О́mirde de, óleńde de qaharman

 Kompartııa tarap, Keńes ókimeti qulap, táýelsizdikke qolymyz jetken sonaý tusta aqyn, halyq jazýshysy Hamıt Erǵalıevke bir tilshi kelip: – Siz «partııa men halyq birtutas» deıtin dáýirde «Biz de búgin vahtadamyz úsh ese, Aqyndardyń shamy túnde sónbeıdi, О́leńim de partııanyń múshesi, Partııalyq poezııa sóıleıdi» dep jyrladyńyz. Endigi jerde óz partııalylyǵyńyz týraly qandaı pikirdesiz? – degen qıturqylaý suraq qoıǵanda: – Men álemdi fashızmnen aman saqtap qalmaq bolǵan kompartııaǵa qardaı boraǵan oqtyń astynda, soǵysta qabyldandym. Al keıingi basynan shirigen balyqtyń óli denesinen meni izdep taba almaısyz. О́z basym endi eshqandaı partııaǵa senbeımin! – dep bultarmaı jaýap bergen eken. Odan ári qaraı: «Azap-sordy baq-dáýlet dep, qarańǵyny jaryq dep, qylmys qylýdy qyraǵylyq dep, ana tilin umytýdy saýattylyq dep, bárin kerisinshe quptap, ábden eseńgirep qalǵan halyqtyń tym bolmasa azdap aqyl-esin jınaǵanyn kórse, bizdiń urpaqqa sol da jetip jatyr. Biz áli ult bolyp áreket qylýdy umytqan kúıdemiz», – dep óz kózqarasyn ashyp aıtqan. Qashan da has batyrdyń qylyshyndaı qaıraýly turatyn qaıran Hamań bul jerde de qıyp túsken! Bul jaýaptan beri jıyrma bes jyl ótti, al biz bolsaq ana tilin umytýdy saýattylyq dep áli júrmiz! Ádebıet áleminde iltıpatpen «Hamań» atanǵan qaıtalanbas aqyn, qazaq poezııa­­synyń klassıgi Hamıt Erǵalıev týraly aıtý da, jazý da ońaı emes. Bul jerde, ásirese, onyń shyrǵalańǵa toly taǵdyrynyń aınasyndaı epıkalyq keń qulashty, tereń tolǵamdy shyǵarmalaryn tilge tıek etý úshin aldymen onyń ómir jolyna úńilý kerek bolary sózsiz. 1987 jyly Atyraý oblysynda Farıza apaı jol-jónekeı kóz ushynda buldyraı qaraýytyp kóringen eski jurtty kórsetip: «Anaý jatqan «Erǵalı kútiri» degen jer, Hamańnyń týǵan aýylynyń orny. Ákesi ataqty baı bolǵan eken» degeni esimde qalyp qoıypty. «Kútir» degen shamasy «hýtor» degen sózden shyqqan bolýy kerek. Báıbisheden týyp, ýyzynda jaryǵan Hamıt aqynnyń azan shaqyryp qoıǵan tolyq aty – Ǵabdolhamıt. Arǵy atalary­nan aqyndyq daryǵan bala alty jasynan «qulannyń qodyǵy, botanyń bodyǵy» dep uıqastyra bastapty. 10 jasynda ákesiniń malyn kedeı-kepshikter tárkilemeı-aq bólisip alady. Erǵalı ózi toqalymen, bala-shaǵasymen jer aýdarylady da, jolshybaı qamaýǵa alynyp, Tekeniń túrmesinde qapasta jatyp, qaza bolady. Al báıbishesi Baǵdagúl «talaq qaǵazyn» alyp, sút kenjesimen birge elde qalǵan. Biraq bolashaq aqynǵa «baı-qulaqtyń tuqymy», «halyq jaýynyń balasy» degen sol zamandaǵy jeksuryn, súıkimsiz attar birden jamalady. Sóıtip, aldymen jádıtshe saýat ashyp, artynan latyn qarpin ıgergen Hamıttyń oqýǵa degen yntasy tasqa soǵyla beredi. Shanshýdaı qadalǵan suq kózder men túrpideı tıgen sýyq sózderdiń syzyna shydamaı, mektep-ınternattyń 5-klasyn aıaqtamaı jatyp, oqýdan shyǵýǵa májbúr bolady. О́z sózimen aıtsaq: «Astymda kók taıymmen zarlap shabam,Sıynam arýaǵyńa Qoıys babam», degen ýdaı ashy óleńmen «ýyz dáýren­­di on bir jasynda aıaqtap», eseıýge erte bet burady. Birer jyl bederinde sheshesin kóndirip, Qamysqaladan Úıshik qalasyna kóship, FZÝ-ǵa túsedi. FZÝ-dan ol «plotnık-stolıar» degen mamandyq alyp shyǵady. 16 jasynda oqý bitirgen Hamańdy mamandyq boıynsha jumysqa alynǵanǵa deıin búkil kýrsymen birge teńiz jaǵasyndaǵy portta jylǵa jaqyn júkshilikke salady. Atpal azamattardyń óziniń belin qaıystyratyn bul júkshilik jumys áli qabyrǵasy qatpaǵan jas balaǵa aýyr tıedi. Sodan Hamań parohodpen Tekege baryp, Oral pedınstıtýty janyn­daǵy rabfakqa oqýǵa qabyldanady. «Bul saparǵa bet alǵanda jasym da 17-ge tolǵan-dy» deıdi Hamań. Bul 1933 jyl edi. Elde áli asharshylyq. Kartochkamen birde qara nan, birde kebek talqan jep júrgen bozbala Hamań álsirep, bezgek aýrýyna ushyraıdy. Sóıtip,bezgekten bezildep-selkildep júrip, ara-arasynda rabfaktyń «Jas qalam» atty qabyrǵa gazetin shyǵarady, oǵan óziniń de óleńderin jarııalap, sońyna «Redaktor H.Erǵalıev» dep qol qoıady. Birde pedınstıtýttyń muǵalimi Qajym Jumalıev qabyrǵa gazetinen jas Hamıttiń Kırovtyń qazasyna baılanysty jazǵan: Kırov syndy kósemdi, Atyp dushpan tastaǵan. Qaıǵysynan qamyǵyp, Jas balapan qaqsaǵan, – degen óleńin oqyp, eleń etken eken. Sodan Hamańdy dırektordyń bólmesine shaqyrtyp alyp, tanysyp, «Aqyn ekensiń!» – dep arqasynan qaǵyp, ınstıtýttyń ádebı úıirmesine tartady. Buǵan qanattanyp, qatty arqalanǵan aǵamyz: «Bizdiń kórkem sóz dúnıesine enýimiz osydan bastaldy» dep jazady. 1936 jyly Oral oblystyq «Ekpin­di qurylys» gazetinde Oktıabr revo­lıýsııasyna arnalǵan «Tuńǵysh» degen óleńi jarq etip jarııalanǵanda, ol tóbesi kókke jetkendeı qatty qýanady. Bul Hamańnyń 20 jasyndaǵy poezııa álemine attaǵan tuńǵysh qadamy edi. Baı­lardy tap retinde joıý haqynda «Uly kek» degen oqıǵaly úlken poema jazyp, Sáken Seıfýllın basqaryp otyrǵan «Ádebıet maıdany» (búgingi «Juldyz») jýrnalyna joldaıdy. Ol jarııalanbaıdy. «Biraq, «meniń eńbegimdi Sákenniń ózi oqydy-aý?!» dep oılaýdyń ózi men úshin az qýanysh emes edi» deıdi Hamań. Artynsha atyshýly 1937 jyl da kelip qalady.Jas aqyn Hamıt Erǵalıev Oralda Qasym Amanjolov, Járdem Tilekov­termen endi ǵana tanysyp, aralasa bastaǵan tusy edi. Bir kúni 3-kýrsta oqyp júrgen kom­somoldyń bıýro múshesi ol, esep berý-saılaý jınalysynda prezıdıýmda otyryp sóz surap alyp, sońynda óziniń «iri feodaldyń balasy» ekenin aı­typ salady. Álginde ǵana onyń ár sózine dýyldap qol soǵyp otyrǵandar siltideı tynyp, artynsha «bóriniń bóltirigi», «komsomolǵa ený úshin jaqsy oqyp, ádeıi belsendi bolǵan jaý» degen aıyptaýlar qarsha borap, sol kúni ony dereý komsomoldan shyǵaryp tynady, erteńine qalalyq komıtet komsomol bıletin tartyp alady. Kásipodaq qatarynan da alastalady. Oǵan qosa, ústinen jedel aryz túsedi. «Ákesi – baı, tabynǵany – halyq jaýy Sáken, demek, munyń jaýmen tyǵyz baılanysy bolǵan, oǵan qosa, 7 qyzǵa jábir kórsetken», t.s.s. Árıne, munyń bári jala edi, aq-qarasyn anyqtamaı jas daryndy oqýdan shyǵaryp qoıa beredi... «Esek súrinbeıtin súrleýde tulpar jyǵylǵan» degen osy. Hamań elge qaıtyp kelip, Úıshiktegi tórt jyldyq Munaı rabfagynyń úshinshi kýrsyna qabyldanyp, eki jyldan soń KazPI-ge oqýǵa túsken. Sol kezde Qyzyl Armııaǵa shaqyry­lyp, atty ásker polkyna alynady, biraq «senimsiz baı balasy» degen sybys munda da jetip, soǵystyń alǵashqy jyl­darynda qansha suranǵanymen maıdanǵa jiberilmeıdi. Soǵystyń basynda Túrikmenstannyń Mary qalasynda eskadron basqaryp júrgen Hamańdy maıdanǵa jiberýdiń ornyna, Almatyda rezervte turǵan zapas­taǵy polkke eskadron komandıriniń orynbasary etip jiberedi. Bizdiń Hamań neshe qyzdyń ishinen tańdap-unatqan Gúlánýar qyzdy birden ózine qaratpaq bolyp, ári óziniń oryssha saýattylyǵyn bildirý úshin: «Býd zdorova, doch Vostoka» dep hat jazady.Artynsha sol qyzdan «О́tinem, budan keıin qazaqsha jazshy» degen jaýap alady. Ekeýiniń arasynda mahabbat oty tutanyp, úılenbekke bel býady. Áne-mine soǵysqa attanbaq bolyp otyrǵan jigitke turmysqa shyǵýǵa bel baılaǵan Gúlánýar sheshemizdiń sondaǵy sheshimin erlik demeı kórińiz! Mahabbat bar jerde árqashan erlikke oryn bar! Biraq, aıaq-astynan toı jasaýǵa aqsha qaıda? Sol kezde atty áskerdegi ofı­serlerge Jańa jyl qarsańynda jalaqy ornyna shoshqa taratylady. О́z úles­i­ne tıgen alty aılyq toraıdy aqyn aǵa­myz qalyńdyǵynyń dos-qurbysy ánshi Rahııa Qoıshybaevanyń sheshesine bazar­da satqyzady. Sonyń aqshasyna azyn-aýlaq úılený toıyn jasaıdy. Baılaýǵa kel­meıtin ol dońyz neme bazarda moıyn jibi sypy­rylyp, qashyp ketip, búkil jurt bolyp qýalap, shýlap júrip, ázer ustaǵany bir áńgime! Bul oqıǵany aqyn óz jyrynda bas­tan ótken qoǵam keseli retinde shenep ótedi: Eshkim, bálkim, menen úlgi úırenbes, Eshkim menshe toraı soıyp úılenbes, Tósegimnen áketpese ıgi dep, Eshkim menshe úreılene úıge enbes. «Eshkim menshe úreılene úıge enbes»... Osy bir shýmaqta jazyqsyz jazaǵa toly sol bir zamannyń ashy shyndyǵy beıne­lengen. Qaharman Qasym Qaısenov: «Hamıt ómirde de qaharman, poezııada da qaharman, soǵysta da qaharman boldy» dep jazǵan. Ánekı, batyrdy batyr qalaı tanyp, baǵalaı bilgen! Hamıt Erǵalıev – ómirde betiń bar, júziń bar demeı, bultaqtamaı, biltelemeı sóıleıtin qandaı týrashyl bolsa, óleńde de shyndyqty shyrqyratyp aıta bilgen aldaspan aqyn. Qaıtpas qaısar Hamań 1945 jyldyń qaqaǵan qańtarynda Vengrııada aýyr jaralanyp, birneshe qabyrǵasynan aıyrylyp, jarty ókpemen, kók etindegi temir jaryqshaqpen, kontýzııamen 13 gospıtaldan ótip baryp, II toptaǵy múgedek atanyp, elge oralǵan. Aıtpaqshy, Hamań maıdannan kelgennen keıin, «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetine ornalasqan bette áskerı komıssarıatqa telefon shalyp, «Qara jumys isteıtin júkshi emespin, aıaq-qolym saý, basym aman, jasym 29-da, budan ári múgedek bolmaımyn! Rahmet!» dep ózin ekinshi toptaǵy múgedekter qatarynan shyǵartyp tastaıdy. Onyń aǵa gazette ocherkıst bolyp júrgen jyldary óte jemisti boldy. Aqyn retinde qalyptasyp, úlken-kishige moıyndatty. Ol bul kezde «Áke syry» (1947 jyl), «Úlken joldyń ústinde» (1949 jyl), «Bizdiń aýyldyń qyzy» (1950 jyl) degen túıdek-túıdek poemalar jazyp, jeke kitap etip shyǵardy. 1953 jyly «Seniń ózeniń» poemasy jaryq kórdi. Osy atalǵan 4 poema da – epıkalyq ekpinmen jazylǵan, qazaq poezııasynda oıyp oryn alǵan kórkemdigi asa joǵary týyndylar bolyp baǵalandy. Buǵan uly aqyn Qasym Amanjolov «Bizdiń aýyldyń qyzy» poemasy týraly 1952 jyly jazǵan aqjoltaı maqalasynda avtoryn «ot qanatty oıy bar aqyn» dep atap: Qunanyńda kekilge shoq taqqansyń, Dónenińde toptan ozyp shapqansyń. Besti bol da bas báıgeni ala ber, Dushpan kúıip, dostaryń bir maqtan­syn! – dep bir shýmaq óleńmen aıaq­taǵany buǵan dálel. Munyń ózi sol kezdegi otyz­dyń ortasyndaǵy aqyn úshin bıik baǵa. Hamańdy munyń aldynda, 1950 jyly Sábıt Muqanov shaqyryp alyp, Jazýshylar odaǵyna qabyldatyp, Odaqqa qyzmetin aýystyrtady. Kelesi jyly Máskeýde ótken jas jazýshylardyń búkilodaqtyq II keńesine qatysyp, 15 odaq­tas respýblıkadan jáne Máskeýden Fadeev, Jeleznov sııaqty qalamdas jaqyn dostar tapty. Solardyń aýdarmasymen ári jelep-jebeýimen 1953 jyly Hamıt aǵanyń «Bizdiń aýyldyń qyzy» poemasy Stalındik syılyqqa (keıin KSRO Memlekettik syılyǵy bolyp ózgertilgen) usynylady. Osy kezde «Pravda», «Izvestııa», «Trýd», «Komsomolskaıa pravda», «Lıte­ratýrnaıa gazeta» gazetteriniń bizdegi tilshi­leri Hamańnyń 8 jandyq otbasy syımaı otyrǵan bir jarym bólmelik páterine birinen keıin biri qaptap kelip, suhbat alyp, jańa kostıým kıgizip, sýretke túsirip, ábiger bolady. Bári de «bir jaqsylyq bolaıyn dep tur, kútińiz» desip, qol qysysyp ketedi. Biraq, daıyndalǵan jar­lyqqa qol qoıýǵa bir kún qalǵanda St­alınniń ózi qaıtys bolyp ketip, bul syılyq Hamańa buıyrmaı qalady. Hamıt aqyn 1958 jyly Jazýshylar odaǵynan Kórkem ádebıet baspasyna redaksııa meńgerýshisi bolyp aýysady. Onda kele sala qol astyndaǵy qyryq shaqty adamdy tik turǵyzyp, Hamań áskerı qatal tártippen jańasha jumys júrgizedi, kóp ózgeris engizip, haltýraǵa qarsy kúres ashady. Ǵafý Qaıyrbekovtiń: Basqarǵan bizdi keshe Jappar aqyn, Hamıt kep byt-shyt qyldy apparatyn, – dep ázildegeni osy tusta. Mundaı shuǵyl óz­geris, serpilis uıyqtap júrgender men jetek­ke ergishterge, tek nusqaýmen ǵana jú­rip-turatyn, sheńberden shyqpaıtyn «qun­daqtaǵy adamdarǵa» qaıdan unasyn? Taǵy da partııalyǵy qaralyp, taǵy da «iri feo­daldyń balasy» ekeni sóz bola bergen soń Hamań 1959 jyly qyzmetti birjolata qo­ıyp, biryńǵaı shyǵarmashylyqqa aýysady. Jıyrma shaqty iri-iri poema jazǵan aqyn poezııasynyń asqar shyńy, sóz joq, «Qurmanǵazy» (1962) poemasy bolyp qala bereri sózsiz. Hamıt Erǵalıevtiń Qur­manǵazy kúıleriniń búkil qupııa syrlaryn jyrmen beınelep, tipti, keıbir tusynda asa batyl eksperımentke baryp, «Aıjan qyz» kúıin óleńge aınaldyryp jibergenin kóremiz: Taq kúni týdym, Bala­pany qýdyń, О́zim boldym. Aıdyn... Kólge tósim shaıdym.Ushtym, kettim, ústin kóktiń, Aralap astym, Ánime bastym. Bul fragmentten men jumbaq aqyn Jumeken Nájimedenovtiń «Kúı kitabynyń» asyl bastaýyn kóremin. Sondaı-aq, aǵa aqyn hor kapellasy oryndaıtyn «Kóbik shashqan» kúıine Ábdilda Tájibaevtyń jazǵan óleńi de Hamańnyń joǵarydaǵy «Aıjan qyzynan» keıin dúnıege kelgenin aıtyp ótken jón shyǵar. «Qurmanǵazy» poemasynda mynadaı da shýmaq bar: Baıqasam bal jınaǵan aradaımyn, Armansyz qazaq jerin aralaımyn. Bálkim, men bir aýyldan shalqyp ótsem, Bir tusta júregimdi jaralaımyn. Kórdińiz be, sol zamannyń ózinde aqyn óz júregi jaralanǵanyn ashyp aıtqan. Qazaq jeriniń bir tustarynda bolyp jatqan zobalań ba, náýbet pe, bálkim, Semeı polıgony, bálkim, Aral, múmkin bodandyqtyń qurbany bolyp bara jatqan tilimiz ben dilimiz be, áıteýir halyq basyna túsken zor qaıǵy-qasiretti tuspaldap otyr! Kóregendik pe? Kóregendik! Erlik pe? Erlik! Aqyn erligi... Qaıratker tulǵa, qaısar azamat erligi... Hamańnyń «Halyq jazýshysy» degen at úrketin ataqty beker ıelenbegenine kóziń taǵy bir jete túsedi. Uly Muhtar Áýezov ómirden óteriniń az-aq aldynda «Qurmanǵazy» poemasynyń jalǵasyn oqyp shyǵyp: «Baıaǵy pikirim aryqtaǵan joq, semirdi. Aldymda shetelderge saparlarym tur. Sodan oralysymen seniń osy dastanyń týraly keńinen tolǵap jazbaq oıym bar. Dastanyńdaı ómir kesh!» dep qushaqtaǵan eken. Arty jetti aǵyzyp shapqan attaı, Kóbik beıne kók tasqa shaqqan ottaı Shashyraıdy jan-jaqqa. Aı astynda Jerdegiler qulaıdy shatqalaqtaı. Japyryldy jaǵalaı maıda quraq, Arýananyń botasy oıda ańyrap, Qatyn-bala baqyrǵan, ıt ulyǵan, Aq tolqynnyń ishinde qoı jamyrap! Ýa, sumdyq-aı, er júrek shoshynady... Tarqatyp ta bolmaǵan shashyn áli, Aq kóbiktiń ishinde qaraýytyp, О́lgen sulý burymy shashylady. Netken surapyl sýret! Qurmanǵazy atamyzdyń «Kóbik shashqan» kúıin jandy kartınaǵa aınaldyryp, kóz aldymyzǵa elestetip qoıǵan joq pa? Uly Áýezov qyzyqsa qyzyǵarlyqtaı shyǵarma emes pe? Aqynnyń ózi: «...aıtylýǵa tıisti bir shyndyq bar. Men basynda Qurmanǵazyny emes, Mahambetti jazbaqshy edim. Qajym Jumalıev «Ol týraly roman jazyp júrmin, poemasyn da ózim jazamyn» degen soń aldyn oraı almadym», deıdi. Osy poemadaǵy: Aýrýǵa qorǵasynnyń ýyn berip, Jasaıdy táýipteri oqtan dári! – degen joldardy men naǵyz Shekspırlik mekteptiń jemisi dep aıtar edim. Alypsatar dyraý bolǵan zamanda, Jattandy sóz jyraý bolǵan zamanda, Eldiń tilin tiriltýdi jattardan Jalbarynyp suraý bolǵan zamanda... Bul – Hamıt Erǵalıevtiń «Sonetter» jınaǵynan alynǵan úzindi. Qandaı kókeıkesti oılar! «Sonetter» kitabymdy búkil 60 jyl­dyq shyǵarmashylyq ómirimniń mańdaı aldyna aparyp qoıar edim, – depti Hamań. – Shekspır sonetteriniń kitabyn qazaq tilinde shyǵarý úshin attaı 6 jylymdy jumsadym.Odan keıin 14 jyl oıǵa oraty­lyp qaldym. «III Rıchard», «Gamlet» tra­gedııalaryn, «Dýaly túngi dýman» kome­dııasyn aýdardym». Osy jerde aıta kete­ıin – Hamańnyń úıindegi Gúlánýar sheshe­miz oǵan: «Shekspıriń bitkenshe sheke­mizdi jararsyń», dep ázildeıdi eken. Biraq, eshkimniń shekesin jarmaı-aq bul ju­mys jemisin bergen sııaqty. Osy tusta aqyn­nyń túsine qaıta-qaıta Shekspır kiredi. Hamań óziniń maǵynaly ómirinde qansha uıyqtap, qansha tús kórgenin aıta almaspyz, al onyń shyǵarmalarynan meniń kózime shalynǵany sol tústerdiń ekeýi ǵana. Ǵumyrynda oǵan eki adam aıan bergen eken: birinde soǵysta ózin ajaldan alyp qalǵan qarýlas dosy Petr Mardak, ekinshisinde – ózin ólmeıtin ómirge jetelegen qalamdasy Vılıam Shekspır! Er minezdi Hamań bala minezdi de edi. Birde uly Murat bes-alty jasar balasyn ertip zooparkke barady. Tor ishindegi arystandy birinshi ret kórgen bala aınalshyqtap uzaq qaraıdy. «Júreıik, nege tańdanasyń», – degen ákesine, «Papa, papa, myna arystan atamnan aýmaıdy», – deıdi. Nemeresiniń bul teńeýine Hamań renjýdiń ornyna, sanyn shapalaqtap máz bolypty. Sábı durys baıqapty, shynynda da Hamań adamnyń da, aqynnyń da arystany edi. Qurmanǵazynyń qabirin taýyp, kesenesin turǵyzýǵa yqpal etken, Aqan seriniń órtenip ketken aǵash beıitiniń ornyna qyshtan mazar salýǵa qarjy bólgizgen, Kıslovodskide demalǵanda Syrbaı aǵamen birge baryp, ókimet basshysy J.Táshenovke usynys jasap, «Essentýkı-Qazaqstan» sanatorııin salǵyzǵan...t.b. sanamalaı bersek, Hamań­nyń ultqa jasaǵan jaqsylyǵy jetkilikti. Bárinen buryn, Hamańnyń eń uly jaqsylyǵy – óziniń ólmeıtin jyr-dastandaryn muraǵa qaldyrǵany der edim. Árbir arnaly ózende eki jaǵalaý bolatyny anyq. Arnaly, arqaly, arýaqty aqyn Hamıt Erǵalıev atynda da eki jaǵalaý bar: bir jaǵalaý – Atyraý qalasynda bolsa, ekinshisi – Almatyda. Al Hamań poezııasynyń asaý tolqyndary uly daladaǵy búkil qazaqtyń kóńilin kernep, tamyryn boılap, baıaǵysha býyrqanyp aǵyp jatyr! Ulyqbek ESDÁÝLET,  aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty