Baýbek pen Muqan

Elimizdegi eki taýdyń men úshin orny bólek. Ordabasy men Ulytaýdyń rýhy bir, ózindik uqsastyǵy bar. Uqsastyǵy – ekeýi de qazaqtyń basy qosylýyna, birligi men berekesine qyzmet etken jer. О́zim kıeli Ordabasy eteginde dúnıege kelgendikten, ony maqtan etemin. Shynynda, qazaqtyń qos qanaty sekildi Ulytaý da Ordabasymdaı maǵan ystyq, jan dúnıeme qymbat ekeni daýsyz. Ulytaý – bizdiń ata-babalarymyzdyń san-ǵasyrlyq rýhanı qazynasyna aınalǵan, halqymyz­dyń qadir tutyp, qurmetteıtin qasıetti jeri, kıeli mekeni. Osynaý ultymyzdyń tabysqan, eldigi úshin uıysqan irgeli jerin, babalar rýhyn bıiktetken óńirdi ar-namysymdaı ardaqtaımyn. О́zim onda taban tiremesem de, ol jerdiń aýasyn jutpasam da men úshin ulylyqtyń belgisindeı, Otandy súıýdiń úlgisindeı Ulytaýym ultymdaı asqaq, qazaǵymdaı qasterli. Kók týymdaı ulyqtaı bilgen Ulytaýymdy janymdaı súıemin. Bul kıeli jerdi jaqsy kórýimniń taǵy bir sebebi bar. Bul ólkede qazaqtyń daryndy qalamgeri, jalyndy kósemsóz sheberi Baýbek Bulqyshev dúnıege kelgen. Iá, Baýbek Bulqyshev! Bul esim maǵan balań kezden etene tanys. Esimde, 1977 jyly Keles aýdanyna Álibaı jezdemniń úıine qydyryp barǵanymda, ol kisiniń shaǵyn kitap sóresinen bir kitap maǵan qatty unady. Syrty sarǵysh qyzyl boıaýmen berilgen «Adamzatqa hat» dep atalady eken.Ishindegi júrekke jylylyq uıalatqan esseleri, maqalalary, maıdannan jazylǵan hattary qatty qyzyqtyrdy. Shyn máninde, adamǵa kúsh-qaırat, jiger beredi eken. Ásirese, sol sát Otandy súıýge úndegen, fashızmge laǵnet aıtqan, tildegen zamandastaryna arnaǵan adal tilegi, namysty júregi, jastyq pen dostyq týraly oılary janyma nur sáýle bop sebeledi. Armanshyl, erteńine umtylǵan jasóspirim jetkinshek janǵa ómirlik qushtarlyq syılady. Beıne bir qasyńda turǵandaı, keýdeńnen araıly tań atqandaı, saǵan bar senimin artqandaı kúı keshedi ekensiń. Átteń, aýylǵa qaıtatyn bolyp, kitapty aıaqtaı almadym. Kitaptyń ór rýhynyń áseri bolar, ony túgel oqýǵa asyq boldym, jaýynger-jazýshynyń mán-maǵynaly sózderine shyn ǵashyq boldym. Jezdemnen suraýǵa uıalyp, úıge qaıtqan soń kórshi aýyldaǵy kitaphanadan týra osy kitapty taýyp alǵansha shydamsyzdana izdedim. Al tapqandaǵy qýanyshymdy aıtyp jetkize almaspyn! Jınaqty keýdeme qysyp, janyńa jaqyn, ózińe sondaı áserli sózderin qaıtalap, kóńilime toqımyn. Shyn­dyǵynda, osy kitappen «aýyrdym» desem bolǵandaı. Baýbekpen birge syrlastym, Baýbekpen birge muńaıdym. Baýbekpen birge qýandym. Janar­taýdaı atqylaǵan sózderine ıildim, ılandym. Tańǵa deıin kóz ilmeı, qyzyǵa, súısine, berile oqyǵanym áli esimde... Keıin stýdent kezde de bul kitap meniń qolymnan túspedi. Shirkin, árbir jannyń elge, Otanǵa degen saǵynysh, súıispenshiligi osyndaı bolsa ǵoı?! Ońashada qalǵanda Baýbekti paraqtaımyn. Oqyǵan saıyn boıyńdy baýrap, júregińdi jaýlap, ómirge degen yntyzar kóńilińdi arttyryp, saǵan ómir syılap, qııalyńdy qanattandyra túsedi. «О́mir men ólim týraly», «Meniń ómir súrgim keledi», «Zaman bizdiki», «Jaýyzdyq pen mahabbat», «Shyǵys ulyna hat», «Tyńda Kavkaz!»... bárinde de naǵyz patrıot qalamgerdiń júrek lúpilin, perzenttik tynysyn, dos-týysqa degen shynaıy lebizin, eń bastysy, móldir mahabbatyn sezinbeý múmkin emes! Jastyq shaǵyn soǵys jalmaǵan jaýyngerdiń kek qysyp, jeńiske degen jan daýysyn, qıyn da qysyltaıań kezeńin, basyna syn túsken shaǵyn búkil jurt bolyp jumylýǵa shaqyrǵan úndeýindeı qabyldap, ony tebirenbeı, tolqymaı oqymaý taǵy múmkin emes! Jadymda jattalyp qalǵan myna sózderdi umyta alar emespin: «Múmkin, men jastyǵymdy qaıyra almaspyn. Biraq ol bosqa ketpeıdi, inilerimniń enshisine tıedi. Keıingi jastar, jas inilerim, sender baqyttysyńdar, sender soǵys degendi bilmeı ótesińder. Biz jastyǵymyzdy senderdiń baqyttaryńnyń jolyna qurban ettik. Men ómirimniń ózim úshin qymbat ekenin jaqsy bilemin, men dúnıege kelgeli de kóp bolǵan joq qoı. Biraq bul kúreste sol ómirimdi aıamaımyn da. Aıaýǵa da qaqym joq dep bilemin. Mende uran bireý-aq ol... ne ólim, ne jeńis». Sol sátte aǵa býynnyń ósıetindeı, babalardyń qasıetindeı janymnyń namysyn oıatyp, otanshyl Baýbekke uqsaǵym kelgen. Naǵyz soǵysta júrgen jan ǵana «ne ólim, ne jeńis» deıdi. Beıbit kúndegi jannyń ár kúni jeńis ekenin soǵys qasiretin kórgen biledi. Sezindirte, sendirte bilgen jazýshy qudiretiniń aldynda bas ıdim. Mine, Otandy, ómirdi súıý degen! Sondaǵy oıǵa túıgenim «О́mirdi Baýbekshe súıý kerek!». Shynynda, Baýbekke qarap boı túzedim. Okopta otyrmasam da, túnniń bir ýaǵyna deıin oılarym onyń aıtqan álemine jeteledi. Qaıtalanbas qoltańbasy bar kósemsózshiniń qaı taqyrybyn alsańyz da kóńilińe túrli oı salady, alǵa jeteleıdi, jolyńa sham jaǵyp turǵandaı. Oı bolǵanda da jeńimpaz, jasampaz, jadyratar shýaqtar syılaıdy. Keńester Odaǵynyń kezi bolsa da árbir sózdiń astarynan táýelsizdikti ańsaǵan jandy ańǵarý qıyn emes. Ár shyǵarmasynan erkindiktiń erke samalyn ańǵarasyń. О́ıtkeni, onda Otandyq rýh basym, onda adamdyq qasıetke erekshe mán beredi. Jasqa tán jalyn, árbir kúreskerge dem beredi. Muǵalim bolyp elge oralǵan kezde de Baýbek qolymnan túsken joq! О́mir tuńǵıyǵyna tereńdep, erkin enesiń. Árbir oqyǵan saıyn jańa qyrynan tanısyń, jasampazdyǵyna tań qalasyń. О́mirge, beıbit kúnge qushtarlyqty, tarıh pen tanym ólshemin uǵynasyń, adamdyqty, mahabbatty ardaq­taýdy úırenesiń. Kóp oqyǵanyna, bilim­diligine tánti bolasyń. Bárinen de adamı jylylyq janyńdy sharpıdy. Meniń dep menshiktep alǵan Baýbegim qurǵaq urandaýdan ada, jasandylyǵy joq, shynaıylyqqa toly, qaınar bulaqtaı móldir, bári de júrek tilimen jazylǵan, paryz ben boryshqa úndeıdi. Keshterde, kezdesýlerde, dıspýttarda jazýshy Muqan Imanjanov pen ekeýiniń dostyǵyn úlgi ettim. Dostyq týraly esse jazǵanymda Baýbek­tiń hatynan úzindi keltirgenim de esimde. Al «Jú­rektegi jazýlar» kitabym jaryqqa shyqqanda depýtat, jornalshy Arǵynbaı Bekbosyn aǵam «Myna kitabyńnyń stıli Baýbek Bulqyshevqa keliń­kireıdi eken» dedi. Men buǵan qýandym! Bul maǵan berilgen baǵa dep qabyldadym. Sol «Dostyq – máńgilik kóktem» atty essem súıikti «Lenınshil jas» gazetime de jarııalandy. Qarańyzshy: «...AINALAIYN, AQ NIETTI ADAMDAR! Mynaý darqan dúnıede senderge shattyq syılaıtyn, meıirim shapaǵatyna bóleıtin, adamgershilik qasıetińdi arttyratyn bir nárse bar. Ol – mereıińdi tasytyp, júregińde alaý bop mazdaıtyn – Dostyq degen qudiretti kúsh. Osy qudiretti kúshtiń, senimdi syılastyqtyń arqasynda arman qanaty qataıyp, kóńil kókjıegi keńeıip, izgilik nury jarqyraı túsedi. Kóktem – máńgilik emes. Jaýqazyn shaq – jastyq shaqtyń da kárilikke aýysatyn kezi bolady. Asyl dostyq qana máńgilik, jańǵyryp turary sózsiz. Dostyq sýymaıtyn júrek jylýy men qýanyshqa, kóńil kóktemine bóleıdi. Iá, mynaý jaryq dúnıe bolǵaly osy kıeli atty qadirlep, asyl sezimdi ardaqtaı bilgender qanshama deseńizshi! Jazýshy Muqan Imanjanov pen qazaq ádebıeti pýblısıstıkalyq janryna ózindik úles qosqan Baýbek Bulqyshevtyń adamdyq mahabbaty, aınymas dostyqtary keıingi urpaqqa úlgi-ónege bolarlyqtaı. Sonaý qanquıly soǵysta júrip, alystaǵy dosyna jazǵan bir hatynda Baýbek: «...Dosym, esińde bar ma, Korchagın soǵysta jaralanyp, aýrýhanaǵa túskende partbıletiniń arasynan «eger óle qalsam aǵama bildir» degen adres jazylǵan bir kishkene qaǵaz shyǵady ǵoı. Mine, sondaı qaǵazdy jazýǵa bizge de kezek keldi. Aty-jóni­mizdi jazyp, óz boıymyzdy saqtaý úshin árqaısymyzǵa kishkentaı medalon berildi. Bul mınýt ómiri esten shyqpas-aý! Osy kezde «ólim», «ómir» dep jarysa ushqan eki sózdi aıtsańshy! Bári de únsiz tyna qalǵan, báriniń de júzinen baısaldy pishin, tereń oı ańǵarylady. Iá, dostarym oıǵa ketken. «Kimdi jazý kerek?». Bireýdiń ákesi aýylda, aǵasy qalada degen sııaqty, eń aldymen, jamanat habardy kimge estirtý kerek? Bul shynynda, oılanatyn mınýt. Jigitter jazýǵa kiristi. Bireýleri týǵan jeriniń, ata-anasynyń adresin, ekinshileri aǵasynyń nemese súıgen jarynyń adresin jazyp jatyr. Qysqasy, árkim eń súıikti, eń jaqyn adamyn jazýda. Álden ýaqyttan keıin men de jazýǵa kiristim. «Sol qaǵazdy áli saqtap júrmin, joǵaltpaı saǵan kórsetermin-aý». Men kimdi jazdy deısiń ǵoı? Eń jaqyn, eń dosym dep jazǵan kisim sen bilmeıtin bireý boldy. Eger ólip ketsem sol jazǵan adamyma óte aýyr tıedi-aý dep te oıladym. Degenmen, meniń ólimimdi bireý estigenshe, áýeli sol, eń jaqyn adamym estisin dedim. Ol adam – adal dosym edi, sen ediń...» – degen edi. Mine, ólmes dostyq, máńgilik mahabbat!». Qanshama jastardyń júreginen oryn alǵan, el senimin aqtaǵan, halqyna qýat bergen Baýbek Bulqyshev tiri bolǵanda búginde 100 jasqa tolar edi. Shynynda, el basyna kún týǵan shaqta onyń esimi Uly Otan soǵysynyń aýyr syn saǵattarynda erekshe kórindi. Kim ekenin dáleldeı bildi, ne úshin ómir súrgenin de aqtyq qany qalǵansha kórsetip ketti. Artynda ólmes iz qaldyrdy, óshpes sáýlesi san myńdaǵan adamnyń júreginde jaryq bop janyp keledi. Iá, meniń Baýbegimniń ómiri aıaqtalǵan joq! О́ıtkeni, árbir jańa urpaq kelgen saıyn óz Baýbekterimen qaýyshatyndary qanshama?! Onyń «О́mir – kúreste, ... asyly, alysyp ólgen adamnyń ólimi – ómir», – deýinde negiz bar. Bala kezdegi sol «Adamzatqa hat» kitaby qazir de meniń qolymda! Arada otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, paraqtary sarǵaıyp ketse de menimen birge ómir súrip keledi. Mine, eshqashan ólmeıtin, eshkimge uqsamaıtyn meniń Baýbegim máńgi jasaı beredi! Ákim YSQAQ, qoǵam qaıratkeri, aqyn ASTANA