Toılarymyz toqyraýǵa ushyramasyn

О́mir bolǵan soń qýanyshy men qaıǵysy qatar júretini belgili. «Árbir qıyndyqtyń artynan bir jeńildiktiń keletini» ámbege aıan. Qazaqty jalqaý, ańqaý dep syn taǵyp, minezine min taǵyp jatatyndar jeterlik. Degenmen, osyndaı tusta qazaqtyń bir qasıetin este ustaýymyz qajet. Ol qandaı deısiz ǵoı. Ol qazaqtyń qaıǵy kelse de, qýanysh bolsa da «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara alatyn» uıymshyldyǵy, birligi. Qazaqtyń qaı aýylyna barsańyz da osy úrdis berik saqtalǵan. Áli kúnge deıin bar ekenine kepildik bere alamyn. Balalyq shaqtyń esteligimen aýyldyń osyndaı tamasha dástúri oıyma birge oralady. Kórshi úıde toı bolady dese, bilegimizdi túrip, sol úıdiń qyzmetine jaraýǵa jarysatynbyz. Ermannyń úıinen dastarqan, Jaqsybektiń úıinen samaýyr, Ańshybaıdyń úıinen ydys-aıaq ákelip, abyr-sabyr bolyp jatamyz. Atty arbaǵa jegip alyp, ústel tasımyz, palatka quramyz. Sodan soń sol úıdiń baýyrsaǵyn jep, sorpasyn iship alyp, oıynǵa júgiremiz. Eshkimnen aqy da, aqsha da suramaımyz. Kerisinshe, solardyń bir keregine jaraǵanymyzdy maqtan tutyp, aýylda abyroıly bolyp júrýshi edik. Al qaıǵysy kelse, jubatý aıtyp, jubanysh bolamyz. Qaı úıge qaıǵy kelse, sol úıdiń balasynyń mańaıyna jıylyp, qoldan kelgenshe qoldaý kórsetemiz. Bul aýyldaǵy aýa raıy. Qazaqtyń attan túsip, aýyldan kóship jatqanyna az bolǵan joq. Biraq, aýyldan kóshkenmen, aýyldyń bergen ónegesi óne boıyńnan óshpeý kerek. Áńgimeniń álqıssasy osy bolsyn, endi negizine kóshsek. «Toı dese qý bas domalaıdy», «Toıǵa barsań toq bar, toı qyzyǵy kókpar», «Toıǵa barsań buryn bar, buryn barsań oryn bar» dep jal­ǵasa beretin toı jaıly tolyp jatqan maqal-mátelderdiń kóptigine qarap, bizdiń qazaqtyń qanshalyqty saýyqshyl, toı dese toqtaı almaıtyn el ekenin baıqaýǵa bolady. Náreste týsa shildehanasyn, tili shyǵyp, mektepke barsa, tilasharyn ja­saımyz. Mektepti bitirse, ol da eskerýsiz qal­maıdy. Stýdent atansa, balam qalada oqıdy dep, bórkimizdi aspanǵa atyp, biraz kún boıdy túsire almaı júremiz. Al toıdyń úlkeni ul úılenip, qyz uzatylǵanda bolady. Úlken toı bolǵasyn úlken problemalar da oryn alyp jatatyny aıtpasa da aıqyn dúnıe. Qazirgi toılarda qazaqylyq qasıet qalmaı bara ma, qalaı ózi? Álde men qatelesemin be? Short kesip sheshim shyǵarmaı, sholý jasap kóreıik.   Araqpen ótken toıdan túńil Biz qazir ózimizdi qansha jubat­qanymyzben, qazaqylyq qalpymyzdy joǵaltyp bara jatqan elmiz. Qyzy­ǵyn qymyzben toılaıtyn elmiz, shattyǵyn shampanmen atap ótýdi ádetke aınaldyrǵany janyńa batady, qabyrǵańdy qaıystyrady. Aǵa bolyp aqyl aıtatyn atpal aza­mattardyń araqqa arbalyp, toıdyń tórinde tóbelesip, eregisip jatqanyn kórgende, úlgi alatyn úlkenderdiń túri osy ma dep túńilesiń. Úlkenderge úkim aıtatyn jasta emespin. Dese de «aǵa» degen asyl uǵym­nyń astaryna bir úńilip qara­sa­ńyz etti. Toıda toıyp júrseń  sózińdi kim tyńdaıdy, ózińdi kim syılaıdy? Staqan kótergen saıyn bedelińniń túsetini belgili. Esińdi bilmegen soń esirip sóıleı beresiń. Buryndary araqty tek úlken kisiler ishý kerek degen qaǵıda bar sııaqty kórinetin. Biraq qazir jastardyń kóbi osy indetke shalynyp júr. Toıda otyrsań ózderi men ózderi bolyp, aqsaqaldy ata, aqjaýlyqty ana bar dep pysqyrmaı, úılenip jatqan jigit pen uzatylyp jatqan qyzdyń jora-joldastary, dos-jarandary ýlap-shýlap tost kóterýdi shyǵaryp júr. «Alma aǵashynan alys túspeıdi» degen­deı olardyń da aldyńǵy tolqyn aǵa­­lardan alǵan tá­lim-tárbıesi osy shyǵar. Muratym muqaltý emes. Kórgenim kóńilime qaıaý salǵan soń, qalam alyp qam jasadym. Keń jerimizge tóre bop, keleshegimizge ege bop qalatyn jastar degen soń, olardyń sany da, jany da qazaq úshin qasterli. «Júre berseń, kóre beresiń» degen sóz bar. Qazir qoǵamda qansha jerden týys bolsa da, aǵaıyny araqsyz toı jasasa barmaımyn dep baıbalam shyǵaratyn jandar da bar eken. Nemese, araqsyz toı jasasam eshkim kelmeıdi, toıym toı emes, janaza sııaqty bolady dep alańdaıtyn adamdar da paıda bolypty. Araqsyz toıdyń artyǵyn aıta-ıyn. Birinshiden, aqshańdy únemdeısiń. Oǵan basqa keregińdi túgendeısiń. Ekin­shiden, eshkimge araq quıyp, kúnáǵa batpaısyń. Araqtyń aram, ony ishý kúná ekeni beseneden belgili. Qazaq­tyń merekeli toıy berekeli ótýi úshin, eń birinshi osy araqty arqan­daǵanymyz abzal dep oılaımyn. Sebe­bi, toıdaǵy qazaqylyqty joıyp jat­qan terrorıstiń birinshisi – osy araq.   Kúlseń, kárige kúl... Bul maqaldyń jany bar sekildi. «Qartaıǵanda, bileginen ál taıǵanda, bolmashy nársege qýanyp, bolmashy nársege qýaryp qalatyn adamdy bizdiń qazaq balaǵa balap, «sen de sondaı kúnge jet» dep yrymdap, «kúlseń, kárige kúl degen» máteldi ómirge ákelgen. Al qazirgi qarııalarǵa qarap, jylaýǵa bolatyn sııaqty. Kópke topyraq shashpaımyn. Biraq, mundaılardyń bary jasyryn emes. Toıda bata berińiz dese, birinshi tilek aıtady, sosyn baryp batasyna kóshedi. Qazaqtyń batasynyń ózi tilek emes pe? Jáne batanyń óziniń úlgisi men júıesi bar. «Bismillá» men bastalyp, «alyp qoıyńdar» men aıaqtalyp jatqan batalardy da kózimiz kórip, qulaǵymyz shalyp júr. Keıde atalarymyz ben apalarymyzdy aıaımyn. Qatty aıaımyn. Qatarlarynyń azaıyp jatqanyna, olardyń ornyn bata berý bilmeıtin býynnyń basyp jatqanyna, zamananyń zańy kún saıy­n qubylyp, jalǵan dúnıe jańaryp, jahandaný dep jarysyp, qazyna keýde qarııalardyń aqyl-keńesi kereksiz bolyp jatqanyna. Kishkene kúnimizde atalarymyz qonaqqa barsa, qasynan tastamaıtyn. Qazir oılap otyrsam, olardyń osy isi myqty saıasatkerligi eken ǵoı. Nemeresin usaq-túıekke úıir qylmaı, ósek emes, ósıet estip óssin degeni bolar. Dúıim dúnıe damýdyń dańǵyl jolyna tússe de, qazynaly qarttar qaýymynyń qadiri tómendemeýi kerek. Olardyń tárbıeleý taktıkasynyń qanshalyqty ozyq ekenin bilgiń kelse, Zere men Aıǵanymnyń qolynda ósken eki tulǵany eske túsirińiz. Biri hakim boldy, aqyn boldy. Biri ǵalym boldy, alty alashqa málim boldy. Osyndaı úlkenderdiń orny oısyrap turǵandaı qazir. Atalardyń aty atalsa, eń birinshi kózimizge saqalyn sıpap, taqııasyn saılap, qolyn beline baılap, taıaǵyna súıenip kele jatqan adam elesteýshi edi. Qazirgi adamdar qartaımaı ma, álde aqsaqal bolýǵa asyqpaı ma? Qanshama aǵalarymdy kórdim, Paıǵambar jasyna jetse de qyryqtaǵy jigitteı saqal-murtyn qyryp tastap, qarttyqqa qatysy joq adam sııaqty júretin. Qaıtadan toıǵa oralsaq. Úlken­derdiń úlkendigi – ol jıylǵan jurt­ty sózimen de, kózimen de basqara alatyn­dyǵynda. Atqan oǵyn tıgizip, aıtqan sózin ótkize alatyn laýazymǵa laıyq bolýynda. Sonda ǵana araq ishkisi keletin jastar pálenbaı degen atamyz, túgenbaı degen apamyz otyr dep, qarııalardy qadirlep, bir jaǵy qaımyǵyp araq ishýin azaıtar edi. «Jaqsy qartaısa qazyna bolar, jaman qartaısa qazymyr bolar» degendeı, aqylgóı aqsaqaldar men kemeńger keýde keıýanalardyń kóterer júgi qartaıǵan saıyn qalyńdaı túspek. Toıymyzdy tozdyrmaı, toqyraýǵa ushyratpaı saqtap turatyn birden-bir kúsh – osy qarııalarymyz. Jıy­nymyzdyń qutty bolýy ata-ájelerimizdiń myqty bolýyna baılanysty ekenin esten shyǵarmaıyq.   Asabaǵa asa mán bergenimiz abzal «Toı – Táńirdiń qazynasy» deı­miz. Biraq osy qazynamyzdy qan­shalyqty qorǵap júrmiz. Kerisinshe qorlap júrgen joqpyz ba? Qundy qazynamyzdyń qunyn joımaýǵa atsalysyp, baǵasyn arttyrýǵa sep­tigin tıgizetin birden-bir amal – toı júrgizýshileriniń mádenıettiligi, ádeptiligi deýge bolady. Aptanyń sońyn asyǵa kútetin asabalardyń sany men sapasy, oıy men oıyny, sózi men isi syn kótermeıdi. Ǵalamtordy ashyp, «asa­balar» dep izdeseńiz aıaq-alyp júre almaısyz. Kúldiremin dep búl­dirip jatqandary da jeterlik. Bireýi­niń tili ádemi, bireýiniń túri ádemi. Árıne, tórt tuıaǵyn teń basqan tul­pardy tabý qıyn ǵoı. Degenmen, el-jurttyń aldyndaǵy, toı ıeleriniń aldyndaǵy jaýapkershilikti sezingen toı tizginshileri osyndaı olqylyqqa oryn bermeıdi der edim. «Tulpardy taǵasynan, shapandy jaǵasynan» tanıtyn qazaq sóılep otyrǵan asabanyń oı-órisin bir sózinen-aq bilip jatady. Qazirgi asabalardyń sanasyn jattandylyq jaýlap alǵan sııaqty. Qaı toıǵa barsańyz da birinen biri aýmaıtyn baǵdarlamalar. Oıyndar. Ázilder. Halyq ta olardyń sózderin de, isterin de ábden jattap alǵan. Keıde jarysyp qaıtalap otyrady. Bul eń birinshi asabanyń izdenimpazdyǵynyń azdyǵynda nemese ózindik soqpaǵyn qalyptastyra almaýynda. Sońǵy ýaqytta olardyń bólinýdi nasıhattap júrgenin jıi baıqaımyn. Bir rýdyń shashbaýyn kóteremin dep, kelesi rýdy kemsitip, kelemejdep jatatyndary da jeterlik. Bul rette asabanyń mádenıettiligine mán bergenimiz abzal. Aýyz ben sóz ózińdiki ekenine daýymyz joq. Biraq, qonaq bolyp kelgen adamdardyń arasynda ázilińdi túsinbeı ókpelep qalatyn úlkender men ár sózińdi jattap alýǵa daıyn turatyn búldirshinderdiń baryn esten shyǵarma. Qazaq negizi asabaǵa zárý emes. Qudaıǵa shúkir, sózge baı, jyrǵa júırik el. Degenmen, qyzyǵymdy odan saıyn qyzdyra tússin dep osyndaı jandardy jaldap jatady. Buqara halyq senip shaqyrǵanda Buqardaı kósilip, Shalkıizdeı sheshilip, Tóle bıdeı tógilip sóılemese asabaǵa syn emes pe? Qazaqy toıymyzdy toqyraýǵa ushyratatyn faktorlar jetip-ar­tylady. Tizbeleı bersek, túńilip ke­týimiz múmkin. Qazirgi toıymyzda jaqsy jaqtar joq deýden aýlaqpyn. Bar. Biraq az. Tipti kúnnen-kúnge azaıyp bara jatqandaı kórinedi. Kem­shilikke keńshilik jasamaı, ke­ri­sinshe toqtatyp, tosqaýyl bolýǵa ty­rysaıyq. Sonda ǵana qýanyshqa jaıylǵan dastarqanymyz qýanyshpen aıaqtalady. Raýan QAIDAR, «Egemen Qazaqstan»