . Aýyldyq eldi mekenderdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy, olardyń turǵyndary men mekteptegi oqýshylar sany ózara tyǵyz baılanysty. Bıylǵy jyldyń maýsym aıynda «Aq jol» QDP parlamenttik fraksııasynyń bir top depýtaty Premer-Mınıstrdiń atyna saýal joldap, onda birqatar aımaqtar boıynsha shekaralyq aýyldardaǵy mektepterdiń jaǵdaılaryna baılanysty ótkir máseleler kótergen bolatyn. Biz de ol usynystardy qol­daımyz. Mektepterdegi oqýshylar men synyptar sany jyldan jylǵa azaıǵan saıyn olarǵa sáıkes bólinetin qarjy kólemi de, muǵalimder men tárbıeshiler de azaıa beredi, bilim sapasy tómendeıdi. Mysaly, atalǵan aýdannyń Qyzylaraı, Nurken jáne taǵy sol sııaqty aýyldyq okrýgterinde 2016 jyly 11 synypty 3-5 oqýshydan ǵana bitirdi. Bizdiń oıymyzsha, shekaralyq jáne shalǵaı aýdandardyń strategııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılaryn eskere otyryp, olarǵa erekshe mártebe berip, memlekettik qoldaý­dy kúsheıtken durys. Áıtpese, bola­shaqta ıesiz qalǵan jerge qyzyǵýshylar da, aran­datýshylar da kóbeıýi múmkin.  Jasqaırat SÚNDETULY, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory  ASTANA