Tuma-aǵa týraly tolǵanys

Ár darynnyń jaratylys qýatyna baılanysty qalyptasqan óz ózegi, óz arnasy bolady. Al olardyń bastaýy, ádette, muń, jan kúızelisi, buǵan dýshar etken sebepter de ár túrli bolýy múmkin. Aqyn balalyq shaqtyń sana keptelisinde qalyp qoıǵan, kezinde ishinen shyǵara almaǵan, sapyrylysqan, sezim men oı taıtalasyn, janynyń kúldiregen jarasyn jyrǵa aınaldyryp, jurtymen bólisedi. Osyndaıda nemis fılosofy A.Shopengaýerdiń: «Jan azaby dem bergende óner óziniń shyrqaý bıigine kóteriledi» – degenin aıǵaqtaıtyndaı aqyn Tumanbaı Moldaǵalıevtyń myna jyr shýmaqtaryna zer salaıyq: Essiz jalǵan, kózsiz jalǵan, kór jalǵan, Senen baqyt izdegenim nemdi alǵan, Endi seniń nysanań bop baram ba, Bir atanyń belgisi edim men qalǵan. Neń bar mende, neń bar mende, jalǵan-aý, Alda jylaý, alda zarlaý, alda daý, Ákemdi aldyń, sheshemdi aldyń, ápkemdi... Menen seniń almaǵanyń qalmady-aý, – dep ol bir óksip alyp, Fenıks qusyndaı qaıtadan túlep, jyr ólkesin nurly da syrly poezııasymen qunarlandyra túsedi. Tumanbaı aqynnyń janynyń qupııasyna tereńdep zer salsaq, onyń adamı da aqyndyq baqyty – ezile de egile súıe alatyndyǵynda! Jastaıynan elmen birge kúızelip, árbir jannyń qadiri men qunyna jete bilgen býyn arasynan jaryp shyqqan shynaıy daryn ıesiniń ómirdi perishte kóńilmen qabyldap, jan yntyzarlyǵy men sóz kirshiksizdigin kıe tutqan onyń keýdesindegi aqpeıil aıdyn mahabbattan tolqıdy. Sol erekshe qýat aýyrtady da, emdeıdi, oıdy da, boıdy da sáýlelendiredi, kóńil qusyn bıikke ushyrady – bul keremet qozǵaýshy kúsh! Iri talanttyń aýqymy keń, ol óziniń rýhanı bastaýyna adal. Jaratýshynyń shapaǵatty nurynyń jaryǵyn aqyn jyrǵa aınaldyryp, jurttyń jan dúnıesin jańǵyrtady. Ol tebirense álemge syımaı keterdeı hal keshedi. Sondaı sátterdegi sezim qoparylystarynan atqylap shyqqan jyrlar kóp júrekterdi tebirentip, qoǵamdaǵy talaı-talaı izgilikti yntyq terbelisterge yqpal ete túseri sózsiz. Árbir shynaıy talanttyń rýhanı álemi taza bastaýdan nár alyp, jany nurǵa bólenip, ushyp júredi. Sondyqtan da, Tumanbaı aqyn: Jaınaıdy bir nur ishimde, О́zime qýat, dem bergen. Bıylǵy kóktem úshin de Ushyram aqqý keýdemnen, – dep tebirenedi. О́ziniń aqyndyq tabıǵatyn tereń sezingen aqynnyń poezııasynda jan shýaǵy shúpildep tur. Sol shýaqtan nár alyp, ómirge, adamǵa, elge ǵashyq bolyp qanshama jan ósti. Al osynyń qupııasy nede? «Pák oılar, kirshiksiz taza sózder men áreketter arqyly adam Jaryq kıesiniń qorǵaýyna alynady. Munyń óte mańyzdy saldary mynada, atap aıtqanda, Jaryq qudiretiniń sheksizdiginde», – deıdi HH ǵasyrdaǵy orystyń gýmanıst-sýretshisi N.Rerıh. Dúnıe júziniń ár aǵymdaǵy oıshyldarynyń aıtyp ketken bul tujyrymdamasy, sonaý Táńirlik dáýirden bastap,bizdiń halqymyzdyń ustanymy bolyp qalyptasqany belgili. Taza, kıeli, qasıetti, áýlıe jandar o dúnıege ketken soń da qorǵaýshy kúshke aınalyp, Jaratýshynyń qoldaýyna ıe bolyp, jaqyndaryn qorǵaıdy degen uǵym ultymyzdyń sanasyna sińgen. Bul ata-baba qasıetin, sana saralyǵyn, rýh bıiktigin qasterleý, demek, eldiktiń, adamdyqtyń aq jolyn saqtaý qaǵıdasy. Túrki sopylary (12-15 ǵ.ǵ) Iýnýs Emre, Sýltan Veled, Álisher Naýaı, Ahmet Iаsaýı, t.b. sııaqty, Tumanbaı aqynnyń da júregindegi mahabbat nurynyń qýaty zor, biraq aıyrmashylyǵy – olar Allaǵa degen ózderiniń sheksiz rızashylyqtaryn, rııasyz súıispenshilikterin jyrlary arqyly aǵyl-tegil aqtara aldy, meıli ol súıikti názik janǵa degen lapyldaǵan sezim bolar, álde, elge me, ómirge me – báribir jalǵyz Jaratýshyǵa degen shúbásiz senim men táýbeshilikti, júrekterindegi zor alǵysty olar otty jyrlary arqyly jetkize aldy. О́ıtkeni, árbir daryn ıesi óziniń sol Qudiretti bastaýdan erekshe nár alyp turǵanyn sezedi. Al Keńes dáýirindegi saıasattyń qyspaǵynda qalǵan aqyndarymyz ishteı Táńirine syıynyp júrip, ózderiniń jan tebirenisterin elge, jerge, Otanǵa, qoǵamǵa, ata-anaǵa, jarǵa,balaǵa, adamǵa, jaqyndaryna degen ystyq sezimderge bólengen jyrlarǵa quıdy. Allany aýzyna alǵandy qoıyp, tipti, óz ultyńdy, ata-babalaryńdy aıtqyzbaı qýdalaǵan sol zaman týraly Tumanbaı aǵamyz: Men qazaqpen barlyǵyn da bir kórem, Men qazaqpen japyraq jaıǵam, gúldegem, Elim jaıly, jerim jaıly keýdemde Uıyqtap jatqan kezimde de týdy óleń. О́mirim bir, kóńilim bir bul elmen, Ol muńaısa men jabyǵyp, túnergem, Ol qýansa jadyraǵam, jaınaǵam, Aspan qusap aıdynyna kún ergen. О́tirikti shyndaı – ǵylyp sapyrǵan, Azat oıǵa ajal bolyp aqyrǵan, Zamanada ómir súrdik, qaıteıin, Arman áni – biz aıtatyn aqyrǵy án, – degen ókinish pen arman sol Keńes dáýirindegi qanshama jalyn atqan daryn ıeleriniń ishtegi tarqamaı ketken sheri bolyp qaldy ǵoı. Júrekten shyqpaǵan sóz júrekke jetpeıtini anyq. Tumanbaı aqynnyń jyrlarynda qarapaıym jannyń muńy da, qýanysh, renishi de, tipti, balańdyq pen kóńilshektik te birimen biri sezim sapyrylysy bolyp astasyp jatady. Keıde ol romantıkaǵa berilse, birde realıst, natýralıst, oıshyl. Biraq, onyń poezııa­synda oıdan qurastyrylǵan jasandylyq joq, ol jyrlaryn beınelep, metaforamen, epıtetpen zerlemeı-aq poetıkalyq sezim qýatymen oqyrman júregin lúpildetip, janyn shúpildegen shýaqqa bólep, meıirin qandyrtady. Aqyn jany árdaıym mazasyz, birde ol kinámshil,birde kól-kósir, birde ańǵal da sengish. Biraq, bul kóńil kúıdiń bári yntyzarlyqtan, ińkárlikten týǵan Mahabbat sımfonııasy! Sondyqtan da ol: Shirkin-aı, barlyq adam dosym bolsa, Asyqsaq jolyqqansha, qosylǵansha, Bári de anam qusap meıirlenip, Bári de anam qusap ashýlansa, – dep armandap, kúrsinedi. Nemese: Túsinbeımin sengish boldym nelikten, Qolymdy tek adaldyqqa artamyn. Ajaldy da dos eken dep senip men, Syr bildirip qoıam ba dep qorqamyn, – dep kúızeledi. Endi birde kóńili shalqyp, sezimi tasyǵan aqyn bar dúnıeni qushqandaı: Kókshil aspan, anaý kóshken aq bulttar, Meniń ǵana úlesime tıgendeı, Dúnıedegi asyl arman, shattyq bar, Meni ǵana qushaǵyna ap súıgendeı, Balqımyn da maýjyraımyn keıde men, Jyr bolamyn barlyq tilde sóılegen, – deı kele: Juldyzdy aspan, baqqa tóngen aı nury, Aıalaıdy aıaýlymnyń bir áni, Qýanyshyn syılasa ómir, qaıǵyny, Suramaı-aq jaqyn ákep turady. Sonyń bárin bile tura kúlemin, Sol ómirdi báribir men súıemin! – dep, osylaısha ómirdiń ózinen órilgen kóńil tolqyndarymen oqyrman janyn terbetedi. Tumanbaı aqynnyń shabytynyń ózegi Jaratýshynyń onyń júregine quıǵan «Mahabbat» atty nurly seziminde! Iri daryn ıeleriniń ómirlik, shyǵarmashylyq tájirıbelerinen alynǵan málimetterge súıensek, shabyt týraly uly fransýz jazýshysy Vıktor Gıýgo: «Áldebir kórinbeıtin rýh sybyrlap, jandy yrǵaqty qozǵalysqa keltiredi», – dese, nemistiń uly aqyny Gete óziniń ómirbaıanynda: «Osynaý shyǵarmashylyq talanttyń ómirlik órisine áldebir sebep túrtki bolady jáne onyń bitim-bolmysyn aıqyndaıdy; biraq ol yryq-yqtııardan tys kelgen shaqtarda erekshe shattyqpen jarqyn kórinis tabady», – dep ózi de tańdanady. Al bizdiń qazaq halqy daryn ıelerin «kıeli», «arýaqty» dep qasterlegen ǵoı.Tumanbaı aqyn da óziniń shabytynyń fenomenin teorııalyq túrde túsine almaýy múmkin, oǵan myna jyrlary dálel: Uqpaıdy meni keı qazaq, Maqtanshaq, ór dep oılaıdy, Tynymsyz soqqan beımaza, Daýryqqan jel dep oılaıdy. Uqpaıdy, keıde, jarym da, Uqsyn dep júrgen men de joq. Oranyp ózim jalynǵa, Otyram jyrǵa pende bop. Shaqyryp jyrdyń daýylyn, Qaljyrap baryp uıyqtaımyn. Sen turmaq, keıde, baýyrym, О́zimdi-ózim uqpaımyn. Taǵy da: Kún saıyn aldy qysymǵa, Qysylǵan jandy uǵyńdar, О́leńniń abaqtysynda О́letin meniń túrim bar, – degen aqyn tolassyz jaýǵan jyr nóserinen keıde qashyp qutyla almastaı bolady. Árbir daryn ıesi ózine Jaratýshydan berilgen qasıetti qýatqa ıe bolýy úshin ony qasterlep alyp júrýi kerek. Bul ońaı jol emes. Aqyn jany erekshe sezimtaldyqtan, sengishtikten, ańǵaldyqtan, ashyqtyqtan jaralanǵysh. Sondyqtan: Senetin edim inige, úlken aǵaǵa, Senetin edim bıik taýlarǵa, dalaǵa, Súıetin edim ózenderimdi eljirep, Sondaı bir jandy renjitýge bola ma? – dep ol kóńilindegi kirbińdi jyrmen shaıyp tastap, qaıtadan aq armanyna qaraı jany samǵap ushady: Izdedim sáýle bult qushaqtaǵan taýlardan, Tań kórip turyp, kútemin keler tańdy aldan. Aq perishteler – aqqýlar aman júrgende, Júdegenmenen, jutamaspyn men Armannan. Tumanbaı aqynnyń darynynyń móldir bastaýy – poetıkalyq ushqyr sezimtaldyǵynda, shynaıy súıe alatyndyǵynda, náziktiginde, shynshyldyǵynda, qııanatsyzdyǵynda. Onyń jaratylysy qazaqtyń janyndaı jaısań da jaıdary, shýaǵy mol, keıde jasyp, keıde arnasynan tasyp saǵynyshpen, meıirimmen nárlengen. Aqyn ózi aıtqandaı: Baqtan qashtym, baqytqa da keneldim, Bolar degen uldyń qamyn jep óldim. Meniń janym qazaǵymda qaıyrymdy, Taza arynda, ómirinde sol eldiń. Osylaı eshqandaı pafossyz, beınelep, ásirelemeı-aq óz adamı ustanymdaryn sezim baılyǵymen kórkem jetkize biletin aqynnyń ómirge, eline, adamǵa degen yntyzarlyǵy árbir jyrynda tunyp tur: Sen de móldir, kúmis kól, ol da móldir, Jyr tulpary móldirlik jolda boldyr! Men órtenip kelemin ómir boıy, Tolqynyńa otymdy sal da sóndir, – degen aqyn jyrlary oqyrmannyń jan dúnıesin otty sezim tasqynymen sharpyp ótip jańǵyrtady, jańartady, ómirge qulshyndyrady. Árbir úlken daryn ıesine Qudirettiń artatyn júgi aýyr. Halyqqa, tipti, búkil adamzattyń sana-sezimine yqpal etetindeı qasıetti rýhqa ıe bolǵandyqtan onyń boıynda tek izgilikke baǵyshtalǵan nıet – baǵdarlama bolýy qajet. Sondyqtan, adamzattyń rýhanı álemin qunarlandyrýshy tulǵalardyń atqaratyn mindeti zor. Tumanbaı aqyn jany órtenip bara jatqandaı kúı keship, sol sezim tasqyny jyrǵa aınalǵanda: Janyp jatqan aspan ba, Álde meniń janym ba, – dep óz kúıine tańdansa, nemese: Jar qushaǵy sekildi, Jyrdyń ystyq qushaǵy, Jerge aıaǵyń tıgizbeı, Aspanǵa alyp ushady, – dep sezim otyna balqysa – bul aqyn júregindegi erekshe qýattyń janartaýdaı atqylaǵan sátteriniń aıǵaǵy. Osyndaıda: – Jyr anasy, anyq maǵan kelgeniń, Ertip aldyń, erkimdi aldyń sen meniń. Bar dúnıe tura qaldy án aıtyp, Jaqyndaǵan sekildendi jerge kún, – deıdi aqyn Mýzasyna baǵyna da tabyna. Tumanbaı aqynnyń jyrlary qanshama júrekterdi lapyldatty, árbir ishte buǵyp jatqan sezimderdi jalyndatty: Bulttanbaıdy jyrymnyń kún júregi, Kirlenbeıdi kóńilimniń shym jibegi. Qaryndastyń janyna shýaq syılap, Jalyn jaspen jyrlarym bir júredi. Osylaısha boıyndaǵy bar asyl qasıetin jyr-tábárik etip týǵan halqyna syılaǵan aqyn elimen birge eńselene túsedi. Aqynnyń jyrǵa aınalǵan jany jurtynyń júregin mahabbat otymen sharpyp, qınalǵanda dem berip, boılaryna lázzat syılaıdy. Ol ózi aıtqandaı: Men óleńmin, basqa eshkim de emespin, El qaıǵysyn, jer qaıǵysyn jep óstim, О́leń bolyp órilgenniń bári maǵan jap-jaryq, О́leń bola almaǵannyń bári maǵan kómeski. Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Qazaqstan Respýblı­kasynyń Memlekettik syılyǵynyń ıegeri Tumanbaı Molda­ǵalıevtyń nurly jyrlary halqymyzdyń jan azyǵyna aınalyp, kúretamyryna nár bolyp quıylǵan. Jaqyn tartqan ózimdi jurttyń bárin, Shuǵylasyna janymnyń bóleı berem, – dep aqyn aǵa ózi aıtqandaı, onyń yntyzar, perishte kóńil jyrlary táýelsiz elimen birge bolashaqqa bet aldy. Jadyra DÁRIBAEVA, aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri ALMATY