Balqashtyń baǵy jana ma?

Balqash kóli kólemi jaǵynan álemniń eń iri kólderiniń tiziminde 14-orynda tursa, Ortalyq Azııada tórtinshi, al Qazaqstanda Kaspıı men Araldan keıingi orynǵa ornalasqan. Balqash kóneden kele jatqan en baılyǵymyzdyń biri bolǵanymen, onyń sý qoryn, tazalyǵyn, kól mańaıyndaǵy florasy men faýnasynyń qalybyn buzbaı saqtap qalý máselesi búgingi kúni úlken aýqymǵa shyqqan ózekti máselege aınalyp otyr. Resmı derekterge súıensek, Balqash kóline quıatyn ózender sýynyń jalpy aǵymy 14,9 tekshe shaqyrymnan 11,8 tekshe shaqyrymǵa deıin kemigen, ıaǵnı kól jylyna shamamen 3,0 tekshe shaqyrym sý joǵaltyp otyr. Bul másele keıingi kezde tek qazaqstandyq ǵalymdardy ǵana emes, sheteldikterdi de alańdata bastady. Kóldiń negizgi bóligin Ile quraıdy. Bul rette Ile ózenine qatysty Qapshaǵaı sý qoımasyn qalyptastyrý, ózen bastaý alatyn Qytaımen sý paıdalanýdy retteý kelisimderin jasasý, muzdyqtardyń jyldam erı bastaýy sııaqty keleli jaıttardyń kóp ekeni belgili. Degenmen, búgingi sóz Balqash – Alakól alabynda sýynyń moldyǵy jáne arnasynyń úlkendigi jaǵynan Ileden keıingi 2-orynda turǵan Qaratal ózenine qatysty. Bul oraıda Qarataldyń sýyn qalpyna keltirý jumystarynyń Balqash kóli úshin yqpaly az emes. Almaty oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy K.Janshabaıdyń aıtýynsha, jyldan- jylǵa aýa raıynyń kúrt ózgerýine, kóktem kezindegi sýdyń molaıýyna baılanysty ózen saǵasy qaıyrlanyp bitelip qalý jaǵdaıy jıi ushyrasady. Bul óz kezeginde Balqash kóline baratyn ózektiń qalypty sý ótkizýine kedergi bolýda. Oǵan qosa, sý aǵysyn jol-jónekeı bitep tastaıtyn aǵash butaqtarynan, qamystardan arshyp, túbin qaıyr-batpaqtan tazalap otyrmaǵandyqtan sý kólge jetpeı, jaıylyp, shabyndyq pen jaıylymdardy sazǵa aınaldyryp, jaqyn mańdaǵy eldi mekenderge de sý basý qaýpin týdyrǵan-dy. Oǵan qosa, balyq aýlaý salasyna da zııanyn tıgizdi. Qamystyń túbinde ólgen balyqtar jatatyn. Jergilikti sharýashylyqtar burynǵydaı balyq aýlaýdan qalǵan edi. Jaǵdaı jedel sharalardy qolǵa alýdy qajet etti. Osy máseleni jiti baqylap, ózen aýmaǵyn tikushaqpen bıikten birneshe ret barlaǵan Almaty oblysynyń ákimi A.Batalov 2014 jyldan bastap osy máseleni jedel qolǵa aldy. Ol jumysty eń aldymen melıoratıvti otrıad qurýdan bastaýdy tapsyrdy. Sonymen «Qaratal MMO» MKQK qurylyp, ol zamanaýı qurylys já­ne aýyr tehnıka jıyntyǵymen qamtama­syz etilip, mekemeniń kólik jóndeý sheberhanalary, óndiristik bazasy qalyp­­tas­tyryldy. Jańadan qurylǵan kásip­oryn­­­nyń aldyna sý tasqyny men tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý, retteý jumystarymen aınalysý mindeti qoıyldy. Sonymen qatar, oblystaǵy ózenderdiń arnasyn únemi baqylap, mehanıkalyq tazartý, arshyp tereńdetý jumystaryn atqaratyn boldy. – 2014 jyly Qarataldyń Balqashqa quıatyn 12,5 shaqyrymdyq jańa arnasyn saldyq. Sonyń nátıjesinde sýdyń kólemi artyp, 10 myń gektarǵa jýyq jaıylymdyq jerler qurǵatyldy. О́zen alqabynda sý qoımalary paıda bolyp, balyqtardyń ýyldyryq shashýyna qolaıly jaǵdaı jasaldy. Aqmarqa, bekire tuqymdas balyqtar kóbeıdi. О́tken jyly jaǵalaýdy bekitý jumystary atqarylyp, oǵan 42 mln teńge jumsaldy. Jalpy alǵanda, 700 metr jaǵalaýǵa bekitý jumystary júrgizilip, joldyń shaıylyp ketý qaýpi joıyldy. Bıylǵy jyly da bul jumys jalǵastyrylyp, ózen arnalaryn mehanıkalyq tazalaý isi atqarylyp jatyr. Osy jyly balyq sharýashylyǵyn damytýǵa 80,8 mln teńge, 6 myń gektar jaıylymdyq jerlerdi qalpyna keltirý jumystaryna 116,3 mln teńge bólindi. Búgingi kúni 5,3 shaqyrymdyq «Aq Qaıyr» kanaly, kanaldyń 2 kópiri jasalyp, shlıýzderge 6 tospa salyndy, – deıdi «Qaratal» MO dırektory Baqbergen Madıbekov. Drenajdyq kanaldy qazý isine ja­ńa joǵary tehnologııaly tehnıka tartylǵan. «Watermaster» dep atalatyn bul tehnıka 5 operasııany bir mezgilde oryndap, tutas bir avtoparktiń kúshin almastyryp keledi. Júzetin mashına bes metr tereńdikte jumys isteı alady, bógetterdi alyp tas­taıdy, kanal túbin tereńdetedi, arnany keńeıtedi, tipti dińgek te qaǵa alady. Mamandardyń aıtýynsha, qabyl­danǵan sharalar Balqash kóliniń taǵdy­ryna oń áser etti. Endi kóldiń saıazdaný qaýpi seıildi. Biraq Balqashty jáne tutas ekojúıeni qutqarý jumystary áli de jalǵasa bermek. Jýyrda oblys basshysy A.Batalov atqarylyp jatqan jumystardy taǵy bir pysyqtap, ózendi ústinen bir aralap ótti. Jańa drenajdyq kanaldyń qurylys aýmaǵynda bolyp, ózenniń Balqash kóline quıatyn arnalaryn tazartýdaǵy gıdrotehnıkalyq sharalar barysy týraly mamandarmen áńgimelesti. – Bul jumys eki kanal jasap, dambanyń qurylysyn júrgizýmen shektelmeıdi, ol aýqymdy istiń shaǵyn bir bólshegi ǵana. Arnany tazalaý júıeli sıpat alyp, ony turaqty túrde júrgizýimiz kerek. Jańa sý sharýashylyǵy baǵdarlamasy da qabyldanatyn bolady. Jetisýdyń ózenderi bul baǵdarlamanyń negizgi nysanyna aınalady, – dedi oblys ákimi Amandyq Batalov. Rasynda da, «Aral taǵdyryn qushýdyń az-aq aldynda tur» dep ǵalymdar dabyl qaǵyp jatqan Balqash kóliniń búgingi jaı-kúıi memleket deńgeıinde jan-jaqty keshendi sharalar qabyldaýdy qajet etedi. Sol sharalardyń bir parasy Almaty oblysyndaǵy Qaratal ózenine qatysty bastalǵany jáne ol júıeli túrde júrgiziletini «Balqashty qutqarý» operasııasynyń basy dep bilemiz. Saǵynysh NAMAZShAMOVA   Almaty oblysy