Soǵys tutqyny qalaı legıoner atandy?

    Almatyda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetiniń dıplomyn alǵan kúni dostarym: «Sen eki birdeı ýnıversıtetti támamdadyń. Birinshisi – memlekettik, ekinshisi – Hamza Abdýllınniń ýnıversıteti», – dep quttyqtaǵan edi. Mustafa Shoqaıdyń jolymen júrgen, Maǵjan Jumabaevtyń shákirti, Shota Rýstavelıdiń ataqty poemasyn aýdaryp, grýzın halqynyń ystyq yqylasyna bólengen Hamza Abdýllınmen qalaı tanystym? Sál sheginis jasaıyq.   О́mirde kezdeısoq eshteńe joq. Almatyǵa alǵash barǵan jyldary aqyn-jazýshylarmen kezdesýlerdi bosatpaýǵa tyrysatynbyz. Ádettegideı kezdesýlerdiń birinde QazMÝ-diń túlegi, ádebıetshi Nábı Júnisbaev buryn biz estimegen óleń joldaryn oqydy: «Jasaýshy ıem, keń álemdi qudiretińmen bir ózińniń, Jerge rýhtan uryq septiń kúshimenen kún kóziniń. Táj-taq tartyp patshalarǵa ózińe uqsas nur lebizdi, Adamǵa arnap berdiń bárin gúlge oranǵan jer júziniń. О́ziń, táńirim turǵan saqtap tirshiliktiń túr-nusqasyn, Jebep, qorǵa! – Qarańǵy orǵa jyǵyp Ibilis nur qushpasyn. Kókke ushyr kúnámdi kóp! Azapqa aýyr tózgish basym! О́zimdi órlet! – zalymdardyń júregine tún qystasyn. О́leńniń úılesimdi uıqasy, áýezdiligi, mazmuny ón boıymdy balqytyp, tereń ıirimge tarta jóneldi. Kezdesý sońynda Nábı aǵadan: «Bul kimniń óleńi?» – dep suraǵan edim, ol jymıyp: – Sen grýzınniń ataqty aqyny Shota Rýstavelıdi bilemisiń? – dedi synaı qarap. – Estýim bar,-dedim men. – Shota Rýstavelıdiń ataqty «Vıtıaz v tıgrovoı shkýre» atty poemasynyń qazaqsha aýdarmasy. Ony tárjimalaǵan kim? – dep qarsy suraq qoıdy. Men yńǵaısyzdanyp qaldym. Shynymdy aıtsam, poemany oqymaǵan edim. «Oqymadym», desem: «Bildeı ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetinde júrip, álemdik deńgeıdegi grýzın aqynynyń shyǵarmasynan nege habarsyzsyń?» – degendi aıta ma dep, qysylǵannan ózimdi qoıarǵa jer tappadym. Alaıda, Nábı aǵa meni tyǵyryqtan ózi shyǵardy. – Ony Maǵjan Jumabaevtyń shákirti Hamza Abdýllın aýdardy. Qaıbir bilgishter «jahankez» degen sózden úrikse kerek, «batyr, er» degen balamalardy tyqpalaǵan ǵoı. Biraq, birbetkeı Hamzekeń birde-bireýiniń usynysyn qabyldamaı tastapty. «Jahankez» batyr degen uǵymdy bermeıdi dep bir jaǵynan ádebıet synshylary atoılaǵanymen, olarǵa sóz zergeri Ǵabıt Músirepovtiń ózi toqtaý salypty. Sóıtip, bul kitap Ǵabıt Músirepovtiń alǵysózimen jaryq kórgen, – dep Nábı aǵa birtalaı áńgimeniń basyn qaıyrdy. – Hamza Abdýllınniń jasy neshede? – deımin men endi qyzyǵýshylyǵym oıanyp. – 60-tyń jýan ortasynda. Eki balasy bar. Ulynyń esimi – Shota. Al qyzyna osy poemadaǵy Tınatın hanshaıymnyń atyn berdi. – Olar endigi úıli-barandy shyǵar, – dedim men tyqaqtap. – Joq. Uly men qyzy – mektep jasynda. Talaıly taǵdyrdy bastan keshken adam ǵoı. О́miriniń sanaly ǵumyry túrmede ótken. Aqyn Maǵjan Jumabaevty estýiń bar ma? – dedi ol búkil denesimen maǵan burylyp. – Iá, – dedim men. – Endeshe, Maǵjan Jumabaev – Hamzekeńniń týysy. Stýdent kezinde Maǵjannyń úıine baryp júrgen. Hamza Abdýllın – taǵdyr taýqymetin bir kisideı basynan keshken jan. Eger onyń ómirbaıanyn óz aýzynan estigiń kelse, tanystyraıyn, – dedi Nábı aǵa. Kelesi aptada Hamza Abdýllınniń úıinde jolyǵatyn bolyp kelistik. Maǵan Shota Rýstavelıdiń «Jolbarys tondy jahankeziniń» qazaqsha aýdarmasyna Ǵabıt Músirepov alǵysóz jazdy degen sóz erekshe áser etti. Erteńine ýnıversıtettiń kitaphanasyna baryp, poemanyń qazaqsha nusqasyn surastyrdym. Mine, muqabasy sur tústi qalyń kitap ta qolyma tıdi. Betterin paraqtap, Ǵabıt Músirepovtiń alǵysózin taýyp aldym. Akademık-jazýshy kólemi shaǵyn lebizinde tárjimeniń joǵary deńgeıde jasalǵanyn jerine jetkizip aıtyp, eńbekke úlken baǵa beripti. Osydan keıin Hamza aǵamen jolyǵýǵa daıyndaldym. Aqynnyń úıi «Taýgúl» shaǵyn aýdanynda eken. Esikti ol kisiniń ózi ashty. Boıy ortadan sál joǵary, qara tory, júrisi shıraq qarııa bizdi jyly júzben qarsy aldy. – Darııa qyzyńyz – Kereký óńiriniń týmasy. Sizben arnaıy júzdesýge keldi, – dep Nábı aǵa amandyq-saýlyqtan soń, meni de tanystyrýdy umytpady. – A-aa, Arqanyń qyzymyn de. Básentıin Malaısarynyń elinen ekensiń ǵoı. «Jıyldy óńsheń noıan yǵaı-syǵaı, Baıjigit, Tasbolat pen bı Tolybaı, Tý basta Abylaıdy han kótergen Qamqory qaraýyldyń sheshen Qanaı. Ashýy jaýǵan qardaı, shókken nardaı Qart qyran qanjyǵaly qart Bógenbaı, Bókeńniń jas jolbarys jetkinshegi Aýzynan jalyn shashqan jas Janataı. Naızasyn najaǵaıdaı oınatatyn Jas barys básentıin Sary Malaı», – dep Hamza ata Maǵjannyń jyrlaryn asqaqtata oqı jóneldi. Aqynnyń jumys bólmesi keń eken. Jazý ústeliniń tusynda kekil shashy buıralanyp mańdaıyna túsken aqquba óńdi sulý kelinshektiń portreti tur. Úlken kózderi kúlimsirep qaraıdy. Bir qaraǵanda bulbul ánshi Bıbigúl Tólegenovadan aýmaıdy. – Meniń alǵashqy jarym – Baqyt. Eýropa, Reseı túrmelerin adaqtap kelgen soń, Baqytqa qosyldym. Mamandyǵy muǵalim edi. Ádebıetti bir kisideı jaqsy kóretin. Meniń óleńderimdi tegis jatqa biledi eken. Ekeýmizdi poezııaǵa degen qushtarlyq jarastyrdy. Alaıda, jubaılyq ómirimiz uzaqqa barmady. 32 jasynda qurt aýrýynan qaıtys boldy, – dedi Hamzekeń áńgimesin odan ári jalǵastyryp. – Onyń sulýlyǵyna bári tamsanatyn. Mańdaıymnyń sory bes eli ǵoı. Alla maǵan qalǵan ómirimniń mánine aınalǵan Baqytty da kóp kórdi. Hamza aqyn súıikti jary Baqyttyń ár jyldary jazǵan hattaryn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap qoıypty. «Ol saýatty ári mádenıeti joǵary jan edi. Jazýy da ózine saı kórkem. Tili de shuraıly», – dep eki-úsh hatty bizdiń qolymyzǵa berdi. «Janym Hamzataı!» dep bastalatyn joldardy oqyǵanda, biz de ishteı tebirendik. Shaı ústinde aqsaqal bizge qazaq halqynyń uly perzentteri Mustafa men Maǵjan jaıly el áli de bile bermeıtin tyń derekterdi, Mıýnhendegi «Azattyq» radıosy qazaq redaksııasynyń redaktory Hasen Oraltaı týraly tolymdy áńgime shertti. Keńestik ókimet dáýirinde ómir súrip jatqan biz úshin joǵaryda atalǵan Maǵjan Jumabaev, Mirjaqyp Dýlatov, Ahmet Baıtursynovtardyń esimderi beımálim edi. Aqynmen kezdesý jýrnalıstik salaǵa endi qadam basqan meniń ómirime aıtarlyqtaı ózgeris ákeldi. Keıin Hamzekeńniń úıine jıi baratyn boldym. Ol kisiniń páterine jýrnalıstıka fakýltetindegi orys bólimshesiniń, ózge de joǵary oqý oryndaryndaǵy fılologııa fakýltetteriniń stýdentteri jıi bas suǵatyn. Qaısybiri aqyn-aýdarmashy týraly jazǵan áńgime-ocherkterin kórsetip, qarııanyń batasyn alatyn edi. Ýaqyt óte kele Hamza Abdýllınniń otbasyna kádimgideı baýyr basyp kettim. Jataqhanada turý merzimim aıaqtalǵanda, qart aqyn sózge kelmes­ten maǵan óz páteriniń bir bólmesin bosatyp berdi. Keıin meni týǵan qyzyndaı kórdi. Hamza atamyz ár tańerteńgilikte asqa otyrar aldynda mindetti túrde Maǵjan Jumabaevtyń óleńderin oqıtyn edi. Ertede Túrkistandy Turan desken, Turanda Er Túrigim týyp-ósken. Turannyń tarıhy bar tolqymaly, Basynan kóp tamasha kúnder keshken. Abaı men Sákenniń óleńderin jattap ósken maǵan onyń bul áreketi birtúrli tosyn kórinetin. Biraq, Maǵjan óleńderi kún saıyn quran sózindeı sanamyzǵa quıylǵandyqtan ba, keıin onyń otty shýmaqtaryn besik jyryndaı aýzymyzdan tastamaıtyn edik. Ýnıversıtet korpýsyndaǵy úlken kabınette árip teretin mashınkalar tizilip turatyn. Aýdandyq gazette jumys istep qolym jattyqqan men bos ýaqytymda Hamza Abdýllınniń qoljazbalaryn mashınkaǵa basyp beretin edim (Keıbir qoljazbalar bertinge deıin mende saqtaldy. Maqala jazý barysynda qaısybir derekterdi osy qoljazbalardan paıdalandym). Hamza Abdýllın Soltústik Qazaqstan oblysynyń Býlaev aýdanynda týǵan. О́ziniń aıtýynsha, Maǵjan olardyń otbasyna quda bala bolyp keledi eken. Aqynnyń atasy Jumabaı qajy men Hamzanyń atasy Jaqyp qajy balalary besikte jatqanda qudalasqan. Jumabaıdyń Rázııa atty qyzy ákesi Jarmuhamedtiń inisi Turashqa kishkentaı kúninen atastyrylǵan eken. Aqynnyń ákesi Beken bolys bolǵan kezde Jarmuhamed bı bolypty. «Maǵjandy men alǵash ret 1927 jyly tamyz aıynyń sońǵy kúnderinde kórdim. Uly aqynnyń súıgen halqynyń aldynda taǵzym etip, keshirim surap óleńmen jazǵan «Toqsannyń tobyry» atty ótinishi jaýapsyz qaldy. Osydan soń ákem Jarmuhamed Maǵjan taǵdyrynyń túzelmeıtinin bilgen soń, aqyndy týys­tarymen qosyp qonaqqa shaqyrady. Maqań óziniń kóptegen týystarymen bı úıine keldi. Aqynǵa úlken qurmet jasalady. Maǵjan Jumabaev meni baýyryna basyp, mańdaıymnan ıiskedi. Qoltańbasyn jazyp, kitabyn syıǵa tartty (Maǵjannyń óz qoltańbasyn jazyp, syılaǵan kitaby shyny shkaftyń ishinde turatyn. Qart aqyn ony aıalap, qulypqa salyp ustaýshy edi). 1929 jyldyń jazynda kúlli Alashorda múshelerin ustap, túrmege jabý naýqany bastaldy. Maǵjandy Qyzyljar qalasynda tutqyndady. 1930 jyly on jylǵa sottady. Barlyq alashordashylardy Máskeý qalasyndaǵy Býtyrka túrmesine qamady. Maǵjan 1936 jyldyń basynda M.Gorkııdiń járdemimen túrmeden bosap, Qyzyljar qalasynda turdy. A.S.Pýshkın atyndaǵy jeti jyldyq orys mektebinde orys tilinen sabaq berdi. 1937 jyly men Almatydaǵy Kommýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýtyna tústim. Maǵjannyń Almaty qalasyna kóship kelgen beti. Araǵa eki, keıde úsh kún salyp Lesnaıa kóshesi, 89-shy úıdegi aqynnyń páterine baryp turatynmyn. Meni kórgende Maqań qýanyp qalady. Ol kezde aqynnyń úıine eshkim de bas suqpaıtyn. Tipti, Jamal, Zyhataı, Sofııa, Márzııa sııaqty jıenderi de, Jaqııa degen jezdesi de esigin ashpaıdy. О́ıtkeni, qyrkúıek aıynda Jamaldyń eri Taýfyq Berdiǵojındi, Zyqataıdyń kúıeýi Janǵabyl Kótibarovty «halyq jaýy» dep ustap áketken. Al Sofııanyń kúıeýi Hamza Esenjanov ta «ajdahanyń» aýzyna qashan túserin bilmeı, qalshyldap otyrǵan kezi bolatyn. Maqań maǵan bara sala latyn árpimen jazylǵan qazaq gazetterin oqytady. Dúnıege qaısar bolyp kelgen aqyn arab alfavıtiniń ornyna kelgen latyndy qabyldaı almady, múldem jek kórdi. Sondyqtan, qazaqsha gazet oqýdy maǵan júkteıtin. Men zýyldatyp oqı bastaımyn. Ol kisi tóseginiń ústinde shalqaıa jatyp, meni tyńdaıdy. Gazettegi jazǵandardyń bárin oqymaımyz, tek qaı kúni qaı «halyq jaýyn» tutqynǵa aldy, olardyń ishinde «pantúrkister» men «panıslamdary» qansha, «japon shpıondary» qalaı áshkerelendi? Taǵysyn taǵylar... Bir kúni Maqań maǵan: «Hamza, sen qazaqsha jaqsy da naqyshty oqısyń. Endi seniń orysshańdy bir synap kóreıinshi!» – dep qolyma «Kazahstanskaıa pravda» gazetin ustata qoıdy. Bas maqalany túgel oqyp shyqtym. Men ózim kishkentaı kezimde Ombyda oqyǵan soń «oryssha jaqsy biletin shyǵarmyn» dep oılaıtynmyn. Joq, olaı bolmaı shyqty. Maqań, bultara sóıleýdi bilmeıtin adam. «Orysshań aqsap jatyr, oqyǵanda ekpindi durys qoımaısyń, yrǵaǵyń da onsha emes. Sondyqtan, taıaýda bolatyn 13 kún kanıkýlda bizdiń úıde jatasyń. О́ziń bilesiń meniń qandaı pedagog ekenimdi. Osy 13 kúnde men seni orys tilinen ájeptáýir kóterip tastaımyn», – dedi. Men kelistim. Biraq, amal qansha, birinshi toqsandy ylǵı «bespen» bitirgen maǵan kásipodaq uıymy syılyq jasap, 13 kúndi «Medeý» demalys úıinde ótkizdim. Mine, osy bir 13 kún keıinnen meniń kúlli ómirime qaıǵy ornatqan máńgi qaraly kún bolyp, júregime qara daq saldy. Osy 13 kúnniń qyrsyǵynan bes jasymnan jyrlaryn jattap ósken, janymdaı jaqsy kórgen danadan máńgilikke aıy­ryldym», dep kúızelýshi edi qart aqyn. Hamza Maǵjannyń úıine barsa, zaıyby Zylıha tushpara pisirip, abaqtydaǵy aqynǵa jınalyp jatyr eken. Apaı aqynnyń qoljazbalaryn alyp, Hamzanyń qolyna beredi. «Qoljazbalardyń ishinde «Qalamyma» jáne «Jambylǵa» jáne basqa da jıyrma shaqty óleńi men qazaq tilin damytý týraly jazylǵan maqalala­ry saqtalypty. «Qalamyma» – Mır­zoıanǵa óleńmen jazylǵan ótinishi. Eki óleń­niń ekeýi de 24 shýmaqtan. «Qalamymadan» – sońǵy úsh shýmaq, al Jambyl­dan – bir shýmaq jadymda. Basqa óleńderiniń biri de esimde qalmady», – dep aqsaqal qamyǵatyn.   Hamza aǵa jas jigit Maǵjan ustalǵan soń, úsh jyldan keıin, ıaǵ­nı, 1940 jyly ınstıtýtty bitirip, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine qyzmetke ornalasady. Sol jyly «Shoıyn jolda» atty dastan jazyp, kon­kýrsqa qatysady da, birinshi oryndy jeńip alady. Jeltoqsan aıynda ásker qataryna alynady. «1941 jyly tamyz aıynyń sońynda nemis qarýly kúshiniń quramyndaǵy general Boktyń armııasy Kıev baǵytynda shuǵyl shabýylǵa shyqty. Bokqa qarsy soǵysqan úsh armııa tótep berýge murshasy kelmeı, keıin qaraı jyljydy. Úsh armııa jaıaý­lap-jalpylap 23 tamyzda Dneprden beri qaraı ótip, ózendi jaǵalaı ósken qopa men shilikterdiń arasyna jasyrynyp, Ýkraınanyń astanasyn qorǵaýǵa kiristi. Dál osy kezde Stalınniń: «О́l­sek te, tirilsek te Kıevti jaýǵa ber­meımiz!» degen buıryǵy shyqty. Stalınniń osy bir oılanbaı bergen buıryǵyna kónbegeni úshin armııa generaly Jýkovtyń «taıaq jegenin» estidik. Boktyń áskeriniń jartysy Kremenchýkten, jartysy Chernıgovtan ótip, Harkovta túıisti. Keńes armııasy qorshaýda qaldy. Bul 1941 jyldyń 18 qyrkúıegi edi. Keńestiń 650 myńnan astam adamy tutqynǵa tústi. Osydan keıingi ómirim Eýropanyń kóptegen lagerleri men túrmelerinde ótti. Aldymen Poltava oblysyndaǵy Horol qalasyndaǵy lagerge qamaldym. Odan soń Kovel-Altenbýrg-Demblın-Venıamıno lagerlerinde ólmestiń kúnin keshtik», – deýshi edi kúrsinip. Odan ári Hamza aǵa Mustafa Shoqaı uıymdastyrǵan Túrkistan legıonyna qalaı tap bolǵanyn «Mustafa men Maǵ­jan – Turan eliniń danalary» atty kitabynda egjeı-tegjeıli jazady: «Venıamıno» lagerinde 40 myń tutqyn turdyq. Barlyǵy – Orta Azııa men Qazaqstannyń musylmandary. Bir kúni, dáldep aıtqanda, qarashanyń 10-y kúni bizdiń lagerde ádemi kıingen eki adam paıda boldy. Bireýi – qazaq Bilál, ekinshisi ózbek Mırahmet. Olar kóptegen jýrnal kóterip keldi. Ár 100 kisige bir jýrnaldan taratty. Alyp oqı bastadyq. Negizinen jýrnal barlyq túrki halyqtaryna túsinikti, baıaǵy «Qıssasy ul Ánbııa» kitabynyń tili sııaqty jalpyǵa birdeı tilmen jazylypty. Jýrnaldyń aty – «Mıllı Túrkistan». Redaktory – professor Iohan Venzıng. Birinshi betinde ádemi etip salynǵan Mustafa Shoqaıulynyń sýreti bar. Jýrnalda «Qobyzshy Qorqyt» dep qol qoıǵan avtordyń óleńi jarııalanypty. Onda týǵan jerge degen saǵynyshpen birge túrki tildesterdi bir týdyń astyna birigýge nasıhattaıtyn joldar bar. Al «Asan Qaıǵy» degen bireý kelimsekterdiń elimizge ákelgen qasiretine taldaý jasapty. Maǵjan, Sáken, Beıimbet, Júsipbek, Ilııas, Ahmet, Álıhan, Álimhandardy aıtyp, sherge shomady. 1943 jyldyń mamyr aıynda bizge Berlınnen Rasýlov deıtin ózbek keldi. Ol kisi maǵan: «Berlınde gazet shyǵaratyn boldyq. Biraq, tut­qynǵa túskenderdiń ishinde bizdiń túrkistandyqtardan birde - bir jýrnalıst joq eken. Berlındegi tatar komıtetinde Musa Gýmerov (Musa Jálel) deıtin jýrnalıst bar. Ol qazir «Idel – Oral» gazetin shyǵaryp jatyr. Sol Musanyń joldasy Ǵaınan Qurmashev ózińdi jaqsy biledi eken, sol arqyly seni taýyp kelip otyrmyn. Seni Berlınge alyp ketemin», – dedi. Rasýlov Ábdilqaq Orazov (túrikmen) jáne Jumaı Mamedov (qyrǵyz) deıtin jigitterdi birge áketti». «Túrkistan komıteti» Noıenbýrg­shtrasseniń 14-shi úıinde, ekinshi qabatta, al tatar komıteti de osy qabatta eken. Munda kelgen Hamza Abdýllın «Qobyzshy Qorqyt» – Májıt Aıtbaev jáne «Asan Qaıǵy» – Máýlikesh Qaıbaldınmen tabysady. «Májıt Aıtbaevty 1939 jy­ly Qazaqstan jazýshylarynyń quryl­taıynda kórgen edim. «Qorqyt­pen» qol ustasyp amandasyp jatyr edim, qarsy stolda otyrǵan bireý: «Áı, mynaý bizdiń jaman Hamza qaıdan júr?» – dedi. Jalt qarasam, ózimizdiń Máýlikesh Qaıbaldın. Bardym da qushaqtadym. Ekeýmiz bir-birimizdi meıirlene súıdik. «Bireýińiz Qazaq elin saǵynyp, kúńirentip qobyz tartsańyz, ekinshińiz qaıǵyryp óleń jazyp júrsiz. Al ekeýińniń ortańda men saıran salyp júre bereıin, atymdy «Saıran» dep ózgerteıin dedim. Budan keıin men komıtette isteıtindermen tú­gel tanystym. Qazaqtan Hakim Tyny­bekov, Qarys Qanatbaev sııaqty ji­gittermen jolyqtym. Úshinshi qabattaǵy tatar jigitterimen de joldas boldyq. Ásirese, Musa Jálel biz­ge jıi keletin. Ol qazaqsha jaqsy sóıleıtin, qazaqtyń ánderin kelistire shyrqaǵanda, tańǵalatyn edik. Májıt «Mıllı ádebıet» deıtin jýrnaldyń redaktory bolyp istedi. Lıýba atty latysh qyzyna úılendi. Túrkistan komıtetiniń prezıdenti Valı Kaıým edi. Ol kisini osy komıtette isteıtin 60 adam «ata» dep ataýshy edik. Sonymen birge, nemis kitaphanasynda HIH ǵasyrda qazaq ómirinen alynyp, nemisshe jazylǵan kitaptar óte kóp eken. Ásirese, Kenesary – Naýryzbaı jóninde jazylǵan bir kitapty kórip, biz qaıran qaldyq. Máýlikesh nemis tilin erkin ıgergen edi. Sondyqtan, ol qazaq ómirinen jazylǵan kóp ki­tap­tardyń mazmunyn aıtyp, bizdi tańǵaldyratyn. Ol túrikshe sóılegende, túrikterdiń ózderi qaıran qalatyn. Máýlikeshpen birge qazaq tiliniń professory Iohan Venzıngtiń úıine mindetti túrde qonaqqa baratyn edik. Professor biz barsaq qatty qýanady. Qazaq ómirinen kóp áńgime aıtady. Maǵjannyń óleńderin bizge nemisshe oqıdy. Máýlikesh qazaqtyń «Qyryq ótirigin» nemisshe óleńge aınaldyrǵan. Sony Iohan aǵaıǵa oqysa, ol kisi shek-silesi qatyp kúledi. Ol Máýlikeshke: «Sen qazirgi dáýirdegi eshbir nemistiń aqynynan kem emessiń dep tujyrymdaıtyn», – dep jazady esteliginde.   Soǵys órti sóngende, Germanııa­daǵy túrkistandyqtar ózara bir sheshimge kele almaı, uzaq daýlasady Hamzekeńniń aıtýynsha, Máýlikesh pen Qarys túrkistandyqtardy: «Elge oralmańdar. О́ıtkeni, bizge en­di jol jabyq. Bul jaqta turyp eliń úshin istegen jaqsylyǵyńdy Stalın báribir túsinbeıdi. Barysymen ustap alady da atady, bolmasa on jyl berip, Barsakelmeske jiberedi», – dep Germanııada qalýǵa úgittepti. «Biz soǵys aıaqtalǵan soń elge qaıtamyz dep ońbaı qatelestik. «Otanyma» oralyp edim, «otanym» 10 jylǵa jer aýdardy. 1956 jyly lagerden bosap, elge keldim. Kelsem, týǵan úıimniń orny ǵana qalypty. Anam Gúlsim qaıǵydan qan jutyp, máńgilik mekenine attanypty. 1937 jyly ustalǵan ákem sol kúıi habarsyz ketipti. Shańyraq ıesi - úlken aǵam Múbárak maıdan dalasynda qaza taýypty. Tiri qalǵan eki aǵam – Qalıjan men Ǵazız jáne inim Qanash elden bezip, shalǵaıdaǵy basqa elderde ómir súredi eken. Men ózimizdiń aýylda qalǵan nemere apam Bıbizaıyp pen onyń eri Sálimjannyń (Maǵjannyń týǵan inisi) úıin panaladym. Jaz boıy osy úıde turyp, kúzge qarsy Almatyǵa sapar shektim», – dep ótken kúnderge shomyp, aýyr kúrsinetin. Hamza Abdýllın kitabynda Maǵjan Jumabaevtyń ekinshi ret aqtalyp otyrǵanyn keltiredi: «Maǵjan 1960 jyly birinshi ret aqtaldy. Aryz jazyp, aqtalý qaǵazyn (reabılıtasııasyn) alǵan men ózim edim. Biraq, sol kezdegi egde jazýshylar «bilgirlik» jasap: «Bul saıası reabılıtasııa emes, jaı ásheıin azamattyq reabılıtasııa», – dep Sovet ókimetiniń móri basylǵan qujatty, kózimizdi baqyraıtyp qoıyp, joqqa shyǵardy. Ol kezde Maǵjandy kózi kórgen týystarynyń birqatary, atap aıtsaq: týǵan inileri – Muhamedjan, Sálimjan, Qalıjan jáne Sabyrjan jubaılarymen, bala-shaǵalarymen qatty qýanyp, toı jasaýǵa daıyndalǵan kezde burynǵy jazýshylar tobynan shyqqan belsendi bolshevıkter kóp jyldan soń kelgen qýanysh otynyń jalynyn sý sepkendeı basty. Aqyry, aqynnyń oıdaǵy, qyrdaǵy týystary Almatyǵa jıylyp, Hamza Esenjanov pen onyń áıeli Sofııa Tastemirovanyń uıymdastyrýymen shaǵyn ǵana toı ótkizildi. Qazaq zııalylarynan bul qýanyshty ári qaıǵyly toıǵa jalǵyz Taıyr Jarokov qana qatysty». Ol ýaqytta soǵys tutqyndaryn el asa jaqtyra qoımaıtyn. Reti kelgende: «Otanyn satqan opasyz!» dep betine jıirkene qaraıtyndar da kezdesetin. О́zgelerin bylaı qoıǵanda, zııaly deıtin jazýshylar qaýymynyń arasynda aqyndy tuqyrtýshylar kóp boldy. Mundaı qııanat Hamza aqyndy da ashyndyratyn. Ol úlken jıyndarda 37-38-shi jyldardyń zulmatynda Sákendi, Beıimbetti, Ilııasty kimderdiń kórsetip, syrtynan satqanyn taısalmaı aıtyp salýshy edi. Osy minezimen kóptegen adamdardy ózine qarsy jaýyqtyryp ta aldy. – Jeńis mıllıondaǵan jannyń qanymen keldi! Muny Pırr jeńisi deıdi! Pırr jeńisi degenimiz ne, aıtshy, keleshek jýrnalıst? – dedi birde aqyn. Tarıhtyń bul tusynan habarym joqtyǵyn moıyndamasqa laj qalmady. – Pırr jeńisi (Pırrova pobeda) – qanshama adamdy qurbandyqqa shala otyryp, jeńis ústemdigin seziný. Bizdiń eramyzǵa deıingi 279 jyldary Pırr patshanyń áskeri eki kún boıy rımdikterge shabýyldap, jeńiske jetedi. Biraq, adam shyǵyny orasan bolady. Halqy jeńispen oralǵan áskerdi syrnaılatyp-kerneıletip qarsy alǵanda, Pırr patsha qolyn kóterip: «Jeńis kóp qyrǵynmen keldi. Eger taǵy jeńiske jetsem, áskersiz qalatynym anyq», – dep jeńisti toılaýǵa tyıym salǵan eken! Sodan beri tarıhta «Pırr jeńisi» degen ataý endi. Stalınniń jeńisi úshin de qurbandyq qısapsyz kóp boldy. Áskerdi darynsyz qolbasshylar basqardy. Nemistiń muzdaı qursanǵan tehnıkasyna qarsy bizdiń jaıaý áskerdi saldy. Sol shaıqasta Býdennyıdan basqamyz tegis jaý qolyna tústik. Stalınniń qateliginen áskerı tutqyn atanǵanymyz azdaı, elge oralǵan soń Sibirdegi Kolymadan bir-aq shyqtyq. Túkirigiń jerge túspeıtin aıazda kúni-túni altyn qazyp, qur súlderimiz qaldy. Bálem, «nur qushqan» Stalın zamany da kelmeske keter. Kór de turyńdar! Sovet ókimeti qulaıdy! – deýshi edi oıly keıipke enip. – Sovet ókimeti qalaı qulaıdy? Soǵys bola ma? – dep suraıtyn edik biz. – Ony bilmeımin. Revolıýsııa bola ma, joq álde ózge joldarmen be, áıteýir basqa ókimet ornaıdy. Maǵan anyǵy, Sovet ókimeti ishten irip-shiridi. О́zegin qurt jep taýys­ty. Mundaı jaǵdaıda qulamaǵanda qaıtedi? – deıtin sabyrmen. Elimiz táýelsizdik alǵanda qýanyshymda shek bolmady. «Tutqynǵa túskenime men kináli emespin. Maǵan «soǵys ardageri» degen mártebe berilýi tıis. Shetelde óz tutqyndaryna qurmetpen qaraıdy. Mundaı ádiletsizdik Sovet ókimetinde ǵana bar», – dep nalıtyn. Biraq, aqynǵa kózi tirisinde «soǵys ardageri» degen kýálik berilmedi. О́miriniń sońyna deıin «aqtaldy» degen qujatpen júrdi. Shotany qazaqsha sóıletken asa sheber aýdarmashy, daryndy aqyn óz elinde ózin jat sezindi. Únemi qaǵajý kórip, eńbeginiń elenbeýi, kitaptarynyń jaryq kórmeýi jasy jer ortasynan asqan aqyndy qajytyp jiberdi. Tek myna oqıǵa ǵana aqynǵa rýh berip, eńsesin kóterip tastady. 1973 jyly Ystanbulda Hasen Oraltaıdyń «Alash – Túrkistan» túrkileriniń ult-azattyq urany» atty kólemi 200 bettik kitaby túrik tilinde jaryq kóripti. Osy kitabynda avtor Hamza Abdýllın týraly: «Saıran» – Hamza Abdollauly Qazaqstannyń Kókshetaý jaǵynan. О́zi jýrnalıstıka ınstıtýtynyń túlegi. Soǵys jyldarynda bir kitaby jaryq kórgen. Ol qazaq túrkileriniń ataqty aqyny Maǵjan Jumabaıulyn óte jaqsy biletin. Onyń keıbir óleńderin jatqa oqýmen qatar ómirin de egjeı-tegjeıli áńgimelep otyratyn. Eger Maǵjan Jumabaıulynyń barlyq shyǵarmalaryn jatqa biletindigin eskersek, Saıran myrza Maǵjan Jumabaıulynyń týysy da bolýy múmkin. Saıran myrza Berlındegi Túrkistan ulttyq komıtetinde qyzmet atqardy jáne kóp paıdasyn tıgizdi. Onyń kitaptary men jýrnaldarda jarııalanǵan óleńderi Maǵjan Jumabaıulynyń shyǵarmalary sııaqty qýatty jáne ózine tartatyn bolǵandyqtan Túrkistan ulttyq armııasynyń músheleri olardy súıip oqıtyn. О́kinishke qaraı, bul keıbireýlerge unamady. Sondyqtan, jazyqsyz jala jabyldy. Soǵystyń sońyna taman Saıran myrzany SS qýdalap, naqaqtan-naqaq tutqyndaıdy. Berlınde SS tarapynan atylǵan. Bul jaǵdaı túrkistandyqtardyń arasyndaǵy alaýyzdyqtyń odan saıyn kúsheıýine jol ashty. Saıran myrzany jaqsy biletin kisilerdiń aıtýy boıynsha, ol eger tiri júrse, Maǵjan Jumabaıulynyń stılinde jazǵan óleńderi men basqa da qundy shyǵarmalary arqyly jarqyldap kóz­ge túsetin edi. Ja­zyqsyz jalaǵa ushyraǵan, biraq Túrkis­tannyń ult-azattyǵy jolynda kúresten esh qajymaǵan Saıran myrzanyń jany jánnatta bolsyn!» Elimiz táýelsizdik alǵan jyldary Hasen Oraltaıdyń kitabynan úzindi Almatydaǵy arabtyń tóte jazýymen shyǵatyn «Shalqar» gazetinde jarııalanady. Túrki jurty ózin áldeqashan óldige joryǵanyn Hamzekeń 20 jyldan soń bilip, dereý Hasen Oraltaımen habarlasady. Hamzekeńmen habar alysqan soń, Hasen Oraltaı Almatyǵa jubaıy Ádıshamen birge ushyp kelip, aqynmen qaýyshady. Hasen Oraltaıdyń zaıyby Hamzekeńnen: «Neshe balańyz bar?» dep surasa kerek. «Úsh balam bar» depti aqyn atamyz. Ádısha táte Tına ekeýmizge estelikke tasy bar kúmis júzik syılady. О́zim shapaǵatyn kórgen rýhanı ákem, aqylshym, ustazym Hamza Abdýllın 2001 jyly dúnıe saldy. Darııa ERǴAZINA, EKIBASTUZ