Tarıhı sana taǵylymy. Salǵaraulynyń jańa kitaby shyqty

Astanadaǵy Ulttyq mýzeıde belgili ǵalym, jazýshy Qoıshyǵara Salǵaraulynyń «Jer-jahanda arǵy atańnyń izi bar» kitabynyń tusaýkeseri ótti. Tamyry túpsizge tartqan túrkilerdiń tarıhy tarazylanǵan týyndynyń tusaýkeserinde Ulttyq mýzeı dırektory Darhan Myńbaı: «Ǵylym– bedelge emes, dálelge toqtaýy tıis, al eńbektegi siltemelerge qarap, jazýshynyń qanshama derekterdi sóıletkenin kórýge bolady. Osy rette Qoıshekeńniń ǵylymdaǵy mádenıetine toqtala ketsem deımin. Kóp adamdar aqparatty, derekterdi al­ǵan soń, derekkózdi kórsetpeı, óz attary­nan beretinderi bar. Silteme jasaý, kimmen áńgimeleskenin keltire otyryp, maǵlumatty qaı muraǵattyń qaı jerinen alǵanyn kórsetý úlken mádenıettiń belgisi», deı kele, tarıhty tiriltken jazýshy eńbekteriniń ózge tilderge aýdarylýynyń aýadaı qajettigine toqtaldy. Qoıshyǵara Salǵarauly: «O basta aka­demııalyq tarıhty, kez kelgen kásibı tarıh­shylardyń eńbekterin oqyǵan soń, biz kimbiz, qaıdan keldik, qalaı keldik, tegimiz kim degen saýaldarǵa jaýap tabamyn ba dep, tól tarıhty tanýǵa den qoıǵan edim. Jańasha izdenýge týra keldi, sonyń arqasynda on shaqty kitap jazdym. Osy arada jańasha oılaýyma jol ashqan elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Qytaıǵa jiberýiniń úlken mańyzy boldy. Men ne jazsam da ol resmı tarıhtyń balamasy tárizdi. Resmı tarıh túrik halyqtaryn VI ǵasyrda paıda boldy dese, men ol babalarymyzdy adamzat balasy jaratylǵannan bar halyq dep dálelder keltiremin. Adamzat órke­nı­etin jasaǵan otyryqshylar, al kóshpeliler ony qıratýshy, jabaıy taǵylar boldy deıdi, al men búginge deıingi adamzat balasyna tán ejelgi órkenıettiń báriniń oshaǵyna ot tutatqan kóshpeliler órkenıeti deımin. Biz osy kúnge deıin ózderinen ózgeni ekinshi sortqa bala­ǵan eýrosentrıstik tanym-túsinikpen jazylǵan tarıhpen kele jatyrmyz. Bul – búkil kóshpelilerge, onyń ishinde túrki halyqtaryna qyrbaı jazylǵan úlken qııanat bolatyn. Ondaı ǵalymdardyń derek joq degenderine de nandyq, al shyndap kelgende, búkil ıeroglıfterdiń de, sımvoldyq jazýlardyń da, syzyqty «A», «B» jazýlarynyń da negizin qalaǵan túrkiler degen tarıhı shyndyqqa negizdelgen derekter óte kóp», degen jazýshy bizdiń ǵalymdar tarapynan elenbeı ketetin eńbekter barlyǵyna qynjylysyn jetkizdi. Máselen, ómirden erte ozǵan tarazdyq zertteýshi Amantaı Aızahmetovtiń ejelgi grek mıfologııalarynyń etımologııasyn anyqtaýdaǵy ádisi qazaq ǵalymdarynyń nazaryna ilinbedi, al sodan 10 jyl ótkende reseılik zertteýshi ǵalym Iý.Drozdov «Tıýrkskaıa etnonımııa drevneevropeıskıh narodov» atty kólemdi eńbeginde Aızahmetov ádisin qaıtalaıdy. Al álemdik ǵylymǵa bul Drozdov ádisi dep engenin jetkizgen avtor ári qaraıǵy oıyn bylaısha sabaqtady: – Osy kitapta buǵan deıin eshkim aıtpaǵan, tarıhshylar qozǵamaǵan jaılardy jazdym. Afrıkanyń da, Amerıkanyń da, Eýropa men Azııanyń da, Tıbettiń de, tipti, 12 myń jyl buryn Atlant muhıtynyń túbine ketken atlanttar men 64 mln  halqymen Tynyq muhıty jutqan «Mý» kontınentiniń de alǵashqy turǵyndary túrkiler bolǵan dep esepteımin. Jáne ony tarıhı negizde, sımvoldyq jazýlar, ǵıbadathanalarda saqtalǵan derekter negizinde tujyrymdadym. «Qaza berse derek bar, biraq ony kóre biletin kóz, tanı biletin tanym, adalyn aıta biler azamattyq pen ta­rıh­shynyń ǵylymǵa adaldyǵy, kisilik azamattyǵy kerek», degen paıymymen bólisken jazýshydan soń sóz Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Qajyǵalı Muhamedqalıulyna berildi. «Qoıshekeń túrkilerdiń eń birinshi mekeni Altaı emes, Altyn taý ekendigin aıtyp «Súı», «Jyý» kitabynda da jazylǵan Altyn taý Boǵda taýy deıdi. Oǵan dáıekti derekteri bar. Túrikter Altaı taýyna qaǵanat qurǵannan keıin ǵana kelgen, deıdi. Osy jerde úlken tarıhshylar osynyń qaısy durys, qaısysynyń negizi tereń ekendigin anyqtaýy qajet emes pe. Tarıhqa qııanat jasalmasyn, bolmasa ony teriske shyǵarsyn. Dáleldesin, biraq bul jerde sol ertedegi jazbalardy durystap oqyp, saralaıtyn mamandar jaǵy da tapshy ma dep te oılaımyn», degen pikirin jetkizdi. Al jazýshy Tólen Ábdik: «Ulttyq sana tarıhı sanadan bastalady. Tarıhı sana qalyptasý úshin adam óziniń tarıhyn, arǵy tegin bilýi kerek. Qoıshekeń osy jumysty erterek bastady. Jazýshylardyń tarıhı taqyryptarǵa qalam tartýynyń halyqqa paıdasy mol, ol tarıhty oqylymdy etýde. Tarıhshylardyń stılinen góri tilderi oramdy, oı kórkemdigi qosylǵan eńbekti oqýdyń paıdasyna qosa, jazýshylarda batyl oılar, tyń ıdeıalar, tujyrymdar kóp bolady. Sonysymen ǵylymǵa sony iz tastaıdy, jalpy, qaı salaǵa da batyl oılar aýadaı qajet. Qoıshekeń bárin derektermen dáleldeı kele, sóz tórkininiń tereńine tartyp, lıngvıstıkalyq taldaý­lar jasaıdy», dedi. Tusaýkeserde ǵalymdar Namazaly Omashev, Qarjaýbaı Sartqojauly tarıhı taqyryptarda kólemdi dúnıeler jazyp júrgen jazýshylardyń shynynda da kórkem tiline qosa batyl-batyl boljamdar jasaýdaǵy oı erkindikterin qısyndy jerinde tarıhshy ǵalymdardyń moıyndaıtyn tustary moldyǵyna toqtalsa, ózi de tarıhtyń tereńinen marjan súzýdi maqsat etken Jarylqap Beısenbaıuly men oqyrmandar atynan Toıshybek Iipuly, Kenjebolat Joldybaı pikir qosyp, jurtymyzdyń tarıhyn ózgelerge tanyta túsý úshin Qoıshyǵara Salǵarauly eńbekterin aǵylshyn tiline aýdarý qolǵa alynsa degen tilekterin bildirdi. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»