"Saýd Arabııasy túbegeıli reformalar jolyna tústi"

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Saýd Arabııasy Koroldigine resmı sapary qarsańynda sol eldegi Qazaqstannyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi Baqyt BATYRShAEV «Egemen Qazaqstan» gazetine arnaıy suhbat bergen edi. – Elshi myrza, Saýd Arabııasy Ko­roldigi arab jáne musylman elde­rinen alǵashqy bolyp 1991 jyly 30 jeltoqsanda Qazaq­stannyń táýel­sizdigin tanydy. Al búginde qos memleket arasyn­daǵy baılanystardyń ózge arab elderimen salystyrǵanda erek­sheligi jáne nátıjesi qandaı? – Bul – Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Saýd Arabııasyna jasap jatqan úshinshi resmı sapary. Aldyńǵy saparlar 1994 jáne 2004 jyldary uıymdastyrylǵan bolatyn. Ol saparlar barysynda eki memleket arasyndaǵy qatynastardyń negizderi men qaǵıdattary aıqyndalyp, eki eldiń múddeleri qaı salalarda to­ǵy­sady, qaı baǵyttar men qaǵıdalarǵa súıe­nedi, qandaı ekonomıkalyq jobalarǵa kóńil aýdarý kerek degen máselelerde taraptardyń ustanymdary túbegeıli anyqtaldy. Elbasymyzdyń ár sapary Korol­dikpen baılanystardy jańa belester­ge kóterip otyrdy. Búgingi kúni Qazaqstan men Saýd Arabııasy arasynda shynaıy dostyq pen syılastyq ornap, eki el Birikken Ulttar Uıymy, Islam Ynty­maq­tastyǵy Uıymy jáne basqa da halyq­aralyq jáne óńirlik birlestikter negi­zinde jemisti áriptestikti qalyp­tastyrdy. Saýd Arabııasy Qazaqstannyń táýelsizdigin tanyǵan alǵashqy el­derdiń qatarynda bolǵanymen qosa, sol dástúrin buzbaı Elba­sy­myz kótergen barlyq bastamalardy – Álemdik jáne dástúrli din­der lıderleriniń sezin ótkizý, memleketimizdiń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldarǵa turaqty emes músheligine saılanýy, EKSPO-2017 kórmesine qatysý, shtab-páteri Astanada ornalasatyn Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi ıslam uıymyn qurýdy qyzý qoldaǵandardyń qatarynan tabyldy. Buǵan qosa, eki memleket ózekti saıa­sı jáne ekonomıkalyq problemalar boıynsha árdaıym aqyl­dasyp, óz ustanymdaryn úılestirip otyra­dy. О́tken kezeńde Qazaqstan men Saýd Arabııasy arasynda parlament tóraǵa­lary, mınıstrler, memlekettik mekeme­ler, sot, quqyq qorǵaý organdary deń­geıinde 80-ge jýyq sapar uıymdasty­rylyp, alty iri Qazaqstan-Saýd Ara­bııa­sy bıznes-forýmy ótkizildi. Son­­daı-aq, saıası, ekonomıkalyq jáne gý­­ma­nıtarlyq salalardaǵy ynty­maqtastyqty retteıtin 20-dan astam kelisimderge qol qoıyldy. Koroldik elordadaǵy Par­la­ment Senatynyń ǵımaratyn (15 mln dollar), Júrek aýrýla­ry ortalyǵyn (12 mln dollar), Osa­karov – Vıshnevka jolyn (12 mln dollar), Semeıde balalarǵa arnalǵan týberkýlezge qarsy dıspanserdi (7 mln dollar) salý men B.Momyshuly atyndaǵy Kadetter korpýsyna materıaldyq kómek berý (1 mln dollar) sekildi jobalarǵa qaıtarymsyz qarjy bóldi. Qazirgi kezde Saýd Arabııasy tarapynan Astanadaǵy Ana men bala ortalyǵyna 3,5 mln dollar kóleminde qural-jabdyqtar jetkizilýde. – Saýd Arabııasynyń Qazaq­stanǵa degen kózqarasy, usta­nymy týraly aıtsańyz. – Saýd Arabııasy Qazaqstanǵa dos­tas el retinde qaraıdy, al halqy­myzdy baýyrlas halyq dep sanaıdy. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, eki el arasynda dostyq, ózara syı­lastyq qarym-qatynas ornaǵan. Mundaı jaǵdaıdyń qalyptasýyna Elbasynyń jeke bedeli, talmas kúsh-jigeri, Koroldik basshy­lyǵymen senim­di baılanystary negiz bolyp otyr. Bú­gingi kúnde resmı Er-Rııad Qazaqstandy halyq­aralyq dárejede bedeli bıik, jaýapty, syndarly syrtqy saıasat júr­gizetin, Ortalyq Azııanyń jáne Eýra­zııa keńistiginiń kindik eli, musylman qaýym­dastyǵy aıasynda irgeli memleket retinde qarastyrady. Astana men Er-Rııad túrli ózekti saıa­sı, ekonomıkalyq, gýma­nı­tar­lyq máse­leler boıynsha ózara árekettesýge múd­deli, onyń negizinde halyqaralyq qaýip­sizdikti nyǵaıtý, terrorızmge qarsy kúres, ózara ekonomıkalyq baılanys­tar­dy damytý, halyqtarymyzdyń ara­syn­daǵy dostyqty saqtaý múddeleri jatyr. – Qos memlekettiń halyq­aralyq saıasattaǵy róli týraly ne aıtasyz? – Búgin álemdik saıası ahýal ýshy­­­ǵyp tur, atap aıtqanda, jetek­shi memleketter arasyndaǵy ózara teke-tires­tiń kúsheıýi, Taıaý Shyǵysta túrli áske­rı qaq­ty­ǵystardyń oryn alýy, terro­rızmniń keń qanat jaıýy, máj­búrli kóshi-qonnyń kóbeıýi, ekonomıkalyq prob­le­malardyń tereńdeı túsýi óz óńirle­rinde, halyqaralyq arenada mańyzdy ról atqaratyn Qazaqstan men Saýd Arabııasy sııaqty iri elderden birlesken is-qımyldardy talap etedi. Mundaı yn­tymaqtastyqtyń negizgi maqsaty halyq­aralyq jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty saqtap qalý, ózekti prob­lemalardyń sheshý jol­daryn oılastyrý, solardy retteý baǵy­tynda ustanymdardy úılestirý bolyp tabylady. – Eki eldiń saýda-ekono­mıkalyq baı­lanystary qandaı negizderge súıe­nedi? – Koroldik ózin arzan, sapaly azyq-túlikpen qamtamasyz etýge talpynýda. Osy oraıda, Qazaqstan sekildi áleýeti zor el kemde-kem. Kerisinshe, biz Saýd Arabııasynyń munaı-hımııa klasterin damytý tájirıbesin paıdalanýǵa yntalymyz. Atom energetıkasy, taý-ken, qurylys, jańa tehnologııalar, birlesken ǵylymı izdenister – osy salalardyń barlyǵynda yntymaqtastyq úshin sarqylmaǵan zor áleýet bar ekeni belgili. Saýdtyq kompanııalar orasan qar­jy­lyq múmkindikterge, aldyńǵy qatarly tehnologııalar men basqarýshylyq táji­rıbege ıe, biz osy faktorlardy ulttyq ekonomıkany damytý úshin, eksporttyq geografııamyzdy keńeıtý úshin paıdalana bilýimiz kerek. – Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaı saıa­­sattanýshy ǵalymdary­myzdyń na­zarynan tys qalyp jatqan­daı. Ásirese, qazirgi zaman oqıǵalaryna qatysty zertteýler tapshylyǵy seziledi. Arab elderi, arab álemine qatys­ty otan­dyq basylymdarda jarııalana­tyn saraptamalyq dúnıelerdiń ın­tel­­lektýaldyq deńgeıi týraly ne aıtasyz? – О́zińiz aıtqandaı, ulttyq saıasattaný salasynda Taıaý Shyǵysqa qatysty zertteýler kóp emes. Aqparat quraldarynda shyǵyp jatqan habarlar men maqalalar kóbine túrli aqparattyq kontekste, rezonansty oqıǵaǵa baılanysty beriledi. Keıbireýler Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdy qubyjyq túrinde jetkizse, keıbireýler asa maqtap, tym dáriptep kórsetedi. Alaıda, Taıaý Shyǵys, arab álemi – ǵasyrlar boıy ózindik órkenıeti, salt-dástúri, ómirge kózqarasy qalyptasqan óńir, halyqtar mekeni. Sondyqtan da bul órkenıettiń, óńirdiń jetistikteri, jaqsy jaqtary, sheshilmeı jatqan túıindi problemalary, talpynystary men josparlary da bar. Bul elderde de toqtaýsyz reformalar júrgizilýde, damý men ekonomıkalyq problemalardy sheshýdi qamtamasyz etýdiń joldary qarastyrylý ústinde. Osydan kele, Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdy baıyppen, tereń zertteıtin, oqyrmanǵa obektıvti shyndyqty jetkizetin zertteýshiler men saıasattanýshylardyń kóp bolǵany, árıne, kóńilge qonymdy-aq. – Islam dini ǵasyrlar boıyna Azııa jáne Afrıka elderiniń mıllıondaǵan halqy úshin bolmys pen turmys-tirshiliktiń bir bóligine aınaldy. Olar úshin ıslam – oılaý men áreket túri, ádildikke degen senim. Qazirgi kezde ıslam dini onyń negizgi qaǵıdalarynan beıhabar adamdardyń sana-sezimine úreı-faktor retinde qabyldana bastaǵanyn kórip otyrmyz. Arab elderi, sonyń ishinde Saýd Arabııasyndaǵy ıslam faktory týraly ne aıtasyz? – Islam dininiń búgingi bolyp jatqan qylmystarǵa, búldirgi áreketterge qatysy joq. Islam týraly birnárse aıtýdan buryn osy dinniń negizgi qaǵıdalaryn bilý, mazmunymen tanysý, ony durys túsiný qajet. Oryn alyp jatqan qatelikterdiń, burys oılardyń barlyǵy adam tabıǵatynan, onyń ómirge kózqarasy, tárbıesi, ómirde kórgeninen bastaý alyp, burys jolǵa bastap otyr. Mysaly, ıslam dini Oraza aıyn keshirim, kishipeıildik, tatýlasý aıy dep aıtsa, ekstremıster ony kek alý, Alla jolynda basqa dinderge soǵys ashyp, shahıd bolý aıy dep burmalap alǵan. Osy sekildi mysaldar kóp. Árıne, mundaı teris qubylystardy keıbir kúshter óziniń saıası esepteri, álemde ıslamofobııany qozdyrý úshin paıdalanady. Saýd Arabııasyna keletin bolsaq, ol – Islamnyń besigi, ardaq­ty dinimiz bas­taý alyp, búkil álemge taraǵan qasıetti meken. Ko­roldik jerinde bar­lyq musyl­mandar úshin qasıetti qos kıe – Mekkede ál-Haram meshiti men Me­dıne qalasynda Paıǵambar­dyń meshiti ornalasqan. Saýd Ara­bııasyna sol qasıetti jerlerdi qamqorlyqqa alý, jyl boıy úzilmeıtin musylmandardyń qajy­lyǵyn qamtamasyz etý sekildi úlken jaýapkershilik júktelgen. Son­dyqtan da mundaı erekshe tarıhı jaǵdaılardyń áserimen qalyptasqan memleket retinde Saýd Arabııasynda Islamnyń alar orny erekshe. Bul Koroldiktiń erekshe tarıhı mıssııasyna baılanysty bolyp otyr. – О́tkende Saýd Arabııasy Taq mu­rageriniń murageri hanzada Muhammed ben Salman munaı barreliniń quny 30 dollardan tómen bolǵan jaǵdaıdyń ózinde, ózge sektor arqyly kiris kózin arttyramyz dep memleketti «munaı táýeldiliginen» qutqarýǵa myqtap kirispek oıy baryn aıtqan edi. Osy baǵytta Saýd Arabııasy nendeı talpynystar jasap jatyr? – Iá, Saýd Arabııasy búgingi kúni túbegeıli reformalar jolyna tústi. Munaı baǵasynyń qulaýy Koroldiktiń ekonomıkasyna úlken áserin tıgizdi. 2016 jylǵy bıýdjet el tarıhynda birin­shi ret 138 mlrd dollar kólemindegi tapshy­lyqpen bekitildi. Munaı dáýiriniń birtin­dep aıaqtalatynyn túsingen Saýd Ara­bııasy aldaǵy jyldary óz ekonomıkasy­n munaıǵa táýeldilikten aryltýdy kóz­deıdi. Bul baǵytta 2016 jyly «Saudi Vision-2030» strategııalyq baǵdarlamasy qabyl­dandy. Bul strategııanyń basty maq­saty munaıdan túsken tabysty mańyz­dy salalarǵa baǵyttaý bolyp tabylady. Iаǵnı, Saýd Arabııasynyń úki­meti óz fılosofııasyn ózgertip, belsendi ınves­tısııalyq saıasat­qa kóshti. Joǵaryda atalǵan stra­tegııalyq qujatqa sáıkes úkimet: ınvestısııalyq múmkindikterdi arttyrý; ekonomıkada jańa salalardy qalyptastyrý; keń kólemdi jeke­she­lendirýdi júrgizý; áskerı-óndiris salasyn qalyptastyrý; taý-ken salasyn damytý; balamaly energetıkaǵa kóshý baǵyttaryn basty basymdyq retinde belgiledi. Memlekettik ınvestısııalyq qorǵa barlyq úkimettiń menshigindegi aktıvter berilip, bul qordy aldaǵy jyldary 2 trln dollar kólemine jetkizý kózdelip otyr. Qolǵa alynyp jatqan shara­lardyń ishinen ulttyq «Aram­ko» munaı kompanııasyn jekeshe­lendirý, baılanys, sý, janarmaı, elektr qýaty baǵasyn ósirý, ishki naryqty sheteldik ınvestorlarǵa ashý, vızalyq rejimdi qaıta qaraý, salyqtar engizý sekildi qadamdardy ataýǵa bolady. Osy turǵydan Qazaqstan bıznesmenderine de Saýd Arabııasyna tıimdi ınvestısııalar salý múmkindigi ashylyp otyrǵanyn aıtqym keledi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA, jýrnalıst