Dos júrekter. Ańsarly ánder

Sezimsiz qalyp bara jatqan myna aınala tirshiliktiń sal­qynyna uryna bastaǵan kóńil shirkinniń bir serpilip, bir sergip qalǵany da osy boldy. Júregim oıandy! Janym sergidi! Iá... sol bir kóńil pernesin dir etkizgen keshte, belgili de ataqty kompozıtor ári óner zertteýshisi Ilııa Jaqanovtyń «Dúnıe shir­kin...» dep atalatyn esse-elegııa kitabynyń tusaýkeser tanys­ty­rylymynda sahnaǵa shyǵyp pikir bildirgenimde, shalqyǵan kóńil kúıiniń sharyqtaǵan shabytymen birazǵa deıin asqaqtap ta júrdim. Bul neniń qudireti der bolsam, bul án men kúıdiń jáne de meniń qos aǵataıym, ózimniń ómirlik ustazym Myrzataı Joldasbekov pen án kóńildiń ajary Ilııa Jaqanov syndy tamasha adamdardyń bir-birlerine degen syılastyqtary men bir-birleriniń jan dúnıelerin tanı bilgen, bir-birlerin baǵalaı bilgen, bir-birlerin daralaı da, bıiktete bilgen asyl adamı qasıetteriniń qudireti edi. «Dúnıe shirkinniń...» tusaý­keser tanystyrylymy sol kez­de seksenniń seńgirine shyqqan Ilııa Jaqanovtyń mereıtoıymen tus­pa-tus kelse de, jany jaı­sań Ilııa aǵamyz «Búgingi kesh Myr­zekeńniń keshi» dep aıtýdan bir tanbasa, suńǵyla Myrzataı aǵam «Búgingi kesh Ilııanyń keshi, án keshi» deýmen boldy. Apyr-aı, qyz­­ǵanyshtyń qyzyl soıylyn soǵyp, qos júırigin márege qatar jetkizbeıtin qazaqta da dál mynandaı irilik tanytar minez ben qasıet qalǵan eken-aý degen pendeshilik bir oımen sahnaǵa shyǵyp, «dombyranyń qos ishegin qatar shertpeı án aıtýǵa da, kúı tartýǵa da bolmaıtyny sııaqty, búgingi keshti Myrzataı aǵamyz ben Ilııa aǵamyzdyń esimderi qatar atalar, qos júrektiń ańsar­ly án keshi deýimiz kerek. Búgingi keshte sol qos júrek qatar sóılep, sol qos júrek qatar án salyp turǵandaı áserdemiz» dep kesimdi pikir aıtyp, kóńil shirkinniń tıegin aǵytyp edim. Álqıssa, áýelgi sóz Ilııa Jaqa­­novtyń «Dúnıe shirkin...» esse-elegııa kitaby men Myrzataı aǵa­­myzdyń «Dúnıe shirkin...» atty oıly kóńildiń ǵajaıyp bir áni haqynda bolsyn da, ómir­ge, sol ómirdiń jalǵandyǵy men jasandylyǵyna, baǵy men baq­­syzdyǵyna, sol baq pen taqtyń talasty baıansyzdyǵyna qaramastan, osy bir ǵana kitap ta, osy bir ǵana án de taǵy da sol ómirdiń aqtyǵy men páktigin júrek tilimen aıtý úshin dombyranyń qos ishegindeı kúmbir qaqqan sol qos júrektiń ińkárli áýenin qosyp, jan dúnıeń­di terbep te, kóńilińdi sezim be­sigine salyp terbeter de qudi­re­tin sezindire alǵandyǵyn aıtar edik. Án – ómir! Adam jany án men kúıden turady. Adam balasyn ánmen esti de, eser de qy­lýǵa bolady. Án sol Adam bala­sy­nyń ishki jan dúnıesiniń aınasy, júrek tazalyǵy men aqyl-parasatynyń jáne de oı-nıetiniń ólshemi, sezim terbelisi men kóńil kúıiniń qudiretti qubylysy! Án ótken ómirińmen tabystyrady, saǵynyshyńdy basady. Án keler kúnderińe yntyqtyrady. Án kóńilińniń kirin arshıdy, taza­laıdy, úmitińdi oıatady. Ǵa­shyq qylady. Án – Adamnyń ózi! Kó­ńildiń kúıi! Árıne, myna dúnıe jaıyn án qylyp sóıletý úshin júrek taza bolýy kerek. Nıet adal bolýy kerek. Názik ja­nyń bolýy kerek. Sol dúnıe qudi­rettiń jaqsylyǵy men sulýlyǵyn ǵana kóre biletin, solardy ǵa­na tanı biletin sezim kerek. Myna dúnıe­niń kez kelgen adam bala­synyń sezine almas tylsym syrlaryn sezine bilgen án áýenine de tyń­daǵan jannyń kóńil kúıin jaı­lan­dyratyn aqyl men parasat ke­rek. Eń abzaly, júrek... júrek kerek! Osy bir oıdy Myrzaǵamnyń «Dúnıe shirkin...» ániniń yrǵaǵy aıt­qandaı bolary bar. Osy bir oıdy Ilııa aǵamnyń ár ániniń áýeni qaıtalap turary da bar. Qos júrek myna dúnıeniń ań­sarly ánin myna jaryq álemge qo­sarlana jetkizgisi kelgendeı sezinemin. Sol sátte búgingi eser zaman­nyń essiz áýeni eliktirip te jeliktirip bara jatqan myna dańǵazaly dúnıeniń esti áni men esti janyn tanyp alarlar bar ma eken, qaldy ma eken ózi dep alań­daryń da bar. Sol sátte janym júdeıdi... Qurmanǵazynyń «Serper» kúıine selt etpeıtinder, Aqan seriniń «Qara torǵaı» ániniń áýeninen adam balasynyń qaıǵysy men qasiretin tanı almaıtyndar, Mosarttyń «Aıly tún» sonatasyn sanasymen qabyldaı bermeıtinder men Shopenniń «Aq jaýyn» valsiniń táttiligin sezine bilmeıtinder án jazyp, án aıtyp júrgen myna zamanda endiginiń dúnıesinen de, endiginiń áninen de bezingiń keleri de bar. Dáýren ótip barady qaraı­lamaı, Qubylady kún saıyn qalaı-qalaı! Seniń altyn sáýleńe ne jetedi, Jarqyldaǵan tirshilik sharaı­nadaı,  – degen Myrzataı aǵamnyń «Dúnıe shirkin...» ániniń aıtar osy bir oı dúnıesiniń áýeninde sol dúnıe shirkinge degen adam bala­synyń ińkárligi men mahab­baty, súıinisi men kúıinishi, súıis­penshiligi men yntyzarlyǵy, álde­bir ókinishi men tátti bir sa­ǵy­­nyshy jatyr. Bálkim, Myr­zataı aǵanyń osy áni jaıynda Ilııa Jaqanovtyń: «Dúnıe shir­­kin...» áni álgi bir tylsym tuń­ǵıyq oıdan eleń etkizip, bir ertegi dúnıesindeı jaınaǵan tańǵa­jaıyp dúnıege meni jeteleı jóneledi», dep oı terbeýinde kez kel­genimiz tanı bermeıtin, tipti, tanı da ala almaıtyn keremet bir tylsym áýendi syr jatqan bolar. Bálkim, menińshe, Myrzaǵam­nyń osy bir «Dúnıe shirkin...» áninde nemistiń uly aqyny Gete­den orystyń uly aqyny Ler­montov aýdarǵan «Gornye vershı­ny spıat vo tme nochnoı» dep bastalar ǵajaıyp jyryn qazaq­tyń uly aqyny Abaıdyń «Qa­rańǵy túnde taý qalǵyp» dep aýdarǵan jáne de sol jyrdy soǵan para-par ánge salǵan, án emes-aý, kóńil yrǵaǵyna, júrek tebirenisi men terbelisine salǵan toryq­qan jan seziminiń dál sol Abaı kúıi jatqandyǵyn ańdar edik. Oılylardyń ómir tolqyny men kóńil tolqyny bul!.. O, siz aqyn Juban Molda­ǵalıev­tiń óleńine jazylǵan Ilııa Jaqanovtyń «Edil men Jaıyq» ánin bilesiz be?! Osy ándi bilseńiz, ánshi bolmasańyz da, sol ándi aıtyp kórińizshi. Qulpyrady dala, gúldeıdi orman, Emizedi egiz Edil men Jaıyq, – dep bastalar osy bir ánniń án áýeni tap-taza, móp-móldir, sezim­niń názik bir yrǵaǵymen terbele bastalady da, sol júrek terbelisiniń úni odan ári án bolyp ózinen-ózi shyǵyp, ózinen-ózi tógile beredi, tógile beredi. Sol sátte dúnıe shirkinniń keńip sala bere­rin de, sol dúnıe shirkinniń jy­lyp sala bererin de sezinerińiz anyq. Qa­myǵyp júrgen kóńilińizdi qýanysh kernep, jabyǵyp júrgen janyńyz jadyraıdy. Dúnıe múlgıdi! Tylsym tabıǵattyń ózi de únsiz múlgıdi. Sol múlgigen dúnıe­niń qushaǵynda bir óziń jalǵyz qalyp, turǵandaısyń! Aq shaǵala aıdyn, aqtalǵan arman, Terbeledi keme, oınaıdy qaıyq, – degen kóńil yrqyna kón­beı ke­tip bara jatqan án áýenin «a...a...a...a...a...aı...» degen keń ty­nysy­­ńyzben bir qaıyryp alyp: Aǵady shalqyp, Aqqýlary qalqyp, Edil men Jaıyq! – dep shalqı tógilgen án sezimdi sabyrly sabasyna bir túsirip alyp, teńizdeı tolqyp, terbelgen dúnıe besiginde ǵana bolar jan tynyshtyǵynyń tátti bir dámin sezinesiz de, sol taza da tátti sol júrek áýeniniń kóńil qusyn keýdeńizge qaıyra bir qon­dyrasyz da, ánmen birge áýeleı beresiz, áýeleı beresiz!.. Osy bir «Edil men Jaıyq» áni arqyly Ilııa Jaqanov búkil bir tutas dúnıeni óz júreginiń besigine salyp terbeıdi, áldıleıdi, aıalaıdy. Sol sátte mundaı qudirettiń qaınar kózi qaıda jatyr eken dep te oılanaryńyz bar. Ilııa Jaqanov ánderiniń bar­lyǵy da áıteýir án jazý úshin kúshenip shyqqan kómeski dúnıe­ler emes, kompozıtordyń kóńil tolqynynyń ǵajaıyp úni men adam balasynyń jan dúnıesiniń syrly seziminen syǵylyp alynǵan tátti bir bal áýeni. Bul arada Ilııa aǵanyń «Jaılaýkól keshteri», «Ásel», «Danııardyń áni» sııaqty adam janynyń sol bal áýenin sherter ánderi qaı kezde bolmasyn, qaı zamanalarda bolmasyn, adam júreginiń túkpirindegi tunyq bulaq bolyp móldirep qala bereri anyq. Mine, Myrzaǵa men Ilııa Jaqanov júrek túkpirlerindegi jan tazalyqtaryndaı sol mól­dir bulaq ekeýara án men jan uqsas­tyqtary «Dúnıe shirkin...» bolyp birin-biri tolyqtyryp ta, tamsandyryp ta turǵany sol! Osy bir aýyz pikirimizdi jandandyryp, qýattandyra túsý úshin aqyn Farızanyń «Al, aǵa... men kólgirsýdi bilmeımin, sizdiń án dúnıeńiz maǵan tolyq aıan, al, al myna Myrzataı aǵamyzdyń... qalaı desem eken...im... bir ǵana «Dú­nıe shirkin» dep atalatyn ánine álgi shirkinderdiń meniń óleńderime jazǵan qyrýar ánderin shalyp jibersem, ókinbes em», degen adal syry Ilııa Jaqanovtyń aıtýymen, qaǵazǵa túsirilýimen «Dúnıe shirkin...» kitabynyń betteri arqyly (15-shi bet) bizge jetip otyr. Jáne de ólmes sóz bolyp qalyp otyr. Saf altyndy tanı bilerlikteı qasıetimen shynaıy ónerdiń, sonyń ishinde qos birdeı talant ıeleri Myrzataı Jol­dasbekov pen Ilııa Jaqanov shyǵarmashylyqtarynyń qasıetin Farıza Ońǵarsynova syndy ta­bıǵı tazalyqtyń adamy tanı otyryp, aıtyp ketken bolsa, bul baǵanyń ólmes muraǵa berilgen ólmes baǵasy dep qabyldarymyz da anyq. Alaıda... ıá, alaıda... bar sana­ly ǵumyryn qazaq ádebıe­ti­niń arǵy-bergi tarıhyn zerttep-zerdeleýge, túrik dúnıe­sin túgendeýge arnap kele jat­qan ǵulama ǵalym Myrzataı Jol­das­be­kovtiń jan dúnıesi men jan júregi osy «Dúnıe shirkin...» án kúıin nege shertti eken dep oılanaryń da bar. Árıne, án jazyp tarıhta qalǵysy kelmegendigi, bolmasa bir maqtandy abyroıdy ıelengisi kelmegendigi de basy ashyq másele. Osy bir oı saý­alyna Ilııa Jaqanovtyń ózi Myr­zaǵanyń bir áńgimesinen jaýap alǵandaı bolady. «Adam rýhanı ashtyqty kóte­re almaıdy. Adamnyń dármeni, jan júreginiń qýaty – Mýzyka! Sulýlyq álemi! Sony sezinip, tanyp-bilýge, sodan lázzat alý­ǵa yntyq boldyq. Biz sol tárbıe­men ósip-jetilippiz», degen Myrzataı Joldasbekovtiń osy bir aýyz kóńil syrynda «Dú­nıe shirkinniń...» dúnıege kel­gen­diginiń bar syry men bar aqı­qaty jatqandyǵyn uǵynyp edik. Endeshe, Myrzaǵamyzdyń «Dú­nıe shirkin...» ánin sol dúnıeniń keń­digi men keńistigindegi adam balasynyń myna ómirge degen jan qush­tarlyǵy men júrek lúpili dep tanyr edik. Sulýlyqqa degen ińkárlik te, dúnıege degen naz da, ómirge degen mahabbat ta osy ánde bar jarasymyn tapqan. Sol jarasymdylyqty aıta otyryp, án qu­diretine qaıran qalar edik. Án ómirdiń de, adamnyń da ózi dege­nimiz osy arada beker bolyp shyqpasy jáne de bar. Adam balasynyń jabyqqan da qamyqqan hám toryqqan jan dúnıesin án tazartyp, ashar edi. Ke­shegi Rabıǵa Esimjanova men Rahııa Qoıshybaeva, Láz­zat Sú­ıin­­­dikova men Ermek Ser­ke­baev, aǵaıyndy Rıshat pen Mú­silim Abdýllınder, Roza Baǵ­la­nova, Jamal Omarova syndy perish­telerdiń sulý da tap-taza án-únderi keń dalanyń saýmal samalyndaı kókiregińdi ashar edi. Myrzaǵa men Ilııa aǵanyń jan túısikteri sol bir sulýlyqty ań­saı ma degen oı qaldy. О́ıtkeni, ańsarly qos júrektiń áýenin zerdeleı otyryp, osy bir tamasha jandarǵa tán ortaq bir qasıetti, olardyń jan men ar tazalyqtaryn, ómirge qushtarlyqtary men súıis­penshilikterin tanyr edińiz. Altynmen toryń aptalǵan, О́zegiń toly ókinish, – degen Myrzataı aǵanyń «Toty­qus» áni, bolmasa: Qyz dáýren – qyzyl búldirgen, О́terin jazdyń bildirgen, Oınaqtap júrgen Botanyń, Keterin uzap kim bilgen?!. – degen «Qyz dáýren Aqbota» ániniń de ómir ańsarlyǵy men kóńil asharlyq qasıetin Ilııa Jaqanov osy «Dúnıe shirkin...» kitabynda «uly tirshilik keńistigin ańsaǵan bula kóńildiń saǵynyshy, ańsaýy bop júrek pernesin syzdata shertti» dep bir túıse, sonan soń «tyń­daýshysyn tereń tolǵanysqa, tebireniske túsiredi» dep qaıyra bir oı pysyqtap, Joldasbekovtiń kompozıtorlyq qasıeti men onyń ánderi men kúıleriniń keńistigi jaıynda keńinen pishilgen pikir­lerin Myrzaǵańnyń ánderi men kúıleriniń áýen yrǵaqtarymen dáleldeı sóıleıdi. «Júregimniń túbine tereń boıla...» degen Abaı hakimniń únimen úndes taqyrypty essesinde Ilııa Jaqanov «Qosbasar» – qazaqtyń kúı ónerindegi klassıkalyq oı­ly júrekpen tolǵap, onyń tabı­ǵatyn, kúrdeli qurylysy men shertis mánerin tolyq ıgerip, berik saqtaǵan Myrzataıdyń qu­pııa­sy tuńǵıyq kompozıtorlyq am­pýlasyn asha túsetin sony týyn­dy, – dep baǵasyn berse, «Oı­tolǵaý» – adam kóńiliniń ekstazy, qııal qozǵaıtyn sharyqtaýy... «Qosbasar» da, «Oıtolǵaý» da qı­ly-qıly tarıh hıkaıalaryn tilsiz shertetin jan júrektiń úni!», dep syryn ashsa, osy bir qos pikirdi qos talanttyń birin-biri tanı alǵan alǵyr kóńilderiniń alǵy sózderi dep bilsek etti. Endigi bir álqıssa, Ilııa aǵa­myzdyń «Myrzataıdyń kompo­zıtorlyq bet-beınesi – bar qupııa­­syn ishke búkken tuńǵıyq syr. Tylsym qubylys», – dep aıta otyryp, sol án men kúı tun­ǵan Myrzataı Joldasbekovtiń jan saraıyna týa qonǵan sol kompozıtorlyq qasıettiń tamyryn tapqysy bar, ózegin kórgisi bar, arqaýyn ajyratqysy bar zertteýine oıysar bolsaq, bul arada da kelisýge ábden turarlyq kesimdi oılar jeterlik. Osy arada Ilııa Jaqanov óziniń «Dúnıe shirkin...» kitabynda «Án qonǵan aýyl» atty kesek bir dúnıesinde áńgimeni áridegi Shoqan tarıhynan, ol ósken orta haqynda aıtqan ǵulama Álkeı Marǵulannyń dáıekti sózderin keltire otyryp, áńgime jelisin Myrzaǵanyń týyp ósken aýyly qart Qarataýdyń qoınaýyndaǵy Aqtóbege ákelip tireıdi de, sol tóńirektiń topyraǵy men adamdarynyń qasıeti jaıynda tereńnen syr aıtady. Aqtóbe án qonǵan kóp aýyldyń biri ǵana bolsa, sol aýyldyń týmasy Myr­zataı Joldasbekov «óz keziniń fenomeni derlik iri tul­ǵaǵa aınalǵan ǵulama!» degen Ilııa Jaqanovtyń osy bir piki­riniń astyna biz de qolymyz qal­tyramastan qol qoıar edik. О́mirlik jyr men ómirlik syrdyń qos pernesin qatar sherter «Dúnıe shirkin...» Myrzataı Joldasbekov pen Ilııa Jaqanov syndy saf altyndaı taza talant­tardyń myna búgingi kúni darynymen emes, keýdemsoqty qur dań­ǵazasymen, ádebıette de, máde­nıette de, ómir men án sahnasynda buryn-sońdy ózinen basqa ózge eshkim bolmaǵandaı sezinip júrgen keıbir «bolmaı jatyp bolǵandar men tolmaı jatyp tolǵandar» úshin sabaq ári ónege bolsa etti dep oı kesheriń bar. Ilııa aǵamyzdyń osy kitabyndaǵy «Totyqus» pen «Dúnıe shirkin» esseleri Myrzaǵanyń osy attas ánderiniń shyǵý jaıyn ǵana baıan­dap qoımaıdy, sonymen qatar, án týar júrek pen án týǵy­zar adamnyń jan dúnıesin zer­deleýimen de baǵasynyń arta túseri bar. «Dúnıe shirkin» – ǵa­jap án. Búgingi jastar ondaı án shyǵara almaıdy», dep Ilııa aǵa­nyń kóńilge qonymdy osy bir pikiri Myrzataı aǵamyzdyń qaıtalanbas jan dúnıesiniń jarq eter aınasyndaı sezilgeni bar. Talant pen adam tanyǵan jannyń adal kóńiliniń sózi bul! Taǵy da bir aıtar sóz Ilııa aǵamyzdyń «Bes ánniń hıkaıasy» atty kóńil syrynda Myrzataı Joldasbekovtiń «Atanǵanym Myr­zataı el arqasy», «Qyz dáý­ren Aqbota», «Báıterek», «Shir­kin dáýren», «Sen bolmasań» atty osy bir júrek qylyn sherte túser áýendi de sazdy ánderdiń dúnıege kelý syryn baıandaı otyryp, osy bir ánderdiń ishki bir ıirimderin de dóp basyp tanı alǵan zerdeliliktiń de tań qaldyrary bar. Soǵan saı kompozıtor Ilııa Jaqanov óz keıipkeri Myrzataı Joldasbekov syndy tylsym syrly bir jan ıesiniń «júrek lúpilindegi notalaryn» myna siz ben bizge taratyp aıta bilgendigi úshin bas ıip, qol soǵaıyq! Dúnıe shirkin!.. Sen án ekensiń-aý!.. Jabal ERǴALIEV, Parlament Senatynyń depýtaty, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ASTANA