Elordadaǵy EKSPO qalashyǵy qurylys nysandaryn tapsyrý sharalary Táýelsizdigimizdiń shırek ǵasyrlyq mereıli merekesi qarsańyna oraılas kelýiniń ózinde kıeli sabaqtastyq jatqandaı. Osy bir 25 jyldyq egemendik shejiresinde Qazaqstan keıbir elderdiń ǵasyrlar boıǵy tarıhynda túsine de kirmegen asýlardy baǵyndyrdy. Sonyń biri – álemniń aldyńǵy qatarly 161 memleketi múshe bolyp tabylatyn beldi uıymnyń alaman báıgesinde qara úzdirip, elordamyz – Astananyń Búkilálemdik EKSPO kórmesin ótkizý qurmetin jeńip alýy edi.
Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń tarıhı tańdaýy pash etilgennen bergi tórt jyldan astam ýaqytta Qazaq eli tórt qubylasy túgel damyǵan elderdiń ózi syr beretin syndarly syndardan súrinbeı ótip, jahandyq sahnadaǵy bedelin taǵy da bekitti. Oǵan kúni keshe elordadaǵy «EKSPO-2017» kórmesi qalashyǵynyń alǵashqy qurylys nysandary men halyqaralyq pavılondaryn tapsyrý saltanatyna arnalǵan sharalar barysynda kózimiz taǵy jetti. Uıymdastyrýshylardyń aıtýy boıynsha, Astanada ótetin EKSPO kórmesine degen álem elderiniń qyzyǵýshylyǵy barǵan saıyn artyp kele jatqan kórinedi. Qazirdiń ózinde «EKSPO-2017» kórmesine qatysatyndyǵyn 105 memleket jáne 17 halyqaralyq uıym rastap, 102 el kórme komıssarlaryn da taǵaıyndap úlgeripti. Áli de qatysýǵa nıet bildirip otyrǵan elder bar. О́tinish qabyldaý odan ári jalǵasýda. Aqıqatynda bul – Elbasynyń jáne Qazaqstan halqynyń Táýelsizdik jylnamasyndaǵy eren eńbeginiń jemisi, álem sahnasyndaǵy shynaıy bedeliniń aıǵaǵy.
Sóıtip, keıbir kúdikterdi kúptep, úmitterdi úkilep, kópten kútken tolǵanysty sát te kelip jetti. Álem ekonomıkasyn turalatqan daǵdarys qıyndyǵyna qaramastan toqtaýsyz júrgizilgen elordadaǵy EKSPO kórmesi qalashyǵynyń alǵashqy qurylys nysandary paıdalanýǵa berildi. Birinshi lekte tapsyrylǵan negizgi bes qurylys nysandarynyń quramynda halyqaralyq pavılondar, 1374 oryndyq EKSPO-qalashyǵy, EKSPO-ofıs, ishki ister bóliminiń ǵımaraty jáne energııa zertteý ortalyǵy bar. Bul qurylys nysandarynyń jalpy aýmaǵy 482 myń sharshy metrdi alyp jatyr.
«Bizdiń joba daǵdarys beleń alǵan kúrdeli kezeńde júzege asyrylýda. Alaıda, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jan-jaqty qoldaýynyń nátıjesinde, bul joba shyn mánindegi daǵdarysqa qarsy baǵdarlamaǵa aınaldy. Máselen, Kórmege daıyndyqqa jáne onyń qurylysyn salýǵa elimizdiń barlyq óńirlerinen 300-den astam otandyq kásiporyn tartylǵan. Sóıtip, bul ulttyq joba 50 myń jumys ornyn ashýǵa jáne saqtaýǵa múmkindik berdi. Qazirdiń ózinde elordadaǵy EKSPO qalashyǵyndaǵy qurylys nysandarynda 14 myń adam jumysqa tartylǵan», dedi alǵashqy nysandardy paıdalanýǵa berýge arnalǵan saltanatty jıynda «Astana EKSPO-2017» UK» AQ basqarma tóraǵasy Ahmetjan Esimov.
Onyń aıtýynsha, EKSPO qurylys nysandaryn salý kezinde otandyq kompanııalar jalpy somasy 492 mıllıard teńgeni quraıtyn jumys jáne qyzmet kórsetý kólemin atqarǵan eken. Qazirgi kezde kórme qalashyǵynyń basqa qurylys nysandarynda jumys belgilengen kestege sáıkes júrgizilýde.
Birinshi kezekte tapsyrylǵan mańyzdy qurylys nysandarynyń qatarynda halyqaralyq pavılondar ǵımaraty bar. Saltanatty rásim barysynda «Astana EKSPO-2017» UK» AQ basqarma tóraǵasy Ahmetjan Esimov jáne Majarstan, Germanııa, Fransııa, Qytaı jáne Túrkııa memleketteriniń EKSPO Komıssarlary osy elderge bólingen pavılondardy tapsyrý qujattaryna qol qoıdy. Osy pavılondardyń ishinde kólemi jaǵynan eń aýqymdysy Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń úlesine tıdi. Bul memleketke tıesili pavılon aýmaǵy 1249,5 sharshy metrdi alyp jatyr. Osy eldiń ókili Rolf Mafaeldiń aıtýynsha, pavılonnyń taqyryby kórmeniń negizgi taqyryby – «Bolashaqtyń energııasyna» úndes «Energııaǵa bastar jol» dep atalatyn kórinedi. Pavılonnyń taqyryby eldiń energetıkalyq táýelsizdikke jetý jolyndaǵy tarıhynan mol maǵlumat beredi. Sonymen birge, bul pavılonda qoıylatyn jádigerler Germanııanyń balama energetıkalyq qýat kózderin ashý jolyndaǵy izdenisteri men tehnologııalyq jetistikterinen syr shertetin bolady.
Qytaı Halyq Respýblıkasy ıelengen pavılon aýmaǵy 1000,27 sharshy metrge sozylyp jatyr. Pavılonnyń negizgi taqyryby «Bolashaqtyń energııasy, jasyl Jibek joly» dep atalady. Qytaı eliniń EKSPO komıssary Van Szınchjen pavılonnyń taqyryptyq mazmunyn ashatyn oılaryn tilge tıek etti. «Jasyl» damý baǵyty búgingi qytaı elindegi energetıkalyq baǵyttaǵy jańa jetistikterdi, jańa ǵylymı izdenisterdi pash etedi. «Jasyl Jibek joly» taqyryby Qytaı Halyq Respýblıkasynyń energetıkalyq saladaǵy jetistikterin kórsetýmen birge, ejelgi Jibek jolynyń boıynda ornalasqan elder men osy saladaǵy strategııalyq yntymaqtastyqty kórsetedi. «EKSPO-2017» kórmesi aıasynda biz elimizdiń jańǵyrmaly energetıka salasynda qol jetkizgen jetistikterin kórsetýmen birge, ozyq tehnologııalardy nasıhattaımyz. QHR buryn EKSPO kórmesin ótkizgen el retinde kórshiles Qazaqstanǵa ózimizdiń tájirıbemizdi taratamyz, aldaǵy ýaqytta biz osy maqsatta birneshe forým ótkizip, ózara tájirıbe almasamyz. EKSPO kórmesi arqyly biz Qazaqstanǵa óz elimizdiń týrıstik fırmalarynyń kóptep kelýine kúsh salamyz. Osy halyqaralyq shara nátıjesinde eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty burynǵydan da nyǵaıta berýge baǵyt ustaımyz», deıdi óz sózinde «EKSPO-2017» kórmesindegi qytaı eliniń komıssary.
«EKSPO-2017 kórmesiniń ashylýyna deıin 222 kún qalǵanda biz halyqaralyq pavılondar men qonaqtarǵa arnalǵan páterlerdi tapsyra bastadyq. Bul halyqaralyq pavılondardyń taqyryptyq jabdyqtalýyna, kontenttik tolyǵýyna jan-jaqty múmkindik beredi dep oılaımyz. Kórme qonaqtarynyń pavılondardy jabdyqtaýyna jan-jaqty kómek kórsetý maqsatynda arnaıy tehnıkalyq bıýro ashtyq, sonymen birge, akkredıtasııalyq ortalyq jumys isteıdi. О́zderińiz kórip otyrǵandaryńyzdaı, biz, kórmege qatysýshylarǵa qolymyzdan kelgen barlyq kómekti kórsetetin bolamyz», dedi halyqaralyq pavılondardy tapsyrý saltanatynda Ahmetjan Esimov.
«Astana EKSPO-2017»-niń basty urany – «Bolashaqty energııasy» ekendigi belgili. Búginde bul búkil adamzatty tolǵandyryp otyrǵan kókeıkesti másele ekendigi daýsyz. Jumyr Jerdi mekendeıtin 7 mıllıardtan astam adamzat planetamyzda energetıkalyq tapshylyq kúnnen kúnge beleń alyp bara jatqanyn ashyq moıyndap, urpaq bolashaǵy jańǵyrmaly qýat kózderine tikeleı baılanysty bolatyndyǵyn kún tártibine qoıyp otyr. Endeshe, elordadaǵy EKSPO kórmesiniń pavılondarynda adamzat erteńiniń negizin aıqyndaıtyn qýat kózderiniń bolashaǵy sheshilmek. Búginde jańǵyrmaly qýat kózderin óndiriske engizý salasynda Eýropalyq odaq elderi kósh bastap keledi. Jańǵyrmaly energetıka salasyn damytýda, ásirese, skandınavııalyq elder – Shvesııa, Danııa, Norvegııa orasan zor jetistikterge jetti. Bul elder qazir tutynatyn búkil elektr energııasynyń 60-65 paıyzyn jańǵyrmaly qýat kózderinen alady. 2050 jyldary Shvesııa, Danııa jáne Norvegııa tabıǵı shıkizat tutyný arqyly alynatyn elektr energııasynan tolyqtaı bas tartýdy kózdep otyr. Astanada ótetin kórme aıasynda balama qýat kózderin damytýǵa jahandyq dárejede zor úles qosyp otyrǵan osy memleketterdiń, sonymen birge, Germanııanyń, Fransııanyń, Ulybrıtanııanyń, Japonııanyń jáne basqa aldyńǵy qatarly damyǵan elderdiń jetistikteri men ozyq tehnologııalary pash etilmek. Máselen, kórme aıasynda Ulybrıtanııa álemge turmystyq qaldyqtardy tıimdi ıgerý boıynsha eń ozyq tehnologııalardy kórsetetin bolady. Al Malaızııa bıootyn óndirisi salasyndaǵy ózderiniń ozyq jetistikterin pash etpek.
Halyqaralyq pavılondardy ıelengen alǵashqy bes memleket ózderiniń qyzmetkerleri turatyn páterlerdiń de sertıfıkattaryn aldy. Kórme qalashyǵynyń aýmaǵynda ornalasqan bul turǵyn úıler zamanaýı talaptarǵa saı jabdyqtalǵan. Turǵyn úılerdiń aýlalary abattandyrylyp, balalar oınaıtyn alańdarǵa deıin jan-jaqty jabdyqtalǵan. Gold («altyn») jáne Silver («kúmis») dárejesi boıynsha iriktelgen bul páterler tolyqtaı jıhazdarmen jabdyqtalyp, turýǵa nıet bildirgen qonaqtardy kútýde.
Saltanatty sharaǵa jınalǵan jýrnalısterdi bul páterlermen osy turǵyn úılerdiń basqarýshy kompanııasy «Otel Dıplomat» JShS-niń atqarýshy dırektory Ǵalymjan Qarymsaqov jan-jaqty tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, bul kompanııa atalmysh páterlerdi jıhazdarmen jabdyqtaýǵa 2,7 mıllıard teńge kóleminde ınvestısııa quıǵan eken. Kórme qalashyǵy aýmaǵyndaǵy arnaıy kúzetpen qorǵalatyn bul turǵyn úılerdegi páterler 1, 2, 3 jáne 4 bólmelerden turatyn kórinedi.
«Biz bul páterlerdi «altyn» (óte jaqsy) jáne «kúmis» (jaqsy) degen synyptyq ólshem boıynsha jabdyqtap jatyrmyz. Barlyq jıhazdardy otandyq óndirýshilerden alamyz. «Tornado plıýs» kompanııasy bizge Oral óńirinen jumsaq jıhazdardy jetkizip beredi. Tósek-oryndar men as úı jabdyqtary da otandyq kásiporyndar qolynan shyqqan buıymdar. О́kinishke qaraı, bul páterlerge qoıylatyn turmystyq tehnıkalardy biz shetelden jetkizdik. Sebebi, sapaly turmystyq tehnıkalar shyǵaratyn otandyq óndiris orny joq. Ydys-aıaq buıymdary da Qytaıdan jetkizildi. Qazir biz 40 páterdi tolyq jabdyqtadyq. Qarasha aıynda 150 páterdi jabdyqtaımyz. Barlyǵy jyl aıaǵyna deıin 750 páterdi jabdyqtap, keletin qonaqtarǵa daıyn túrde páter kiltterin tapsyramyz», deıdi «Otel Dıplomat» JShS-niń atqarýshy dırektory Ǵalymjan Qarymsaqov.
Fransııa komıssarıatynyń syrtqy baılanystar jónindegi dırektory Pýard Malgojatanyń aıtýynsha, olar búginnen bastap ózderine bólingen páterlerge kire bastaıdy. Máselen, fransııalyq EKSPO Komıssary Paskal Loro jaqyn arada otbasymen osynda kóship keledi eken. Onyń úsh balasy jáne zaıyby Qazaqstanǵa kóship kelýge asyǵyp otyrǵan kórinedi. Fransııa ókilderi Komıssardyń otbasyna arnap, Gold dárejesindegi úsh bólmeli páter kiltin aldy.
Iá, «Astana EKSPO-2017» UK» aksıonerlik qoǵamy qonaqtarǵa tapsyrylatyn ulttyq pavılondar men páterlerdi jabdyqtaýda barlyq máselelerdi eskerip, jaýapty sharany joǵary dárejede ótkizýge barlyq múmkindikterdi jasap jatyr. Kompanııa týrıster úshin EKSPO qalashyǵynyń barynsha tartymdy jáne mazmundy bolýy úshin kúsh salýda. Bul – asa mańyzdy is. Sebebi, 165 jyldan astam tarıhy bar EKSPO kórmesi jahandyq ekonomıkalyq forýmdarmen teńesedi. Al týrısterdi tartý jaǵynan bul halyqaralyq shara Olımpıada oıyndarymen para-par.
Búkilálemdik jetistikter kórmeleriniń tarıhy 1851 jyly London qalasynda ótkizilgen «Barlyq halyqtardyń ónerkásiptik jetistikteriniń uly kórmesinen» bastaý alǵan. Oılap qarańyzshy, barlyq halyqtardyń ónerkásiptik jetistikteriniń uly kórmesi! Iаǵnı, endi týra 220 kúnnen keıin egemen elimizdiń elordasy – Astana qalasynda adamzat aqyl-oıynyń energetıkalyq qýat kózderin damytý salasyndaǵy búgingi kúnge deıingi qol jetkizgen jetistikteriniń ozyq úlgileri pash etiletin bolady.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV,
«Egemen Qazaqstan»
