Syn men synshyldyqty ajyrata bileıik

 Jalpy, qazaq baspasózine erkindik shamamen 1988 jyldardan bastap tıdi. Úlken ulttyq qundylyqtar, el, jer, til, din degen máseleler sol jyldardan bastap kóterildi. Sodan beri qazaq baspasóziniń qazaq oqyrmandarynyń ulttyq sanasyn kóterýdegi róli óte kúshti boldy. Ulttyq qundylyqtar jolyndaǵy kúrestiń alǵy shebinde qazaq baspasózi, qazaq jýrnalısteri júrdi. Qaıta qurýdan beri ulttyq sanany qalyptastyrýda qazaq jýrnalıstıkasy aldyna jan salǵan joq. Ádebıet te, kıno da odan keıin turdy. Bul – úlken tarıhı aqıqat. Endi osynaý búkil ulttyń sanasyn 25-30 jyl ýaqyttan beri kóterý úshin kúresken qalamgerlerdiń, ásirese, jýrnalıst qaýymynyń jaǵ­daıy qalaı? Bul rette, kóp másele, árıne, áleýmettik jaǵ­daıǵa da kelip tireledi. Búginde olardyń turmys-jaǵdaıy tipten sheshilmegen kúıi qaldy dep oılaımyn. Eger olardy yntalandyrý, qalamaqy tóleý máselesine keletin bolsaq, ol tipti aıtýǵa da turmaıdy. Keńes zamanynda jýrnalıster kezekke turyp bolsyn, áıteýir úı alatyn. Qazirgi zamanda ondaı kezek degen joq. Al olardyń qalamaqysy úı almaq turmaq, kúndelikti tirlikterine áreń jetip júredi. Talantty balalar kishkentaı qalamaqysymen áıteýir óz mamandyǵyn súıetindikten júre beredi salpaqtap. Azyn-aýlaq aqshamen ne úı ala almaıdy, ne jaǵdaıyn túzeı almaıdy. Osyndaı kóńil-kúımen júrip jatqan jaılary bar jýrnalısterdiń. Men bul jaǵdaıdy bilgendikten aıtyp otyrmyn. Sondyqtan jýr­nalısterdiń, ásirese, respýb­lıkalyq basylymdarda qyzmet etip júrgen jýrnalısterdiń qalam­aqysy qatty tolǵandyratyn, Úkimetti oılandyratyn problema dep bilemin. Mynandaı da másele bar. Má­selen, respýblıkalyq baspasóz bol­ǵannan keıin onda aıtylǵan máseleler, ókinishke qaraı, mem­le­kettik qurylymdarda, organ­darda talqylanbaıdy-aý dep oılaımyn. Keńes zamanynda jaqsy bir dástúr bolatyn. Bel­gili bir mekeme, ıa bolmasa uıym respýblıkalyq baspasózdiń synyna ilikse, ol mindetti túrde sol partııalyq uıymdarda qara­latyn-tuǵyn. Sóıtip, synnan qo­ry­tyndy shyǵarýǵa tyrysatyn. Iаǵnı, baspasózdiń memlekettik qurylymdarǵa, júıege áseri óte kúshti edi. Qazir bizdiń gazetterdiń aıtqan máselelerin nazarda ustaı­tyn mekemelerdi tabý qıynǵa aınaldy. Qulaq aspaıtyn boldy. Keı jaǵdaıda tipti jýrnalısterge esikterin de ashpaıtyn, aqparat ta bermeıtin jaǵdaıǵa jettik. Telearnanyń orny bólek. Tele­arnany búkil halyq, joǵary basshylar da kóretin bolǵannan keıin oǵan kóp jerde esik ashylady jáne onyń syndaryna, talap-tilekterine jaýap berilip jatady. Osy dástúr gazet-jýr­naldardyń da tirligine aınalsa, olardyń pikirlerin tıisti mekemeler qabyldap, qorytyndy shyǵaryp jatsa, nur ústine nur bolar edi. Mundaı nátıjege jetý úshin, menińshe, respýblıkalyq gazetterdiń tisi shyǵýy kerek. Tisi shyqpaǵan baladaı bolmaýy tıis. Tis degen balaǵa ómir súrý úshin qajet. Sebebi, ol bolmasa, bala ómir súre almaıdy. Demek, gazetke de syn ómir súrý úshin kerek dep bilemin. Syny joq bolsa, gazet te ómir súre almaıdy. Syn degende men synshyldyqty aıtyp otyrǵan joqpyn. Onyń túkke keregi joq. Synshyldyqpen bastan-aıaq, 100 paıyz Úkimettiń istep otyrǵan isin teriske shyǵaryp otyrý – ol syn emes. Ol – min­shil­dik, synshyldyq. Negizinen, res­pýblıkalyq gazetterdiń mindeti – kez kelgen mekemeniń, kez kelgen basshynyń kemshiligin kórsete otyryp, bizdiń jalpy, ortaq Táýelsiz memleketimizdi kemshilikterden, kedergilerden aryltý. Bul – keder­gilerdi joldan sypyryp tastaý degen sóz. Ol úshin jaqsy syn materıaldardy bere bilý kerek. Bul jerde syn men synshyldyqtyń ara-jigi bólek. Al eshqandaı syn jazbaı, bári jaqsy dep otyrý – respýblıkalyq basylymdarǵa jaraspaıtyn qylyq. Árıne, ómirimizge optımızmmen qaraǵan jón, biraq kóptegen nárseniń kóleńkeli tusymen kúres­pesek, ol da adamdy toıdyratyn optımızmge aınalýy múmkin. Mem­lekettik gazetterge aıtatyn meniń synymnyń biri – osy. Qazir básekelestik zamany. Má­selen, áleýmettik jeli halyqtyń jańalyq qaraıtyn quralyna aınaldy. Al gazet tań atqannan kesh batqanǵa deıin qolymyzǵa tıip jatqan joq qoı. Poshta úıge aptasyna 3 ret keledi. Al ınternet árdaıym seniń qolyńda júr. Tań­erteń de, keshke de kúnine birneshe ret ondaǵy jańalyqtardy qaraımyz. Máselen, men Facebook-ti qaraımyn. Onda, árıne, artyq nárseler de shyǵyp jatady, biraq, sonymen qatar, paıdaly dúnıeler de joq emes. Jurt baspasózdegi, meıli ol respýblıkalyq basy­lymdardaǵy bola ma, meıli ol oblystyq gazet­terdegi bola ma, jaqsy materıaldardy bir-birine laqtyryp otyrady. Jaqsy shyq­qan telehabarlar da jarııalanyp turady. Máselen, jaqynda «Aıtýǵa ońaı» baǵdarlamasynan bir jetim qyzdyń taǵdyry men ómiri týraly baǵdarlama berilipti. Men sony Facebook-ten kórdim. Búginde kez kelgen jańalyq jerde jatpaıtyn boldy. Olar mindetti túrde áleýmettik jelige shyǵady eken. Qany tamyp turǵan kez kelgen ómir shyndyǵyn ınternet sol sátte, lezde jetkizedi. Sondyqtan, qazir jurttyń kóbi ınternetti, ásirese, áleýmettik jeli – Facebook-ti qaraıtynyna kóz jetkizdim. Bul – aqparat maıdanynda gazet-jýrnaldar úshin úlken báseke paıda boldy degen sóz. Qazir men turaqty túrde ınternetten «Egemendi» qarap otyramyn, óıtkeni, bul basylymda, eń aldymen, elimizdiń negizgi saıasaty, resmı habarlary jarııa­lanyp turady. Ol – qajet. Budan bólek, «Túrkistan», «Qazaq ádebıeti», «Almaty aqshamy» gazetteri, «Jul­dyz» jýrnalyn qa­raımyn. Anda-sanda «Ana ti­lin» oqımyn. Qazir respýblıkalyq basylymdar zaman aǵymyna saı, ásirese, birinshi jáne sońǵy bet­terin túrli-tústi boıaýmen ár­lendirýge kóshe bastady. Bul, árıne, oń úrdis dep bilemin. Bul – jaqsy trend. О́ıtkeni, jalpy kapıtal áleminde, búgingi zamanda, barlyq gazet túrli-tústi boıaýmen shyǵady ǵoı. Bul oqyrmandy tartý úshin de qajet. Jalpy, qazaq jýrnalıstıkasy jaqsy deńgeıde dep oılaımyn. Tili shalalanyp qalǵan qala qazaqtaryna, kitap oqýǵa qoly tımeı júrgen dala qazaqtaryna bizdiń qazaq baspasózi qazaqtyń ádebı tilin jetkizýshi, taratýshy, nasıhattaýshy bolyp tur. Smaǵul ELÝBAI, jazýshy