Toǵyz aıda jol-kólik oqıǵasynan 2 myńǵa jýyq adam qaıtys boldy

Jıilep ketken jol-kólik oqıǵalarynyń aýyr saldary týraly estigen saıyn osylaı degiń keledi Joldaǵy ajaldy aýyzdyqtaý amaldarynyń joqtyǵynan ba, álde bılikte otyrǵandardyń shyn mánindegi amalsyzdyǵynan ba, áıteýir, beıbit kúnde beıkúná jandar opat bolyp jatyr. Árıne, beıbit kúndegi tirshilik kúıbeńi soǵystaǵy adamdardyń bir-birin qyryp-joıý áreketi emes. Soǵystyń aty – soǵys. О́ıtkeni, ana on jyldyq Aýǵan soǵysy kezinde keńes úkimeti 14 myń 387 sarbazynan aıyrylǵan eken. Al sońǵy segiz jyl ishinde ǵana bizdiń eldegi jol apatynan qaıtys bolǵandar sany odan asqany sonsha úsh esege jýyqtap qalypty. Bul neni bildiredi? Bul jáne beıbit kúnde oryn alyp otyrǵan jaǵdaı ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Ony jasyra almaısyz. Sonda apat aıtyp kelmeıdi degenimizben, sol apattyń aldyn alý amaldary joq pa deımiz? Álde, bılik bul qasiretti jaǵdaıda dármensizdik tanytyp otyrǵan sekildi me, qalaı? О́ıtkeni, rasynda, qoldan keler qaıran joq deıdi. Qala kóshelerinde, respýblıkalyq tas joldarda adamdar kúnde opat bolady. Olar saparlaryn josparlaǵanda ajal qushaıyn demeıdi, siz sekildi dittegen jerine jetý úshin úlken senimdilikpen jolǵa shyǵady. Biraq joldaǵy jol-kólik oqıǵasynan ómir joly úziledi. Ne sebep? Kim kináli nemese ne kináli? Mundaı qaıǵyly oqıǵalardyń bá­rine aldymen sebepker, bı­liktiń sózine sensek, kólik júr­gizýshilerdiń ózderi ǵana kórinedi. Buǵan bireý keliser, bireý kelispes, biraq aıdaladaǵy jolda eki kólik soǵyssa, olardyń biri, áıteýir, kináli bolatyny anyq qoı. Al oǵan ne sebep emes, ne túrtki bolǵandyǵyn, ıaǵnı qandaı jaǵdaı sebepke áser etkendigi oılandyra qoımaıdy. О́ıtkeni, eki kóliktiń soǵysýyna basty sebep, onyń biri qarsy jolǵa shyǵyp ketken deıdi. Biraq onyń qarsy jolǵa shyǵýyna ne túrtki bolǵany aıtylmaıdy. Uzyn jolda alda baıaý júrip kele jatqan kólikti qarsy jolǵa shyǵyp, basyp ozýǵa bolady. Demek, ózi tar, ózi oıyq-oıyq jolda júrgizýshi aldaǵy baıaý kele jatqan kólikti basyp ozý úshin qarsy jolǵa shyǵatyny sózsiz. Eger jol talapqa saı jasalyp, keń bolsa, qarsy jolǵa eshkim de shyqpaıdy. Sonda mundaı joldardy paıdalanýǵa berip qoıý, júrgizýshilerdi qylkópir ústimen júrgizýmen birdeı emes dep kim aıta alady. Jáne, eń bas­tysy, ondaı qylkópirmen júrek jutqan júrgizýshilerdi júrgizip qoıǵan kim? Aıtpasa da túsinikti deıdi jurt. Biraq ne úshin ekendigine árkim ártúrli jaýap qaıtarady. Al endi jylma-jyl respýb­lıka joldaryndaǵy opat bolyp jatqan osynshama jandardyń jazyǵy ne? Mysalǵa, ústimizdegi jyldyń toǵyz aıynda ǵana elimizde 13 078 jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Sonda osy JKO-da bir adam, ıakı on adam, tipti 30-40 adam emes, senseńiz de, senbeseńiz de aıtaıyq, eki myńǵa tarta adam qaıtys bolǵan. Jaǵańyzdy ustamasqa laj joq. О́z ajalynan emes, ıaǵnı jol apatynan bir adam ólse de qaıǵyly qaza emes pe? Al osy toǵyz aıda jol-kólik oqıǵasy saldarynan biriniń qoly, biriniń aıaǵy, biriniń qabyrǵasy synyp, biriniń basy jarylyp degendeı, qansha adam jaralanǵanyn bilesiz be? Amal joq, estirteıik, 17 myńǵa jýyq adam! Tek toǵyz aıda ǵana. Jáne jyl saıyn osylaı. Bulardyń bári tirkelgender ǵoı, al tirkelmegender qanshama. Ony kim biledi? Sonda bul sandardyń qaıta byltyrǵyǵa qaraǵanda azaıǵany ǵoı deıdi IIM. Azaımaǵanda qaıter edi? Qaıter edi, azaımaı otyr degen málimet alar edik. Jaıba­ra­qat­tyq jaılaǵan jaǵ­daı – osy. Jaıbaraqattyq ta bolmaýy múmkin. Sonda ne? Bázbireýler oılaıtyndaı, bılik buǵan endi ne isteı alsyn? Qylkópir boıynda adamdar ózderin ózderi opat qylyp jatyr. Buǵan bılik jaýap bermeıdi. О́ıtkeni, IIM esebi boıynsha barlyq JKO-nyń 95 paıyzyna júrgizýshilerdiń ózderi ǵana kináli kórinedi. Qalǵan bes paıyzyn jaıaý júrginshiler quqyq buzyp, toltyryp otyr. Eger halyq kólikke minip alyp, bir-birine jol bermeı nemese qarsy jolǵa shyǵyp alyp túıisip jatsa, sóıtip ózderi qyrylyp jatsa, oǵan kim kináli bolmaq? Rasynda solaı ma eken? Máselen, respýblıkalyq joldarda 1684 jol-kólik oqıǵasy tirkelgen, bul barlyq JKO-nyń 13 paıyzy. Bul joldardyń ishine Astana – Býrabaı tas joly kirmeıdi. О́ıtkeni ol jolda bireýdi basyp ozamyn dep qarsy jolǵa shyqpaısyz. Zýlap kele jatqanda aldyńyzdan apandaı shuńqyr kezdesedi-aý dep ne ońǵa, ne solǵa qapelimde ózgege qaýip týǵyzardaı burylyp qalmaısyz. Uzyn sonar shoqalaqtan, nemese sansyz tastardan dońǵalaǵyńyz jarylyp, tońqalań asyp, ózge kólikke qaýip keltirem dep qaýiptenbeısiz. Júre beresiz, júre beresiz.  Bul kimge jaman? Jaqsy joldyń jamandyǵy joq, biraq jaısyz joldyń quny odan da qymbat ekendigin kórsetip otyr. Sonda joldardyń nasharlyǵy nelikten? Olar jaqsy bolýy kerek qoı. Al joldardyń nasharlyǵy, tarlyǵy, keptelektiń kóptigi eshkimdi oılandyrmaı ma? Árıne, bul arada júrgizýshiler men jaıaý júrginshilerdiń de orasan kinálary bar ekeni sózsiz. Bi­raq júrgizýshi bitkenniń bá­ri birdeı jol júrý tártibin buzbaıdy ǵoı. Buzatyndary kóp emes. Solardyń ishinde tártipke qasaqana baǵynǵysy kelmeıtinderi bar. Biraq, amal ne, solardy eshkim júgendeı almaı otyr. Buǵan Úsenov áreketinen bastap, dókeıler uldarynyń úılený toılaryn kóshede kólikpen «kórkin» keltiretinderin qosýǵa bolady. Sol birqatar dókeılerdiń balalary «kólikpen bireýdi qaǵyp ketsem, basyp ketsem eki ese qunyn tólep qutylyp ketem» deıtin kórinedi. Olaı emes ekendigine bireý kepildik bere ala ma? Joq. О́ıtkeni, nebir qylmystan qutylyp ketip jatqandar joq emes qoı. Endeshe, ákesi, sheshesi, aǵasy, apasy nemese týysy dókeı olardy kim tártipke sala almaq? Salsa, kóliktegi kórgensizdikter tyıylar edi ǵoı. Demek, buǵan da qarapaıym zańǵa ǵana moıynsynatyn júrgizýshiler kináli me? Joǵaryda atalǵan barlyq JKO-nyń 75 paıyzy, ıaǵnı 9749 jol-kólik oqıǵasy qalalarda, eldi mekenderde bolady eken. Mundaǵy JKO-nyń basty sebebi – jyldamdyqty asyrý bolyp taby­l­ady. Buǵan qosa, taǵy bir sebep – kólikti oıdaǵydaı júrgizý sheberliginiń jetispeýshiligi deıdi sarapshylar. Osy buzý­shylyqtardyń kóbin jasaıtyn kólik róline otyrǵandaryna úsh jyl da tolmaǵandar eken. Al bulardan da eń qaýiptisi – júr­gizýshi kýáligin satyp alǵandar. Olardyń kólik, jol júrisi, tártip, zań jóninde habarlary joq, tipti zań buzý jaýapkershilikke ákeletini týraly esh ýaqytta dáris tyńdamaǵandar. Sondyqtan olar ortaq tártip degenniń ne ekenin túsinbeýi de múmkin. Sebebi, olar úshin bári jekemenshik bolyp eseptelinedi. Mine, jol-kólik oqıǵalaryn tereń zerttegen sarapshylar jol apatynyń kóbin osy júrgizýshi kýáligin satyp alǵandar deıdi. Shyn mánine kelgende, olar bárin de satyp ala alady. Al buǵan jol berip otyrǵandar kimder? Buǵan da zańǵa moıynsunatyn qarapaıym júrgizýshiler kináli me? Adam ómirin jıi alyp jatqan jol-kólik apatyn týdyratyn sebepter az emes. Solardyń biri – Qytaıdyń aýyr júk kólikteriniń qatysýymen oryn alatyn keleńsiz jaǵdaılar. Ol kólikterdiń teje­gishteri isten shyǵyp, elimizdiń talaı qalalarynda qaýipti apat týǵyzǵanyn barsha halyq ta jaqsy biledi. Jalpy mundaı kólik tizgindegen júrgizýshilerdiń kinásinen 272 JKO oryn alǵan. Ol oqıǵalardy tizip, qaıtalaı berýden túk shyqpas, árıne. Biraq solardan qanshama adam opat bolyp, orasan shyǵyn keldi. Mundaı kólikterdiń tejegishteri óte álsiz bolatyndyǵyn júrgizýshilerdiń ózderi de aıtady. Soǵan qaramastan qazir ondaı kólikterden kóz ashpaısyz. Nege? Buǵan avtobýs júrgizýshileriniń qasaqana jol erejesin buzatyndyǵyn qossańyz, jaǵdaı tipten aýyrlaı túsedi. Osy toǵyz aıdyń ishinde avtobýs júrgizýshileriniń kinásinen 411 JKO tirkelgen. Iıa, jasyratyny joq, júr­gizýshilerdiń kinásinen barlyq jerde JKO oryn alatynyn aıttyq. Ol ras. Júrgizýshiler arasynda kim joq deısiz, qandy balaq urylar da, qaraqshylar da, adam óltirýshiler de, erikkender men erketotaılar da, pedofılder men paıdakúnemder de, sheneýnikter men buryn sottalǵandar da, áıteýir ne kerek, bári júredi. Bular túgeldeı qoı degenge qoıa salatyn, aıtqan tildi ala qoıatyn, saqtandyrýdy túsine qoıatyndaı quram emes. Aralaryndaǵy túsine qoıatyndary tek zańǵa moıynsunatyndary ǵana. Áıtpese qara nıettiler «ták» degendi báribir túsinbesi anyq. Solar kóbine qasaqana jol erejelerin buzady. Buzbaǵany nesi, eger kólikke araq iship otyryp, júrgizetin bolsa. Olar 332 jol-kólik apatyn týdyrǵan. Bul endi múlde adam tózgisiz jaǵdaı ekeni belgili. О́ıtkeni, osy mas júrgizýshiler áreketinen júzge tarta adam opat bolyp, bes júzge jýyq adam jaralanǵan. «Aıta, aıta Altaıdy, Jamal apaı qartaıdy» degendeı, jol apatynyń kóptigi týraly, jol oqıǵalary úlkendi de, kishini de jalmap jatqany týraly aı­ty­lý­daı aıtylyp, jazylýdaı jazylyp-aq jatyr. Biraq bárine kináli júrgizýshiler ǵana degenimizben eshteńe ózge­rer emes. «Zań bar ǵoı, sol zań­dar nege saqtalynbaıdy, qa­da­ǵa­lan­baı­dy?» deıdi bireýler. Biraq sol zańdardyń oryndalýyn, saqtalýyn qadaǵalaıtyn quqyq qorǵaý organdary ókilderiniń ózderi zańdy belden basatynyn jurtshylyq taǵy jaqsy biledi. Kúndelikti baspasózde, teledıdarda, áleýmettik jelilerde, nebir saıttarda buǵan mysaldar órip júr. Olardyń polısııa formasymen joldarda, kóshelerde júrip, teris qylyq tanytyp jatqany óz aldyna bir áńgime. Tereńdeı tússeńiz tipti aıtýǵa aýyz barmas uıat másele. Uıat bolǵannan keıin de ol keleńsizdikterdi tizbelemeı-aq qoıalyq. Osyndaı jaǵdaılardan soń ba, kim bilsin, áıteýir, júr­gizýshilerdiń ózderi de zań aldynda aıylyn tarta qoımaıtyny belgili. Zańdy qansha qataıtsa da kólik róline araq iship otyratyndar sany azaımaıdy. Buǵan qarsy jol­ǵa shyǵyp ketetinderin, jyldam­dyqty shekten tys asyratyn­da­ryn, araqashyqtyqty saqta­maı­tyndaryn, jol ber­meı­tindikterin, bireýdiń aldyn qaýip tóndirip kesip ótetin, jalpy jol júrisi mádenıetin saqtamaıtyndar tolyp jatyr. Nelikten dep oılaısyz? Demek, joǵarydaǵy jaǵ­daı­dyń bárin saralaı kelgende, baı­qasańyz, qoǵamda qylmys de­gen joq, tek ony ataýǵa sebep bolatyn jaılar ǵana bar, ol jáne jıi oryn alady eken. Al qylmysqa sebepti adam ǵana týǵyzady. Eger soǵan múmkindik jasalsa, qylmys ta jasalady. Rasynda, adam ómirine qaýipti osy is-áreketter ǵana qyl­mystyń bar ekenin bildiredi. Sondyqtan munyń mánisin jaqsy aıyra alatyn adamdar, sarapshylar, quqyq qorǵaý organdary qylmysty joıý úshin emes, onyń aldyn alý úshin kúresý kerek dep tekke aıtpaıdy. Bir sózben aıtqanda, joqty bar eter ispen kúresý qajet. Alaıda, qara tús bolmasa, aq tús te bolmaıtyny sekildi, qylmys bolmasa tártip te bolmaıdy ǵoı. Buǵan kelispeske amal joq. О́ıtkeni, dál bizdiń qoǵam úshin tártip aýa­daı qajet-aq. Aq tús molaıǵan saıyn, qara tús te qanatyn jaıa bastaıdy. Tártip qanshalyqty kúsheıtilgenmen qylmysqa sebep báribir joǵalmaıdy. О́ıtkeni, biz sebeppen emes, saldarmen kúresemiz. Al qylmysqa sebepti kim týǵyzatynyn oılamaımyz. Mine, bolashaqta osyndaı soraqylyqtardyń az da bolsa qaıtalanbasy úshin qazirgi Astanamyzdan elimizdiń tórt buryshyna talapqa saı joldar tartylyp jatyr. Olardyń bári iske qosylǵanda qazirgi jaǵdaı biraz túzelip qalatyny anyq. Bara-bara san tarap joldardyń barlyǵy da talap deńgeıine kóterilerine senim jáne zor, biraq oǵan deıin qanshama adamnyń ómiri qıylatynyn áli eshkim bilmeıdi. Al onyń arasynda sizdiń de bolmasyńyzǵa taǵy eshkim kepildik bere almaıdy. О́ıtkeni, jaısyz joldardyń quny qashanda qymbatqa túsedi. Sondyqtan ázirge júrgizýshilerdiń ózderi ǵana kináli deıtin zamanda óte saq bolǵaısyz. «Saqtyqta – qorlyq joq» degen atam qazaq. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»