Munaı kompanııasynyń mindetteri qandaı?

«Teńizshevroıl» JShS bas dırektory Ted Etchıson Almatydaǵy «Rıts-Karlton» meımanhanasynda BAQ ókilderimen kezdesti «Shevron» – elimiz táýelsizdik alǵan jyldary Qazaqstanǵa alǵashqylardyń qatarynda kelip, ınvestısııa salǵan, sodan jerimizge turaqty túrde taban tiregen birden-bir sheteldik kompanııa. Onyń ishinde «amerıkalyq» dep atyn atap, túsin tústep ashyp aıtqannyń da aıyby joq degen oıdamyz. Bul arada, tipti ótken ǵasyrdyń basynda «Shevronǵa» ıelik jasaǵan adam adamzat tarıhyndaǵy alǵash ret dollardy eń kóp jınaǵan amerıkalyq mıllıarder Djon D.Rokfeller ekenin de eske sala ketý qyzyqty. Bir jarym ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri munaı óndirýmen aınalysatyn uıymnyń dál qazir álemniń júzge jýyq elinde záýlim qyzmet keńseleri, qýatty kásiporyndary bar. Sol «Shevron» kompanııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimetimen 1993 jyldyń 6 sáýirinde Atyraý oblysyndaǵy ejelden munaı óndirip kele jatqan Teńiz munaı kenishinde aldaǵy 40 jyl boıy kómirsýtekterdi barlap óndiretini týraly kelisimge otyrdy. Búgingi bizdiń qulaǵymyz ataýyna úırenip qalǵan «Teńizshevroıl» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi Qazaqstanda osylaı paıda bolǵan edi. Jýrnalıstermen emen-jarqyn áńgime quryp, olardy óndiristiń aǵymdaǵy ahýa­ly jaıyn­an habardar etý – TShO-nyń jyldaǵy qyzmettik dástúrine aınalǵan. Osy jıynda da ózin sýdaǵy balyqtaı sezinetin alpaýyt munaı-gaz mekemesiniń jetekshisi Ted Etchıson qazaqstandyq BAQ ókilderin kásiporynnyń aldaǵy merzimge belgilegen jobalary týraly hal-qaderinshe qulaǵdar etti. Bir sózben aıtqanda, qazaq munaıyn óndirý ádettegideı óz yrǵaǵymen júrip jatyr. Keleshektiń keńeıý jobasyna saı Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkasyna qosar úlesi de jyl sanap artyp keledi. 2016 jyldyń birinshi jartysynda TShO 14,4 mıllıon tonna (114,8 mıllıon barrel)munaı óndirgen. Bul TShO-nyń seriktesterin qospaǵandaǵy kórsetkish. Kásiporynnyń bas dırektory osylaı dedi. Munaı shyqqan jerden, ádette gaz shyǵady. Qazirgi tańda TShO aýmaqtan shyǵatyn gazdyń 97 paıyzyn kádege jaratyp otyr. Munyń syrtynda 2000 jyldan beri tehnıkalyq alaýlardan jaǵylatyn shıki jáne qyshqyl gazdar mólsheri 98 paıyzǵa azaıtyldy. Munaıdyń bir tonnasyna shaqqanda atmosferaǵa jiberiletin shyǵaryndylardyń kólemi 72 paıyzǵa azaıǵan. Munaı kompanııasynyń Qazaqstan halqynyń densaýlyǵyn saqtaý, ónerkásip qaýipsizdigi men qor­sha­ǵan ortany qorǵaý salasy boı­ynsha jýrnalısterdiń aldyna jaıyp salǵan ashyq túrdegi málimetteri, mine, osyndaı. Aýyr óndiriste, onyń ishinde munaı-gaz salasynda adam faktory jetekshi ról atqarady. Osyǵan oraı «Halyq densaýlyǵy, qor­shaǵan ortanyń tazalyǵy árkez bi­rinshi sanattaǵy baqylaýda tu­rady», – degen Ted Etchıson ózi bas­qaryp otyrǵan kásiporynnyń Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Na­zarbaevtyń «jasyl ekonomıka» saıasatyna erekshe mán beretindigine aıryqsha toqtalyp ótýdi umytpady. Sonymen qatar, soń­ǵy kezde sapqa qosylǵan se­nimdi de sýdaı jańa tehnıkalyq qu­ral-jabdyqtar Teńiz aý­ma­ǵynda munaı-gaz óndirýdiń úlesin ýaqyt ótken saıyn eselep arttyryp keledi. El úshin eń mańyzdysy – álemdik tanymal munaı kompanııasy Qazaqstanǵa kelgeli elge qandaı paıda berdi? Saralap kóreıik. Alǵash qurylǵan 1993 jyldan beri kúni búginge deı­in TShO-nyń Qazaqstanda qa­l­­­dy­r­ǵan qarjy tólemi 114 mı­l­lıard AQSh dollaryn qu­ra­ǵan. Demek, almaqtyń da salmaǵy bar. Buǵan TShO-nyń jergilikti qyzmetkerlerine tólegen eńbekaqy, qazaqstandyq taýar óndirýshiler men jab­dyqtaýshylardyń ónimderi men qyzmetterine jumsalǵan qarjy, memlekettik kásiporyndarǵa beriletin tarıfter men tólemder, qazaqstandyq serikteske bólingen tıisti dıvıdendter, memlekettik bıýdjetke aýdarylǵan salyq jáne roıaltı túrindegi tólemder kiredi. «Teńizshevroıl» JShS-niń Atyraý oblysyndaǵy sha­ǵyn jáne orta bıznesti qol^­daý­daǵy alǵashqy jyldardan bastalǵan ıgi umtylysy jal­ǵasyn taýyp keledi. Bul jobalar, tipti bıznestiń áleýmettik jaýap­kershiligi jónindegi res­pýblıkalyq «Paryz» baıqaýynda joǵary baǵalandy. TShO-nyń erikti áleýmettik-ınfraqurylymdyq baǵdarlamasy «Igilik» dep atalady. Baǵ­dar­lamanyń shyn mánindegi eń­bek órisimen jáne atqarǵan qyz­metimen jaqyn tanysyp, kózben kórý úshin mindetti túrde Aty­raý oblysyna barý kerek. Atyna zaty saı «Igiliktiń» 2016 jyl­ǵa bel­gilengen bıýdjeti 25 mıllıon AQSh dollaryn qu­raıtynynyń ózi kóp jaıtty ańǵartsa kerek. Qarjy ne­gizinen oblystaǵy balabaqsha, mek­tep, basqa da áleýmettik nysan­darǵa baǵyttalyp bólinedi. Bul – munaıly oblystyń eko­no­mıkalyq turǵydaǵy basty ereksheligi. О́tken jıyrma eki jyl boıy Meksıkadaǵy sekildi 5-6 shaqyrym tereńdiktegi jer astynan zor qysymmen atqylaǵan Teńizdegi munaı basseıniniń bosaǵan orny qalaı tolady eken degen qarapaıym saýal týyndaıtyny da ras. Onyń jerdiń tektonıkalyq qyrtystaryna áseri qandaı bolmaq? Aımaqtyń seısmıkalyq qaýipsizdigi týraly ne aıtýǵa bolady? Bul salanyń jiti mamany bolmaǵan janǵa ol suraqqa tıisti mekemeden tushymdy jaýap alý da ekitalaı. Elimizge belgili qalamy qarymdy jýrnalıst, «Ana tili» gazetiniń bas redaktory Samat Ibraımniń ýnıversıtet aýdıtorııasyna deıingi jastyǵynyń alaýlaǵan shaǵynda kádimgi munaıshy-burǵyshy bolǵanyn kópshilik bile bermeıdi. Munaı óndirisindegi ilimi de erekshe bas redaktordyń bas dırektorǵa qoıǵan negizgi saýaly osy jer astyndaǵy munaıdan bosaǵan keńistikti óndiristik toltyrý jaıy týraly boldy. Jańa tehnologııalyq jabdyqtarǵa baılanysty, jańa kadrlardyń shetelden ákelinýine, ulttyq jumysshy kadrlar (86%) men ınjener mamandarǵa (74%) qatysty, óndiristegi tehnıkalyq qaýipsizdik pen shıki gaz aıdaıtyn ekinshi býyn zaýyttyń aıaqtalǵan jobasyna oraı bar­lyq saýaldarǵa múdirmesten maz­mundy da tushymdy jaýaptar qaıtarǵan Ted Etchıson myrza bul saýalǵa eleń ete qalǵan sekildi. Jýrnalıstiń munaı má­se­le­sinen «qarajaıaý» emestigin sezgendeı jyly jymıǵan kásiporyn jetekshisi óndiristik mańyzdy suraq qoıǵany úshin jýrnalıske qazaq tilinde «rahmet» aıtty. Odan soń óndiristik tehnologııalyq saýalǵa táptishtep jaýap berdi. Bizdiń uqqanymyz – qazirgi tańda úsh burǵylaý uńǵymasy arqyly jer astynda munaıdan bosaǵan oryndarǵa je­del­detip gaz toltyrylý úderisi toqtaýsyz júrgizilýde eken. Aýmaqtaǵy seımologııalyq qub­ylystar qaýipsizdigine qatysty túıtkildi saýalǵa mańdaıy terlemese de qyzyna ári tııanaqty jaýap bergen TShO basshysy Ted Etchıson sóziniń aıaǵyn taǵy da qazaq tilinde «rahmet» degen iltıpatpen túıdi. Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY