Otyrar kitaphanasy: Ańyz ben aqıqat

Báıdibek aýdanynan Muhtar Turdalıev aqsaqal habarlasty. Birinshi ret emes. Áldeneshe ret. Suraıtyny, bilgisi keletini bir habar: «Otyrar kitaphanasynyń jatqan jeri týraly maqala gazetke qashan shyǵady?» Endi máseleniń mánisine keleıik. Muhtar Turdalıev ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldary keńsharda sanaýly mansap ıeleriniń biri bolypty. Qyzmet jaqsy, bala-shaǵa din aman. Alańdaıtyndaı eshteńe joq sııaqty. Bir kúni tús kóredi. Basynda sálde, ústine jibek shapan kıgen, qolynda kitaby bar maýyzdaı jigit aǵasy kirip: «Men Ábý nasyr ál-Farabımin», dep ózin tanystyrady. Shyńǵys han shapqynshylyǵyna ushyraǵan kóne Otyrardyń baı kitaphanasy qaı jerge kómilgenin aıtyp, «Sonyń qazylyp alynýyna sen muryndyq bolasyń», deıdi. Bul kisi óńi me, túsi me ekenin aıyra almaı: «Aý, men Otyrar qalashyǵynyń ornyn osy kezge deıin kórgen adam emespin, qalaı tabamyn?!» dep shyryldaǵanymen álgi adam «Onda óz obalyń ózińe» dep shyǵyp ketkenge uqsaıdy. Uıqydaǵy tústen bastyǵyrylyp qalǵan adamnyń sózi ǵoı dep hıkaıany osy jerden támamdaýǵa bolar edi. Biraq, osy kezge deıin oınap-kúlip alańsyz júrgen Turdalıevter otbasyna úlken ábigershilik kirgen eken. Tús aýyq-aýyq qaıtalana bergen. Sonymen birge, otbasynda baqytsyzdyq kóbeıe beripti. О́zi aýrýǵa ushyraǵan, súıip-kúıip qosyldy degen ul-qyzdary otbasylarymen birinen soń biri ajyrasa bastaǵan. Jumystan mán ketken, sońynda zaıyby dúnıeden ótedi. Muhtar aqsaqal osyny aıtqanda ózimiz de tiksinip qaldyq. Biraq, «Egemen Qazaqstan» tús kórdim, pálenshe aıan berdi dep ǵylymı dálel-deregi joq materıaldy shyǵara salatyn basylym emes. Onyń ústine, shapqynshylyqqa ushyraǵan Otyrar kitaphanasynyń qaı jerge jasyrylǵandyǵy týraly alyp-qashpa áńgime kóp. Bir qoıshy Ulytaýdyń eteginde qoı baǵyp júrip túlki indetip sol jerden terige jazylǵan kitap taýyp alypty-mys. Ol jer kitaphana bolýy múmkin-aý. Osylaı kete beredi. Muhtar kókemizge de osy jaǵdaıdy aıtsaq, ıliger bolmady. Amal joq, Túrkistan saparynan kelgende sol kezdegi bas redaktor Janbolat Aýpbaev aǵamyzdyń aldynan ótýge týra keldi. Sol kezdesýge arnaıy kelgen Muhań barlyq jaıtty aıtyp bergen. Kóreıik degennen keıin bir kúni Muhtar Turdalıev bastaǵan azamattarmen birge kóne Otyrar qalashyǵynyń ornyna keldik. Biz barǵanda jańbyr shelektep quı­yp turǵan edi, taıǵanaqtap júrip mejeli jerge zorǵa jettik. Muhań on jyldan beri talaı mekeme­niń tabaldyryǵyn tozdyrǵan­ǵa uqsaıdy. Onyń aıtýymen akademık, arheolog Karl Baıpaqov arnaıy mamandarmen kelip, kórsetilgen jerdi biraz qazyp, qarjylandyrý jetkiliksiz bolǵandyqtan jumysty toqtatypty. – Men aıtqan jer basqa edi, Baıpaqov sál qıys qazypty, – deıdi Muhań aqsaqal. Ol bizge osy jerde jatqanyna kepildik beremin degendeı qyldy. О́ziniń kúni keshege deıin Otyrar qorǵanyn bilmegenin, osynda­ǵy arshylǵan qala aýmaǵyn, tarıhı jádigerlerdi túsinde kórgenin aıtyp, mine, ımanym dep turǵan­nan keıin sengendeı boldyq. Áıtse de aqsaqaldyń aýanymen júrip ketýge bolmaıtyn edi. Otyrar memlekettik-arheolo­g­ııa­lyq qoryq-murajaı­ynyń dı­rek­tory, tarıh ǵylymdarynyń kan­dıdaty Esjan Erjan Áýes­hanulymen sóıleskenimizde, biraz jaıtqa qanyqqandaı boldyq. Karl Baıpaqov qazyp, qol siltep ketken kezden beride talaı oqıǵa bolǵanǵa uqsaıdy. Shymkenttiń Torǵyn Aman­gelıeva degen turǵyny: «Qaıyrhan túsime kirip, Otyrar kitaphanasyn qaı jerge kómgenin kórsetti», dep ta­laı laýazymdy azamattardyń tabaldyryǵyn tozdyrypty. Bir qyzyǵy, ekeýiniń kórsetip otyrǵan jerleri eki basqa. Buǵan qosymsha, Otyrar kitaphanasynyń ómirde bolǵanyna kúmándanatyn, óıtkeni ol týraly eshqandaı tarıhı derek­ter joq­tyǵyn alǵa tartyp jatqandar da tabylyp jatyr. Solaı-aý dep qoıa salaıyn deseń, Farab qalasynan shyqqan ǵulamalardyń birazy syrttan oqydy degenniń ózinde qalǵandary ózi dúnıege kelgen qa­ladan uzamady ǵoı. Taqyrypqa qaıta oralar bol­saq, Muhtar Turdalıev aqsaqal óziniń tú­sin­de kórgeninen esh aınymaq emes. «Men osy arqyly ataq shyǵaraı­yn de­gen adam emespin. «Kitaphana­nyń ornyn sen kórsetesiń», dep árý­aq mazamdy alyp, otbasym oırandalý­ǵa sál qaldy. Maǵan aıtylǵan jerdi qazsa boldy, basqa eshteńe keregi joq. Sonda otbasymda tynysh­tyq ornaıtyn shyǵar», deıdi. Al Otyrar qoryq-murajaıynyń dırektory eki taraptyń aıtqanyna kúmánda­nyp otyr. Qazaqstan tarıhynda Otyrar eń kóp shapqynshylyqqa ushyraǵan qala. Arheologtar qan­sha qazba jumystaryn júrgizgenimen, aıtarlyqtaı oljaǵa kezikpegen. Muhtar Turdalıev laýazymdy adamdarǵa kóp shaǵymdanǵan­nan keıin segiz metr tereńdikte dep bol­janǵan qazba jumystary­nyń shyǵynyn eseptep ber­gen. Ol 20 mln teńge shamasyn­da bolady. Turdalıevti qolda­ǵan ulyq azamat bes-alty jerden eks­kavatormen qazýdy usynyp, traktor beretindigin aıtqan. Bul en­di, qazba jumystarynyń jaı­­yn bilmeıtin adamnyń sózi, tarıh­ty talqandaý. Atalǵan qarjy joq. Joq bolatyn sebebi, bir shal tús kórdi eken dep mınıstrlik qarjy bóle almaıdy. Ǵylymı negiz joq bolǵandyqtan, Otyrar qoryq-murajaıy dırektorynyń da dymy quryp otyr. Basqasha aıtqanda, «Bylaı tartsań arba synady, olaı tartsań ógiz ólediniń» keri. Jabýly qazan jabýly kúıinde qala bersin deıin deseń, Muhtar aqsaqal: «Ol jerdi arshyp kórsetpesem, otbasym qırap bitetin boldy», dep qudaıdyń zaryn qylady. Ne istemek kerek?! Buǵan Mádenıet jáne sport mınıstrligi ne ýáj aıtady? Ońtústik Qazaqstan oblysy Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan»