Tarıh • 06 Qazan, 2016

Ǵabdýllın ǵıbraty

1770 ret

kórsetildi

17 mın

oqý úshin

Egemen Qazaqstan

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Negımovtiń «Folıant» baspasynan jýyrda ǵana jaryq kórgen «Málik Ǵabdýllın» atty zertteý kitaby Keńes Odaǵynyń Batyry, KSRO Pedagogıka ǵylymdary akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, halyq ádebıetiniń bilgiri Málik Ǵabdýllınniń erlik jáne shyǵarmashylyq jolyna arnalǵan. Onda aıtýly ǵalymnyń balalyq, stýdenttik, aspıranttyq shaǵy, Uly Otan soǵysyndaǵy qaharmandyq qımyldary sóz etilip, beıbit ómirdegi qaıratkerlik, sanatkerlik isteri, ulttyq ádebıettaný, folklortaný, pedagogıka, psıhologııa ǵylymdaryn damytýǵa qosqan úlesi, qyrýar epıstolıarlyq murasy, tutas shyǵarmashylyq ómirbaıany mol ádebı-tarıhı muraǵat qujattary jáne zamandastarynyń estelikteri negizinde tartymdy baıandalady. Qaharman ustazdyń jaqyn aralasyp, jaqsy syılasqan jerles inisi ári súıikti shákirtteriniń biri Serik Negımovtiń qazirgi máliktaný iliminiń negizin qalaýshy ádebıetshi-ǵalym ekendigin onyń burynyraqta jaryq kórgen «Málik Ǵabdýllın» atty eki kitaby arqyly bilemiz. Al myna eńbek – onyń ǵıbratty ǵumyr ıesi Málik Ǵabdýllın týraly úshinshi kitaby. «Zamanalar bıiginen, tarıh qoınaýynan árqashan da suńqardaıyn shúıilgen, tulpardaıyn júıtkigen, barlyǵymyz tabynǵan, barlyǵymyz saǵynǵan Málik sózi maıdan sahnasynan sańqyldap estilgendeı bolady. Málik izi jarqyrap kórinedi. Aqyl-oıǵa kemel, meıirim, ınabat, shapaǵat, bııazylyqqa toly altyn júzi, jibekteı taza sulý jany, izgi de izetti oı júregi, qasıetti rýhy, asqaq, bekzat beınesi óshpeıdi», dep tolǵaıdy zertteýshi kitaptyń alǵy sózinde. О́zimiz de osy aıtylǵandardyń kýási boldyq. Biz sol tusta S.M.Kırov (qazirgi ál-Farabı) atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde sabaq bergen Málik aǵaıdyń tereń mazmundy dáristerin tyńdap, ónegeli isterin, ustazdyq ulaǵatyn kórip óstik, shapaǵatyna shomyldyq. Keıde sabaq arasyndaǵy úzilisterde aıtatyn áńgimeleriniń qyzyǵyna battyq. Muǵalimimizdiń árbir dárisi úlken ómir sabaqtaryndaı este qaldy. О́tken jyly asyl azamattyń 100 jyldyq mereıtoıy atalyp ótilgendigi málim. Osy mereıtoı aıasynda Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde rektorymyz, akademık S.Pirálıevtiń basshylyǵymen M.Ǵabdýllın atyndaǵy Tulǵataný ortalyǵy ashylyp, bas ǵımarattyń qabyrǵasyna memorıaldyq taqta ornatyldy. Halyqaralyq konferensııa ótkizilip, «Málik Ǵabdýllın» atty eki tomdyq tarıhı-tanymdyq kitap shyǵaryldy. Professor S.Negımovtiń jańa eńbegi sol ıgi isterdiń zańdy jalǵasy ispetti. Kitap alty bólimnen, túıin sóz ben qosymshalardan turady. «О́sý joldary» atty birinshi bólim ádebıetimizdiń abyz aqsaqaly, M.Ǵabdýllınniń súıikti shákirti, akademık Serik Qırabaevtyń «Málik Ǵabdýllın – ǵylymnyń, soǵystyń tarıhynda, qazaq halqynyń tarıhynda máńgi saqtalatyn esim» degen sózimen ashylypty. Munda bolashaq batyrdyń bala jastan sóz ónerine qushtar bolǵany áńgimelenedi. Aıtalyq, Máliktiń 1931 jyly (16 jasynda) «Ekpindi jas» jýrnalynyń jetinshi sanynda «Oktıabrıat inilerime» atty tuńǵysh óleńi jarııalanypty. О́zi sol jyldarda ólkelik «Pıoner» gazetinde, «Lenınshil jas» radıo-gazetinde qyzmet atqarǵany aıtylady. QazPI-degi ustazy, ataqty tilshi ǵalym Qudaıbergen Jubanovtyń, akademık Qajym Jumalıevtiń, sondaı-aq birge oqyǵan kýrstasy, oqý-bilim salasynyń ardageri Myrzaı Altynbekovanyń estelik maqalalarymen, oqý ornynyń tuńǵysh rektory Sanjar Asfendııarov, oqytýshylary Sársen Amanjolov, Sharapı Áljanov, Sáken Seıfýllın, Moldaǵalı Joldybaev, Teljan Shonanuly, Muhtar Áýezov, Mıtrofan Sılchenko, Shaıhıslam Bekjanov jaıly tarıhı málimettermen dáıektelgen. Kitapta 1935 jylǵy 21 maýsymda ınstıtýt bitirýshi 4 kýrs stýdenti Málik Ǵabdýllınniń «Beıimbet Maılın» taqyrybyndaǵy dıplomdyq jumysyn talqylaý jónindegi komıssııa májilisiniń hattamasynan derekter keltirilgen. Májiliske oqý orny dırektory Sh.Bekjanov, Jazýshylar odaǵynan S.Muqanov, Halyq aǵartý komıssarıatynan Á.Mámetova, til-ádebıet kafedrasynan S.Amanjolov, M.Joldybaev, T.Shonanov qatysyp pikir aıtqanyn, komıssııanyń tóraǵasy M.Joldybaev bolǵanyn osy hattamadan ańǵaramyz. Odan soń Ferǵanada áskerı mindetin atqarýy, keıinnen «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde qyzmette bolyp, eńbek maıdanynda tájirıbe jınaqtaǵany, aspıranttyq kezeńi, sol kezdegi jeke oqý jospary, qazaq folklorynan jasaǵan taqyryptyq jospary, «Qobylandy batyr jyrynyń kórkemdik-stılıstıkalyq sıpaty» taqyrybynda ǵylymı referat jazǵany sııaqty qundy qujattar oqyrman nazaryna usynylady. Sonymen qatar, kitapta berilgen qujat-derekterden qazaq halqynyń uly pedagogy Ybyraı Altynsarınniń týǵanyna 100 jyl tolýyna baılanysty Qazaq KSR Halyq aǵartý komıssary Tólegen Tájibaevqa áıgili aǵartýshynyń eńbekterin shyǵarý jáne soǵan oraı is-sharalar uıymdastyrý jóninde usynys aıtyp, hat joldaǵan Abaı atyndaǵy QazPI-diń aspıranty M.Ǵabdýllın ekenin búginde bireý bilse, bireý bile bermeýi múmkin. «Maıdan jyldarynda» atty ekinshi bólimde dańqty qolbasshy Baýyrjan Momyshuly aıtpaqshy, «soǵysta Máliktiń jasaǵan erligi sumdyq soıqan, órimdeı bolyp óte batyl bolǵandyǵynyń kýási bolamyz». Muny onyń maıdannan jazǵan hattary da ańǵartady. «Men maıdanda nemistermen qolma-qol soǵysqan adammyn. Kóptegen nemisti atyp óltirdim. Birazyn qan tóbeleste baýyzdap saldym. Jaýdyń onshaqty tankisin granatalarmen qırattym», deıdi Mákeń 1944 jyldyń 12 qyrkúıeginde elge jazǵan bir hatynda. Saıası jetekshi Málik Ǵabdýllınniń is-áreketi, ádis-aılasy, taǵylym-tárbıesi, tapqyr sózderi órshelengen jaýdyń únin óshirýge, qumyrsqasha qaptaǵan qanquıly jendetterdiń kózin joıýǵa jaýyngerlerdi tas-túıin etip jumyldyrýda pármendi ıdeologııalyq qarý boldy.Sonyń nátıjesinde olar Kalının, Novgorod, Pskov oblystarynda, Máskeý mańyndaǵy Velıkıe Lýkı, Shırıaevo, Rybýshka, Novo-Svınýhovo, Staraıa Rýssa, Dýbosekovo, Borodıno, Ostashevo eldi mekenderinde bolǵan qııan-keski shaıqastarda ójettiktiń, tabandylyqtyń arqasynda jeńisterge qol jetkizedi. Kitapta surapyl shaıqastarda general I.V.Panfılov dıvızııasynan alǵash ret M.Ǵabdýllın men T.Toqtarovtyń Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe bolǵandyǵy jaıly qujat-derekter keltirilgen. Orystyń belgili jazýshysy Borıs Polevoıdyń Málik týraly «Pravda» gazetinde 1943 jyly 25 sáýirde jaryq kórgen «Eldiń eri» atty ocherki, «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde 1943 jyly 20 tamyzda jarııalanǵan «Qazaq halqynyń maqtanyshy» atty bas maqala da kitaptan laıyqty oryn alǵan. Máliktiń batyrlyǵy jóninde baıandaıtyn resmı qujattar, jaýyngerlik lıstovkalar men gvardııa podpolkovnıkteri Ahmetjan Muhamedııarov, Baýyrjan Momyshuly, gvardııa maıory Baltabek Jetpisbaev, gvardııa kapıtany Miraqas Baısarov, gvardııa aǵa leıtenanty Qurmanbek Saǵyndyqov, bólimshe komandıri Baqtııar Meńdiǵazın sekildi joldastarynyń estelikteri «Jaqsyny jalǵyz demeńiz, jalǵyz bop týsa onmen teń, on bolyp týsa júzben teń, júz bolyp týsa myńmen teń» deıtin halqymyzdyń danalyq sózderin eske túsiredi. Bul bólimde Máliktiń aqylshy aǵasy bolǵan bahadúr qolbasshy Baýyrjan Momyshulynyń rýhanı jaqyndyǵyna, rııasyz, dostyq qarym-qatynasyna baılanysty qundy da áserli materıaldarǵa erekshe oryn beriledi. Máselen, muny er Baýkeńniń aforızmderin jazyp, jınap júrgen Málik aǵamyzdyń 1942 jyldyń 15 qyrkúıeginde jazǵan hatyndaǵy: «...Eger jazýshy ne aqyn bolsam, kók kúmbezdi qaǵaz etip, kókala darııany sııa etip, «Batyr Baýyrjan» degen hıkaıa da jazǵan bolar edim», degen oı-tolǵamynan baıqasaq, keıinnen, 1944 jyly 4 qazanda Baýyrjan Momyshulynyń erlik tulǵasyna arnap jazǵan uzaq jyr-tolǵaýy joǵarydaǵy pikirimizdi taǵy da bekite túsedi. Al Baýkeń ini-dosy Mákeń týraly: «Málik Ǵabdýllın keshýi qıyn jerden qol ustasyp, asýy bıik jerden jip ustasyp ótken jaýynger inim edi, qysylǵanda aqyldasqan serigim edi», dep tolǵanǵan bolatyn onyń alpys jyldyq mereıtoıynda. 1943 jyly 24 sáýirde kórnekti jazýshy Sábıt Muqanovtyń «...Málik týraly roman jazýdy oılaımyn. Ol úshin Máliktiń týǵan jerine barý jáne maıdanda júrgen jerlerine barý qajet», dep Úmit Balqashevqa hat jazýy jaıdan-jaı emes. Atalǵan bólimde Máliktiń maıdandaǵy is-qımyly, Doskeı Álimbaev, Nurpeıis Baıǵanın, Nurlybek Baımuratov, Kenen Ázirbaev, Shashýbaı Qoshqarbaev, Qalqa Japsarbaev, Isa Baızaqov, Ǵalym Maldybaev, Ǵalı Jubandyqov, Sháken Otyzbaev syndy halyq aqyndarynyń jyrlary, mektep oqýshylarynyń batyrmen kezdesýlerdegi arnaý óleńderi, estelik-maqalalar oraıly oryn alǵan. Kitapta 1943 jyldyń tamyzynda batyrdyń elge demalysqa kelip, Aqmola, Qaraǵandy, Almaty qalalarynda jurtshylyqpen, Q.Sátbaev, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov syndy ǵalym, jazýshy, óner qaıratkerlerimen kezdesip, jyr alyby Jambylǵa sálem berýi, sondaǵy uly jyrshynyń: malik-1 Batyrym – Málik berenim, Júırigim – ozǵan órenim. Halqy súıgen qalaýlym, Jyrymdy saǵan tógemin, – degen óleń joldary men jaýyngerlerge arnaǵan jyr-tolǵaýy oqyrmanyna jaqsy áser qaldyrady. M.Ǵabdýllınniń Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy Jumabaı Shaıahmetovke 1945 jyly 10 aqpanda jazǵan hatyndaǵy «...Men qazaqpyn» degen uǵymnyń tek-tórkini mynaý: óz ultyma, qazaǵyma degen móldir súıispenshilik, óz halqymnyń jaýyngerlik dástúrlerine degen izgi qurmet, onyń san ǵasyrlyq mádenıetine, ádebıeti men ónerine degen qushtarlyq, oǵan arymmen adal eńbek etý, halyqtar dostyǵyn qorǵaý, baýyrlas, kórshiles elderge kómektesý, qajet jaǵdaıda ortaq jaýǵa qol ustasyp birigip attaný... «Men qazaqpyn» deýimde óz ultymdy basqa ulttardan asyra maqtaý emes. Men óz ultymnyń perzenti ekendigimdi túsindirý. Tamshy qanym qalǵansha, óz halqymnyń múddesi úshin kúresýge ázirmin. Men – halyq ulymyn. Halyqtyń kıesi bar. Jalǵan dúnıede eń izgi, eń asqaq, eń taza nárse – óz halqyńnyń qyzmetshisi bolý...», degen sózderi er Máliktiń ómirlik ustanymy bolatyn. «Málik Ǵabdýllın – ǵylym maıdanynda» atty úshinshi bólimde S.Negımov keıipkeriniń týǵan ádebıetimiz ben ulttyq folklorymyzdyń tarıhy men teorııasyna, jalpy ádisnamalyq máselelerine, ásirese «Qobylandy batyr», «Edige batyr» jyrlarynyń ıdeıalyq-mazmundyq arhıtektonıkasy men kórkemdik mánine oı kózimen qarap, ony asqan bilimpazdyqpen saralaǵany týraly sóz sabaqtaıdy. Kórnekti akademık-ǵalymnyń «Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti» atty oqýlyǵy, qazaq ádebıeti men folkloryna baılanysty oqý baǵdarlamalary men pedagogıka jáne psıhologııa ǵylymdaryna, qazaq ádebıetin oqytý ádistemesine arnalǵan tanymdyq tujyrymdary áńgime ózegine aınalady. Eńbektiń «Halyq qyzmetkeri», «Málik Ǵabdýllınniń ádebı kózqarasy jáne ádebı ortasy» atty bólimderi de óz oqyrmanynyń nazaryn aýdarady. Avtor Málik batyrdyń adamı tulǵasyna, kisilik qadir-qasıetine baılanysty áserli estelikter, ádebı-kórkem materıaldar men epıstolıarlyq murasy – qurby-qurdas, áriptes-zamandastarynyń (J.Shaıahmetov, N.Ońdasynov, M.Áýezov, S.Muqanov, J.Jantóbetov, Q.Sháripov, S.Amanjolov, Q.Nurǵalıev, S.Serkebaev, Sh.Murtaza, M.Sársekeev, B.Tilegenov, R.Toqtarov, M.Maǵaýın, A.Seıdimbek, t.b.) hattary arqyly adamdy alǵa jeteleıtin, oı-sanasyn tazartatyn, jan dúnıesin dúr silkindirip, qanattandyratyn erekshe kúsh – arman ekenin, ol is-áreket ushtasyp, el jurtyńnyń múdde-maqsatymen tabysqan jaǵdaıda ǵajaıyp ónegeli qubylysqa aınalatynyn baıyptaıdy. Málik aǵamyz adam minezin, sóz máneri men kóńil kúıin, júris-turys, oı-ańsaryn ańǵarǵysh, baıqaǵysh sezimtal adam bolatyn. Jurt jıylǵan basqosý-májilisterde, kandıdattyq nemese doktorlyq dıssertasııa qorǵaıtyn keńesterde, ınstıtýt ǵylymı keńesterinde ázil-qaljyńǵa, tapqyrlyqqa toly óleń jazyp, ortasyn kúmis kúlkige toltyryp otyratyn. «Jartybaıdyń shákirti» atalatyn sońǵy bólim tolyǵymen M.Ǵabdýllınniń osyndaı folklorlyq úlgidegi shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Jartybaı – jyr alyby Jambyldyń aınalasynda júrgen, óleń shyǵarýǵa talaby bar, Jambylsha sóz sóıleımin, jyr aıtamyn degen qara jaıaý, qara-baıyr jartykesh aqyn bolsa kerek. Qashanda boıyndaǵy qabilet-qarymyn búrkemelep ustaıtyn qarapaıym da kishipeıil Málik óleń shyǵarý tehnologııasyn jaqsy bilse de qyzyq úshin ózin Jartybaıǵa uqsatyp, óleńderiniń sońyna «Jartybaıdyń shákirti» dep qolyn qoıady eken. Muny sol kezde fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor-jazýshy Myrzabek Dúısenov: «...Qalamdy Mákeń qolǵa aldy, Qolǵa aldy da tolǵandy. Pir tutatyn aqyny Jartybaı degen bolǵan-dy. Jartekeńe sıynǵan, Sóz tabatyn qıynnan. Mákeń shyqsa minbege, Jurt sózinen tyıylǵan. Qulaqtanyp bári de, Bir úıge túgel jıylǵan...», dep jazyp tolyqtyrypty. Sońǵy bólimdegi shyǵarmalar Málik aǵamyzdyń aqyndyq ónermen qatar, astarly ázil men utymdy ıýmordy, folklorlyq dástúr-úlgini jete meńgergenin kórsetedi. Máselen, belgili aýdarmashy, jazýshy-ǵalym Sáıdil Taljanov doktorlyq qorǵap jatqan keńeste Mákeń: «Tarlanyndaı Tarǵynnyń, Aýyzdyqpen alysyp, Ushqan quspen jarysyp, Dóńgeletip jer sharyn, Burqyratyp dóń shańyn, Qos taralǵy sartyldap, Dýlyǵa kúnge jaltyldap, Bes qarýy ústinde, Aǵyzyp bireý keledi. – Mynaý qandaı batyr? – dep, Jınalǵan jurt qarady, Tulǵasyna súısinip, Túsirip attan alady, Aman-saýlyq surasyp, Jaqyndap oǵan barady. Jańaǵy batyr al sonda, Bógelmesten sóıleıdi, Sóılegende búı deıdi: Omardyń uly Sáıdilmin, Ǵylymǵa tartyp baramyn, Qudaı berse, men búgin, Doktorlyqty alamyn. Alpys beste Qartqojaq, Batyrlyǵyn bildirgen, Dushpandaryn muqatyp, Dos-jaranyn kúldirgen, Men de sondaı bolam dep, Doktorlyq tórge qonam dep, Bilek túrgen túrim bar...», dep batyrlar jyryndaǵydaı tutas kartına, jandy sýret jasap, jyr tolǵasa, búkil sanaly ǵumyryn tek qana qazaq tilindegi sınonım sózderge arnaǵan kórnekti tilshi ǵalym, Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Áset Bolǵanbaevtyń doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan keńesinde: «Ýa, sınonım, sınonım, Súıdim seni berilip, Sońyńa tústim kóp ýaqyt, Kórgenim joq erinip. Jatsam-tursam oıymdy, Ǵashyǵymdaı qarmadyń. Boıdaǵy jiger-kúshimdi, Bir ózińe arnadym. Mine, búgin, Sınonım, Jurt aldyna keldik biz. Baǵalar dep eńbekti, Aǵalarǵa sendik biz...», degen óleń joldary arqyly ǵylymı-zertteý taqyrybyna ábden berilgen tilshi ǵalymnyń ıýmorlyq beınesin somdaıdy. Halyq Qaharmany Baýyrjan Momyshuly: «Máliktiń ǵalymdyq, pedagogıkalyq eńbegi óz aldyna, ol keshegi qan maıdanda el qorǵaǵan er, batyr... Ol – halyq batyry. Marqum Málikti syılaý ol úshin emes, keıingi urpaq úshin kerek», deıdi. Olaı bolsa, Keńes Odaǵynyń Batyry, asa kórnekti pedagog-ǵalym, qaıratker-qalamger Málik Ǵabdýllınniń ǵıbratty ǵumyry týraly oqyrmanyna jol tartyp otyrǵan tarıhı-tanymdyq zerdeli zertteý qazirgi qazaq qoǵamyna asa qajetti eńbek dep tolyq senimmen aıta alamyz. Baqtııar SMANOV, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor