О́tken jeksenbide osynaý shaǵyn elde parlament saılaýy boldy. Oǵan syrttaǵylar da jiti nazar aýdardy. Bul saılaý eldiń baǵyt-baǵdaryn, tereńirek aıtqanda, taǵdyryn aıqyndaıtyn edi. El birjola Eýropaǵa bet bura ma, joq orta jolda keri buryla ma degen másele tańdaýǵa qoıylǵan.
Saılaýdan keıin eldiń premer-mınıstri jáne bıliktegi Sosıalısterdiń demokratııalyq partııasynyń kósemi Mılo Djýkanovıch: «Biz Chernogorııany, onyń óz bolashaǵyn ózi aıqyndaý quqyn saqtap qaldyq. Chernogorııa óziniń NATO-ǵa jáne Eýroodaqqa jolyn jalǵastyrady», – dedi. Al oppozısııalyq partııalar syrttaǵy kúshterge arqa súıep, buǵan jol bergisi kelmegen. Oppozısııa jeńildi, biraq jeńilisin moıyndaǵysy joq, áli de biraz nárseni búldirýden úmitti.
Bul saılaýǵa eki jaq ta tyńǵylyqty daıyndaldy. Bıliktegiler, árıne, óz jaǵdaıyn saqtap qalǵysy keldi. Al oppozısııalyq partııalar qalaıda parlamentte kópshilik daýys alyp, Mılo Djýkanovıchti bılikten taıdyrmaq edi. Bul úshin olar anttasty da. «Ne biz, ne ol» dep uran tastady. Bılikke jetken soń eldiń baǵytyn túbegeıli ózgertpek boldy, Batysqa baǵytty keri burýdy maqsat etti.
Saıası kúres óz aldyna, oppozısııa basqadaı áreketke de bardy. Saılaý ótetin kúnge qaraǵan túnde Chernogorııa polısııasy elde dıversııa, terrorlyq áreket jasaýdy maqsat etken 20 serb azamatynan turatyn qylmystyq topty tutqyndady. Ony Serbııa jandarmerııasynyń burynǵy komandıri Bratıslav Dýdıch basqarypty. Ol óz elinde de qylmystyq top qurǵany úshin qyzmetinen qýylǵan eken. Árıne, 20 adam úlken áreket jasaı almas deýge de bolar, biraq olar bar halqy jarty mıllıonnan shamaly ǵana asatyn Chernogorııadaı shaǵyn el ishinde aıtarlyqtaı úreı týdyra alatyny anyq edi.
Eldiń parlamenti 81 depýtattan turady. 41 daýys alǵandar Úkimetti qurý quqyna ıe. Bir oryn úshin qyrqysqan kúres. Bıliktegi Sosıalısterdiń demokratııalyq partııasy 36 oryn alsa, oppozısııalyq «Demokratııalyq maıdan» partııasy bastaǵan tórt partııa («Kilt», «Sosıal demokratııalyq partııa», «Demokrat») jıylyp, 35 mandat alyp otyr. Qalǵan oryn 3 paıyzdyq senzden ótken usaq partııalardyń ıeliginde. Eki jaq ta solardy ózderine qosý úshin arpalysýda. Buryn olar bıliktegi partııamen birge koalısııaǵa birikken bolatyn. Djýkanovıch óz koalısııasynda kem degende 42 mandat bolatynyna kúmánsiz. Al oppozısııa basshylary sol usaq partııalardy óz jaqtaryna qosýǵa jandaryn salýda.
Chernogorııa – burynǵy Iýgoslovııanyń quramyna kirgen eń shaǵyn memleket. Respýblıka halqy ózderiniń táýelsizdigi jolyndaǵy kúresimen kózge túsip keledi. Táýelsizdikke basqalardyń eń sońynan ázer qoldary jetti (2006 jyly). Sol táýelsizdigin birjola baıandy etý úshin Eýropamen kirigýge baǵyt ustap otyr. Ázirge NATO-ǵa múshe bolýy qujattardy zańdastyrý kezeńinde bolsa, Eýroodaqtyń da esigi jartylaı ashyq dese bolǵandaı. Elde valıýta retinde eýro qoldanylady.
Parlament saılaýy da eldegi saıası kúshterdiń arasalmaǵy deńgeıles ekenin ańǵartty. Bir-birinen asyp bara jatqany shamaly. Sodan da syrtqy kúshterdiń yqpaly aıryqsha mańyzdy. Keıde bul el halqynyń múddesine saı kele bermeýi de múmkin. Sodan da Chernogorııadaǵy jaǵdaıdyń qaı baǵytta damıtynyn dóp basyp boljaý qıyn.
Basshynyń baıqap sóılegeni jón bolar
Sirá, qaıshylyqqa toly pikir aıtý jóninen buryn-sońdy Fılıppın prezıdenti Rodrıgo Dýtertedeı el basshysy bolmaǵan shyǵar. Saılanǵanyna áli jarty jyl da bolmaı jatyp, ol aıtqan josyqsyz pikirlerdi sanap shyǵýdyń ózi ońaı bolmas. Basqa aıtsa, jurt mán bermes edi, al 80 mln-nan astam halqy bar úlken memlekettiń basshysy aıtqan soń, mán bermeske sharań joq.
Sońǵy bir josyqsyz sózin ol osy dúısenbi kúni «Ál-Jazıra» telearnasyna bergen suhbatynda aıtty. «Adam quqy degenińe túkirgenim bar», dedi. О́zin, halqyn, elin syılaıtyn basshy bulaı demese kerek edi. Tipti, sol adam quqy deıtin qasterli uǵymdy óz áreketterimen aıaqasty etip júrgen tıran, dıktator basshylardyń ózderi de mundaı albaty sózge bara qoımaıdy. Al Fılıppın prezıdenti mundaıdy shimirikpeı aıta beredi.
Árıne, óz pikirlerin ol belgili dárejede qııýy qashqan qısynmen negizdegisi keledi. Adamdarǵa jaqsylyq jasaý úshin adam quqyn buzýǵa da baramyn dep aqtalǵan bolady. Onyń pikirinshe, óz eli halqynyń biraz bóligi esirtkimen ýlanǵan, ol eldiń damýyn tejeıdi. Osyǵan oraı Dýterte mynadaı oı túıedi: esirtkimen kúreste eshqandaı aıaýshylyq bolmaýǵa tıis, zańǵa da qaramaýǵa bolady.
Esirtkimen kúresken jaqsy, árıne. Qataldyq ta kerek shyǵar. Biraq tergeý, sotsyz adamdardy qyra berýge bolmas. Dýterte ózi bılikke kele salysymen myńdaǵan adamdy qyryp saldy. Qazirge deıin olardyń sany 3,5 myńǵa jetken kórinedi. Esirtkige qatysy barlardy óltirgenge syılyq ta jarııalady. Muny jónsiz sanaǵan BUU-nyń adam quqy jónindegi sarapshylaryn «topastar» dep jazǵyrdy. BUU-dan óz eliniń shyǵatynyn da málimdedi. Arada úsh aı ótkende (09.09.2016) BUU Bas hatshysyn «aqymaq» dep atady.
Mundaı sóz álemdik daýǵa da soqtyrýy múmkin-aý deısiń. Biraq túk te bolǵan joq. Osy jurt «Dýterteniń ózi kim, sózi ne» deıtin sııaqty. Bir joly ol aldymen AQSh elshisi Fılıpp Goldbergti «ıttiń balasy» dep sonan soń prezıdent Barak Obamany «jelókpe áıeldiń balasy» dep balaǵattaǵanda, alǵashynda AQSh jaǵy kádimgideı ókpelegendeı bolǵan. Biraq arada eki kún ótkende Obamanyń Dýtertemen kezdeskeni bar. Keshirgendik pe, mán bermegendik pe, ózderi biledi. Fılıppın prezıdenti Rım papasyn da «bul elden qarańdy óshir», dep Eýroodaqty joǵalyńdar dep ǵaıbattaǵan.
Basqalardy ǵana emes, Dýterte ózin de ońdyrmaı jatady. Birde ol ózin Adolf Gıtlermen teńegen. Eger Gıtler mıllıon evreıdi qyrsa, Fılıppınde úsh mıllıon esirtkishi bar, solardyń bárin óltirse, ózin baqytty sanaıtynyn málimdedi. Jýrnalısterdiń aldynda turyp: «Germanııada Gıtler bolsa, Fılıppınde men barmyn», dep keýdesin soqqan. Endi buǵan ne dersiń?
Bir eldiń basshysy týraly aıtý, ásirese, syn turǵyda aıtý ádepke syımaıtyndaı kórinedi. Biz faktilerge ǵana júgindik. Biraq fılıppındikter muny syn dep qabyldamas. Jaqynda ótken saýaldamada olardyń 76 paıyzy óz prezıdentin qoldaıtyndaryn bildirgen. Dýterteniń ózi biraz eldiń basshylarymen júz shaıysyp úlgerse, biraz elmen, atap aıtqanda, Qytaımen, Reseımen dos, odaqtas bolatynyn málimdedi. Mundaı basshymen dostastyqty ustap turý da ońaı bolmas, sirá.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
