Derekkózderine qaraǵanda, álemdegi sý resýrstarynyń úlken bóligi memleketterdiń ulttyq shekaralaryn basyp ótedi. Birikken Ulttar Uıymynyń esebi boıynsha, dúnıe júzindegi 263 transshekaralyq sý basseınderiniń úshten biri eki nemese odan da kóp eldiń aýmaǵy arqyly ótedi eken. Sonymen qatar, 19 ózen bes memlekettiń jerimen aǵady. Bir Dýnaı ózeniniń ózi 18 memlekettiń aýmaǵyn basyp ótetin kórinedi. Afrıka men Taıaý Shyǵystaǵy kóptegen elder ózderiniń sýǵa degen qajettilikterin «sheteldik» dep atalyp ketken sý arqyly ildáldalap qamtamasyz etip keledi. Al Ortalyq Azııa elderine ortaq transshekaralyq ózender sýlarynyń bólinisi qandaı? Bul óńirdegi iri ózenderdiń barlyǵy transshekaralyq ózender bolyp tabylady. Sý resýrstary óz jerinde jınalatyn tek Qyrǵyzstan ǵana. Ortalyq Azııada ornalasqan Qyrǵyz Respýblıkasynan basqa memleketterdiń barlyǵynda sýdyń qajetti kólemi irgeles elderdiń jerinen keledi. Bul másele de asa qıyn jaǵdaı О́zbekstan men Túrikmenstan elderinde qalyptasqan. О́ıtkeni, osy elderge jańartylǵan sý resýrstarynyń 90 paıyzǵa jýyǵy kórshiles memleketterden keledi. Bul elderdiń qataryna Qazaqstandy da qosýǵa bolady. Sol sebepten de elimiz transshekaralyq ózender – Ertis pen Ile, Jaıyq pen Syrdarııa jáne basqa da ózen-kólderdiń sýlaryn tıimdi paıdalaný máselesine erekshe nazar aýdaryp otyr. Ortalyq Azııadaǵy transshekaralyq ózender máselesi degende, aldymen Qyrǵyzstan tarapynyń bıiktigi 275 metrden asatyn Syrdarııa ózeni arnasynda boı kótermek Qambar ata GES-i men Ámýdarııa ózeniniń arnasynda Tájikstan jaǵy salýǵa josparlaǵan bıiktigi 350 metrlik Rogýn GES-i eske túsedi. Eger Qambar ata GES-i paıdalanýǵa beriletin bolsa, О́zbekstan ózderinde sý tapshylyǵyn boldyrmaý úshin Qazaqstanǵa keletin Syrdarııa ózeniniń aǵysyn azaıtýy kúmán týdyrmasa kerek. Ekinshiden, Qambar ata GES-iniń salynýy Syrdarııa óńirindegi halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna jáne onsyz da qıyn osy aımaqtyń ekologııalyq júıesine keri áserin tıgizedi. Qambar ata GES-i, sondaı-aq, Syrdarııa ózeni arnasynda sýdyń tómendeýine soqtyrady. О́ıtkeni, bul ortaq ekologııalyq júıe bolyp qalyptasqan erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigine aıtarlyqtaı nuqsan keltiredi. Aral teńizi Ortalyq Azııadaǵy klımatty retteýshi nysan retinde sanalady. Aral teńizi sýynyń tartylýy osy óńirdegi memleketterde klımatty kúrt ózgeriske ushyratqany belgili. Osy máselelerdi zertteýshi ekolog-sarapshylar 1960-jyldarmen salystyrǵanda, Aral óńirinde 40 gradýstan asatyn aptap ystyq kúnder jıilep ketkenin aıtady. Keıbir jerlerde kóleńkede ystyq 49-50 gradýsqa deıin kóterilgenin keltiredi. Bizdiń elimizge Qytaıdan úlken-kishisi bar 34 ózen aǵyp keledi eken. Onyń jeteýi qara Ertistiń saǵalary. Bulardyń qataryna Ile ózenin qosyńyz. Qazaqstan men Qytaı arasynda transshekaralyq ózender máselesine baılanysty qol jetkizilgen ýaǵdalastyq bar. Mysaly, Qazaqstan men Qytaı arasynda transshekaralyq ózenderdi qorǵaý jáne paıdalaný salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi jáne transshekaralyq ózender sýynyń sapasyn baqylaý týraly kelisimdi ataýǵa bolady. Atalǵan osy qujattar negizinde eki eldiń transshekaralyq sý aǵystaryn basqarý júıesi sapaly deńgeıge kóterilýi tıis edi... Qazaqstanǵa sý tórt memleketten ózender arqyly keledi. О́rkenıetti elder paıdalanylǵan sýdy qaıtadan tazalaýdan ótkizedi. Al bizdiń kórshilerimiz she? Olar da sóıtedi dep aıta almaımyz. Paıdalanyp bolǵan soń, aǵyza salady. Osylaısha, lastanǵan sý ekinshi elge, odan úshinshisine aýysady. Bul ekologııany búldiredi jáne ony tutynǵan adamdardyń densaýlyǵyna zııanyn tıgizedi. Paıdalanylǵan sýdy tazalaýdan ótkizbeı, ekinshi bir memlekettiń aýmaǵyna qaraı aǵyzyp jiberýge halyqaralyq deńgeıde shekteý qoıylǵan. Al bizdiń búgingi jaǵdaıymyz osyndaı, erteńimiz qalaı bolar eken?
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
