Qara shańyraqqa túrki jurty qaryzdar

Kóp túrik enshi alysyp tarasqanda, Qazaqta qara shańyraq qalǵan joq pa? «Qazaqstan» degende túrki ataýlynyń tebirenbeıtini joq shyǵar. Altaıdan Atyraýǵa, Alataýdan Arqaǵa kósilip, ulan-ǵaıyr jerdi jaılap jatqan eldiń eki ıyǵynda Shyǵys pen Batys ornalasqan. Bul ólkesiz ejelgi arıılerdi, saqtardy, uly ǵundar kóshin, Uly túrik qaǵandyǵyn, Deshti-Qypshaqty jáne ǵalamdastyrýdyń alǵashqy legi – Uly Jibek jolyn elestetý áste múmkin emes. Talas túbinde 751 jyly bolǵan Tań ımperııasy men musylman áskerleriniń shaıqasy Turannyń keleshek tarıhy men mádenıetin túbegeıli aıqyndap berdi. Islam dini bul jerlerge birjola ornyǵyp, aty ańyzǵa aınalǵan ásem de kórikti qalalar paıda boldy. Túrki ta­rı­hyn búginde Otyrarsyz ne Saýransyz, ıa bol­masa ál-Farabı, Qashqarı, Balasaǵunı jáne basqa da uly ǵulamalarsyz elestetý múmkin emes. Jarty álemge ústemdik etip, talaı ǵasyr­daǵy álem tarıhy kóshiniń baǵytyn aıqyndap bergen Shyńǵystyń jaýgershilik joryqtary da kóne qazaq jerinen bastalǵan. Altyn orda, Osmanly ımperııasy, Uly moǵoldar ımperııasy syndy qýatty túrki memleketteri shoǵyrynyń dáýirlegen shaǵy tarıhı jadpen tarazylaǵanda quddy bir keshe ǵana bolǵandaı... Tarıhtyń astan-kesten soqqan talaı daýylynyń ótinde bolǵan Qazaqstannyń ózin derbes memleket retinde jarııalaǵanyna da minekı, shırek ǵasyr tolyp otyr. Keńes Odaǵy setineı bastaǵan almaǵaıyp zamanda dáýir sahnasyna Nursultan Nazarbaev shyǵyp, ushy-qıyry joq alyp Eýrazııada órbigen saıası úderisterge belsene aralasyp ketti... Tarıhtaǵy jeke tulǵanyń orny qandaı degen suraqtarǵa jaýap izdegende keıde arty pikirtalasqa aınalyp jatatyny bar. Alaıda, Qazaqstan basshysynyń tarıhtaǵy orny da, eńbegi de erekshe. Nazarbaevsyz sońǵy otyz jyldaǵy Eýrazııa tarıhyn elestetý múmkin de emes... San salaly baǵytta, san qyrly aýqymda syrtqy qatynastaryn óristetýge jiti kóńil bólgen Qazaqstan tektilik tanytyp, tamyry bir túrki halyqtarymen baılanysyn nyǵaıtýdy da nazardan tys qaldyrǵan joq. «Jeti ǵasyryn bilmegen el – jetesiz» deıtin qazaqtyń danalyq maqalyn sanaǵa myqtap túıgen balǵyn memleket tarıhtaǵy búgingi ornyn bilý úshin ótkendi túgendeý qajet ekenin jaqsy túısindi. Qazirgi túrki yntymaqtastyǵy ınstıtýttary tikeleı Prezıdent Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵandyǵy barshaǵa málim. Túrkitildes elder arasyndaǵy ózara árekettestiktiń aýqymy keń ekendigin osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Sanamalaı aıtsaq, sonaý 1992 jyly Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti quryldy. Ýnıversıtet – túrkitildes memleketter arasynda eń alǵash halyqaralyq mártebege ıe birden-bir oqý orny. 1993 jyly Túrki mádenıetiniń halyqaralyq uıymy (TúrkSOI) qurylyp, túrkitildes elder men qaýymdarynyń mádenı muralary men jetistikteriniń álemge pash etilýine, sondaı-aq, qaıta túlep-jańǵyrýyna ıgi yqpalyn tıgizdi. Osy jyldarda elderimiz arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar aıtarlyqtaı ilgeriledi. Túrkııanyń orta jáne joǵary bilim oryndary Qazaqstanda, basqa elderde ashyldy, elder arasyndaǵy aqparat almasý úderisi ulǵaıa tústi. Qazirgi kezde stýdentterge bir túrki elinen ekinshi birine baryp oqýǵa, bilimin jetildirýge kóptegen múmkindikter jasalǵan. Túrkitildes elder arasyndaǵy túrli saladaǵy baılanystar aıtarlyqtaı artqan soń, osy qol jetkizgen jetistikterdi baıandy etip, elder arasyndaǵy paıda bolatyn kóptegen máselelerdi retteıtin, qarym-qatynastardy úılestiretin qurylymdarǵa suranys arta tústi. Osynyń nátıjesinde 2008 jylǵy Túrkitildes elder Parlamenttik Assambleıasy (TúrkPA), 2009 jyly Túrkitildes elderdiń Yntymaqtastyq keńesi (Túrki keńesi) dúnıege keldi, al 2010 jyly Halyqaralyq túrki akademııasy Astana qalasynda shańyraq kóterdi. TúrkPA-nyń negizgi maqsaty – osy uıymǵa kiretin elder arasyndaǵy ýaqyt ótken saıyn artyp kele jatqan baılanystarǵa zańnamalyq negiz jasaý, sondaı-aq, ár saladaǵy qatynastardyń damýyna tikeleı yqpal etý. Iаǵnı, bir sózben aıtsaq, TúrkPA – túrki dúnıesiniń parlamenttik ólshemi. Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy baýyrlas qarym-qatynastardyń odan ári bekı túsýine elderimiz arasyndaǵy joǵary deńgeıdegi ózara syılastyq dem bere túsetini sózsiz. 2015 jyldyń sáýir aıynda Redjep Taııp Erdoǵan Túrkııa Prezıdenti retinde Qazaqstanǵa alǵashqy memlekettik saparmen kelgen soń, Astanadan Túrkistanǵa attandy. Nursultan Nazarbaev pen Redjep Taııp Erdoǵan Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine baryp, babalar rýhyna taǵzym etti. Eki el basshylary budan soń kóne shaharda boı kótergen 2 myń oryndyq jańa meshittiń ashylý saltanatyna qatysty. Túrkistanda Prezıdent Erdoǵan bylaı dedi: «Qazaq pen túrik – baýyrlas halyqtar. Osydan jıyrma jyl buryn Keńes ımperııasynyń quramynan memleketter bólinip shyqqan kezde, kóptegen elder musylman memleketterdiń kúni qarań bolady degen pıǵylda bolǵan edi. Alaıda, Qazaqstan sııaqty memleketter álemdegi irgeli elderdiń qataryna qosyldy. Men buǵan baýyrlas el retinde shyn júregimnen qýanamyn. Biz, túrki halyqtary, qandaı jaǵdaıda da bir-birimizdiń tileýimizdi tilep, bir bolýymyz kerek». Baýyr qadiri basyńa kún týǵanda bilinedi. Túrkııada demokratııa jolymen saılanǵan úkimetti taıdyrmaq bolǵan qanquıly memlekettik tóńkeris áreketinen soń Prezıdent Nazarbaev shet memleketter basshylarynyń ishinen birinshi bolyp Túrkııaǵa kelip, qoldaý kórsetti. Qazaqstannyń árqashan Túrkııaǵa degen rııasyz dostyǵy jáne de túrkitildes elder arasyndaǵy baılanystardyń nyǵaıýyna qosqan úlesi úshin Prezıdent Erdoǵan Nursultan Nazarbaevty túrki áleminiń aqsaqaly deńgeıinde qurmet kórsetti. Shırek ǵasyr ishinde Qazaqstan memleket retinde nyǵaıdy, tórtkúl dúnıege tanymal boldy, bedeli asqaqtady. Eń bastysy, elin súıgen, qazirgi zamanǵy bilim men ǵylymǵa sýsyndaǵan jańa urpaq paıda boldy. Sondyqtan da, Qazaqstan bolashaǵynyń jarqyn ekenine kámil senemin. Jasaı ber, nur shuǵylaly el! Maǵjan JUMABAEV Halýk IPEK, Túrkııa Uly Ulttyq Májilisiniń depýtaty, Túrkııa-Qazaqstan parlamenttik dostyq tobynyń tóraǵasy, TúrkPA quqyqtyq ister jáne halyqaralyq qatynastar komıssııasynyń tóraǵasy