Syna qaǵylǵan syzat

Nobel syılyǵynyń 2001 jylǵy laýreaty, amerıkalyq ekonomıst Djozef Stıglıstiń «Alapat syzat» (Joseph Stiglitz. «The Great Divide») atty saraptamalyq týyndysy 2015 jyly jaryq kórdi. Sol eńbeginde avtor jahandyq naryqtyq ekonomıka men saıasat áleminde oryn alyp otyrǵan teńsizdikke syn kózimen qaraı otyryp, Amerıkanyń sút betindegi qaımaǵy ispettes, halyqtyń 1 ǵana paıyzyn quraıtyn baı-baqýattylary men qalǵan «99-dyń» arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq bar ekenin taıǵa tańba basqandaı dál sıpattaıdy. Ǵalym aıtqandaı, maıly et pen as bolmas jelke sekildi, atalǵan eki toptyń bastary birige bermeıtini shyndyqtan alys emes. О́ıtkeni, olardyń mazasyn qashyratyn muńdary ǵana emes, maqsat-murattary da, kúndelikti ómir súrý salt-dástúrleri de ár basqa. Demek, bul jerde «Ash bala toq balamen oınamaıdy, toq bala ash bolamyn dep oılamaıdy» degen halyq danalyǵynyń qısyny kelip turǵany anyq baıqalady. Sodan soń, qatardaǵy amerıkalyqtardy kolledjdegi balalarynyń tólemaqysyn qalaı óteıtini, otbasyndaǵy jaqyndarynyń biri aýyr naýqasqa ushyraı qalsa, qaıtip emdetetini, sondaı-aq, zeınetke shyǵa qalsa, ári qaraı kúnin qalaı kóretini sekildi túıtkilder jıirek alańdatady. О́ıtkeni, 1930-jyldardaǵy Uly depressııa kezinde ondaǵan mıllıon adamnyń óz úılerin saqtap qalýǵa janushyra jantalasqany da, mıllıondaǵan ózge jurttyń baspanalarynan múlde aıyrylyp qalǵany da olardyń jadynan áli kete qoıǵan joq. Al mundaı «usaq-túıekter» álgi 1 paıyzǵa kiretinderdiń sanasy turmaq, túsine de kirmeıdi. Solaı bola turǵanmen, avtordyń pikirinshe, kúlli álemdegi turmysy shalqyǵan 1 paıyzdyń taǵdyry, túptep kelgende, qalǵan 99 paıyzdyń taǵdyryna tikeleı táýeldi. Sebebi, qaıyqtaǵynyń jany bir demekshi, halqynyń basym kópshiliginiń ál-aýqaty turaqty ekonomıkalarda 1 paıyzdyń da, 99 paıyzdyń da múmkindigi mol bolady. Al jaǵdaı kerisinshe bolsa, ekonomıkalyq turaqtylyq uzaqqa bara qoıady deý qıyn. Ǵulama ekonomıstiń bulaısha topshylaýyna negiz jetkilikti. Birinshiden, atalǵan eldegi az ben kóptiń arasyndaǵy kúnnen-kúnge ulǵaıyp kele jatqan teńsizdik, eń aldymen, sońǵylardyń múmkindiginiń shektelýine sebep bolyp otyr. Al bul faktor, óz kezeginde, memlekettiń eń úlken qundylyǵy bolyp tabylatyn kópshilikti nemese 99 paıyzdy kúsh-qýatyn tolyq paıdalaný múmkindiginen aıyryp, ekonomıkanyń tıimdiligine keri áserin tıgizýde. Ekinshiden, teńsizdikke jol ashyp otyrǵan burmalaýshylyqtyń endi biri, belgili bir múddelermen baılanysty, 1 paıyzdaǵylarǵa sheksiz monopolııalyq bılik berip, olardyń salyq jeńildikterine qol jetkizý múmkindikterin molaıtýmen de tikeleı baılanysty. Bul faktor, óz kezeginde, burmalaýshylyqty odan beter kúsheıtip, ekonomıkanyń keri ketýine tikeleı yqpal etýde. Úshinshiden, zamanaýı ekonomıka ujymdyq yqpaldastyqty talap etedi. Bul, eń aldymen, memleket tarapyn, ásirese, ınfraqurylymǵa, bilim men tehnologııaǵa kóbirek ınvestısııa tartýǵa mindetteıdi. Bul talaptar oryndalmasa, ekonomıkanyń jappaı alǵa basýy shabandaıdy. Tórtinshiden, ekonomıka men saıası qatynastardaǵy teńsizdiktiń shynaıy sebepterin ekonomısterdiń ózderi de dóp basyp aıta almaıdy. Munda suranys pen usynysqa negizdelgen naryqtyń basty qaǵıdasynyń da yqpaly basym. О́ıtkeni, búgingi zamanaýı tehnologııalar bilikti mamandarǵa da, orta bilimdi mamandarǵa da suranysty tym azaıtyp jiberdi. Onyń ústine, jahandaný zamany álemdik naryqqa jol ashyp, el ishindegilerden góri sheteldik arzan jumys qolyn óndiriske kóbirek tartýǵa múmkindik berip otyr. Buǵan qosa, áleýmettik ózgerister de, onyń ishinde jumysshylardyń múddesin qorǵaıtyn burynǵy kásipodaq uıymdarynyń qysqaryp ketýi de eleýli yqpalyn tıgizýde. Besinshiden, búgingi teńsizdiktiń taǵy bir sebebi, qarjy júıesindegi barmaq basty, kóz qystylyqpen tikeleı baılanysty. Atap aıtqanda, ózgelerdiń quqyn aıaq asty etip, baı-baqýattylardyń kózdegen múddelerin qanaǵattandyrý úshin qalyptasqan júıedegi burynǵy erejeler qarjy ınstıtýttarynyń óz qoldarymen jorta buzylyp, jasandy múmkindikterdi aqshaǵa satyp alý oryn alady. Túptep kelgende, Nobel syılyǵynyń laý­reaty – Djozef Stıglıstiń «Alapat syzatpen» aıtpaq bolǵany álemdegi attóbelindeı baqýatty toptyń ýysyna jınaqtalǵan ushan-teńiz baılyqtyń qoǵamdy qaq bólip, teńsizdiktiń otyn laýlatyp, tek jekelegen adamdardyń ǵana kúıin kúıttemeı, ortaq múddelerge sáıkes, qalǵan jurttyń da qalaýyn eskere otyryp, ádiletti bólinip, tıimdi jumsalǵanyn kókseıdi. Al aýqattylar bolsa, ózine qajettiń bárin de satyp alýǵa múmkindigi jetip artylatyndyqtan, úkimetke baǵyna bermeıdi. Sondyqtan, olardyń basym kópshiligi astyna basqan baılyǵyn qyzǵyshtaı qorǵaıdy jáne ony kúlli qoǵamnyń ortaq paıdasyna arnaýǵa yntaly bolmaıdy. Osy sebepti, avtordyń týyndysynan ulan-ǵaıyr baılyq pen uly sana qatar júrse, qorshaǵan orta da, adamzat bolmysy da ımandy arnaǵa túser edi degen móldir nıet menmundalap tur. Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri