Tursynbaı datqa

Túrkistandaǵy Q.A.Iаsaýı kesenesinde jerlengen tarıhı tulǵa týraly zertteýshilik paıym Tursynbaı Búrkitbaıuly HIH ǵasyrda Syr boıynyń orta aǵysynda ómir súrgen, daraboz qarym-qabiletimen, aqyl-oıynyń suńǵylalyǵymen, qaıtpas qaısarlyǵymen jáne basshylyq darynymen aty máshhúr qaıratker bolǵan. Ol 1798 jyly qazirgi Shıeli, Syrdarııa aýdandaryna qarasty Botabaı, Tartoǵaı aýmaǵynda dúnıe esigin ashqan. Ata-anasy qazaqtyń mal baqqan qarapaıym sharýa adamdary eken. Jaratylysynan eti tiri, shıraq, paıym-parasaty men tabıǵı kúsh-qýaty eren, sózge júırik jigit azamattyq belsendiligimen erte kózge túsedi. Jas kezinde basqynshy Qoqan handyǵynyń bıleýshi elıtasynyń senimine kirip, sol memlekettegi tórtinshi joǵarǵy bılik laýazymy – datqa ataǵyn alady. Keıinnen Aqmeshitti jaýlap alǵan Reseı patshasy da oǵan zaýrıad-horýnjıı (joryqtaǵy ofıserlik shen) ataǵyn berip, ultymyzdyń sol tustaǵy betkeustar bir shoq zaıyrly, tirek-tutqa, jaqsy-jaısańdarymen birge ımperııa astanasy Peterborǵa óziniń jeke saltanatty qabyldaýyna shaqyrady. Al óziniń ómirlik belsendi qaı­ratkerlik qyzmetimen, jaratylysynan dara týǵan ór minezi, aqyl-oıynyń júıriktigimen, úz­dik sheshendik úlgisimen jáne ádil­digimen, mámilegerlik qalpymen tanylǵan Tursynbaı Búrkitbaıuly qazaq qoǵamynyń biraýyzdy ortaq uıǵarymymen mártebeli bı ataǵyn alady. Bul hannyń jarlyǵymen nemese úlken ulyqtyń buıryǵymen beriletin shendi laýazym emes-ti. Saılanbaly resmı qyzmet, ataq, dáreje de emes. Bul Qudaıdyń bir aty – halyqtyń óziniń soǵan laıyqty tulǵaǵa qabilet-qarymyna, oı-óresiniń bıiktigine, ómirdi sana kózimen oqyp biletin jáne sóz ónerin jete meńgergen qasıetine qaraı jalpy buqaranyń moıyndaýymen ǵana arnaıy qabyldanǵan eń joǵarǵy ataq, tanymaldyq bolatyn. Tursynbaı datqa qazaq halqy bostandyǵynan aıyrylyp, bodandyqqa boı ura bastaǵan tym aýyr kezeńde ǵumyr keshti. Alashtyń anasy – Syr óńirine suǵanaqtyqpen kóz tigip, jat ta jaý pıǵyldylar jan-jaqtan jyrtqysh ańsha antalap turǵan-tyn. Osyndaı tar jol, taıǵaq keshýli shaqta el erge qarady, namysshyl, qanyna qyzǵan atpal azamattarynyń qaýqaryna, qabiletine, qaharmandyq qarymyna úmit artty, sendi, solarǵa arqa súıedi. Mine, osy ekitalaı sátte qazaǵyna qamqor aǵa da, jaǵa da bola alǵan ór tulǵalardyń biri – Tursynbaı datqa edi. Túrki álemin zertteýshi ǵalym Áýelbek Qońyratbaev bylaı dep jazǵan bolatyn: «Aqmeshit pen Túrkistannyń arasyn Tursynbaı Búrkitbaıuly basqardy. О́z ultyna qamqor, qorǵan bola bilgen er Qoqan hanynyń qolynan mert boldy». Biz búgin Tursynbaı datqa týraly kónekóz qarııalardan jetken shejire áńgimelerdi óskeleń jas urpaqqa ónege retinde qaldyrǵandy jón kórip otyrmyz. Aqyn Mánsur Bekejanuly ataqty Turǵanbaı datqanyń nemeresi Imanjúsip Qutpanulyna arnap jazǵan «Imanjúsipke hat» degen tarıhı tolǵaýynda: Besinshi datqa bolǵan Tursynbaı bar, Dabysy Qoqan-Hıýa, qyr-Syrda bar. Eshbir jaý qarsy turyp kórgen emes, Qylyshyn qynabynan sýyrsa ágar, – dep dáriptegen Tursynbaı datqanyń batyrlyǵyna da esh daý joq. Tursynbaı Búrkitbaıuly orys bıliginiń zaýrıad-horýnjıı sheninde de týǵan eliniń amandyǵyn, tynyshtyǵyn, sharýashylyǵyn qorǵap, aýyrtpalyǵyn jeńildetýge kúsh salǵan. Qaradan shyǵyp han bolǵandaı bul jaratylysy erekshe jan rasynda qara shekpendi, qarapaıym ortadan tamyr tartyp, úlken memlekettik isterge aralasty. Jatjurttyqtardyń ózderi moıyndaǵandaı, ol túrli aqyl-oı jetistikterin, amaldardy, aılany, mámilegerlik tásilderdi sheber qoldana bildi. Kóptiń aýzynda júrgen sanany seltetkizerlik, estigen kisini eriksiz eleńdeterlik áńgime – Tursynbaı datqanyń Syrdarııanyń boıynda bir emes, tap sol eki jerde dar qurǵyzǵandyǵy týraly. Kóne jádigerlik derekter de sol aıtylǵan tosyndaý jaıtty rasqa shyǵarady. Naqtylaı tússek, dardyń birinshisin sol kezdegi Aqmeshit qalasynan 90 shaqyrym jerdegi Boqtyóleń, qazirgi Botabaı aýyly aýmaǵyndaǵy Altynbek aralyna qurǵan, al ekinshisin qaladan 20-25 shaqyrym jerdegi Myryshtyń túbegindegi «Qaıyrsýat» eldi mekeninde qum shyǵanaqqa ornatqan. Kórem degen kisige kúni búginde Boqtyóleńniń ıt tumsyǵy batpaıtyn qalyń toǵaıynyń arasynda sol baıaǵy dáýirdiń adamdarynyń záre-qutyn qashyrǵan ajal quralynyń qorqynyshty izderi áli kúnge saırap jatyr. Qazir de oǵan kóz tastaǵan jannyń júregin solq etkizip, úreıin ushyrǵandaı. Zamanynda hannyń arnaıy jarlyq-ulyqsatymen júzege asqan joıqyn dúnıe jergilikti bıleýshige ne úshin zárý boldy eken? Atap aıtarlyq jaıt, qurylǵan darlarǵa eshkim de asylmaǵan, ıakı onda áldebireýdiń ómiri qıylmaǵan. Al endeshe, kezinde dúıim jurttyń degbirin qashyrǵan surqy susty páleket nege kerek boldy degen zańdy suraq kóńildi qara bulttaı torlaıdy. Bul saýalǵa salǵan betten tujyrymdy jaýap bere qoıý qıyn. Ol úshin sol ýaqyttyń naqty tynysyn sezinýge, bıleýshiniń buǵan qatysty saıasatyna oısha boılap kórýge talpynǵan lazym. Alýan pikirlerdiń aq-qarasyn aqyl bezbenine sala kelgende biz bir ornyqty oıdyń ushtyǵyn ustaǵandaı boldyq. Máseleniń arǵy-bergi jaqtaryn, astaryn sanada saralap, salıqaly túıin jasaýshylar dar qurý qanqumar qatygezdikti, bolmasa surqııa zulymdyqty ańsaýdan nemese kópke kópe-kórineý qyr kórsetý arqyly dóń-aıbat shegýdi maqsat tutýdan emes, qoǵamdaǵy turaqtylyqty turlaýly etýdiń qamyn kúıttegendikten qajet bolǵan degen ýájdi alǵa kóldeneń tartady. Shyndyǵynda, qolynda qazirgi qazynanyń qaraýyndaǵydaı resmı soty, prokýratýrasy, polısııasy joq datqa el ishindegi ekiniń birinde ushyrasyp jatatyn urlyq-qarlyq, barymta, tonaý, zorlyq-zombylyq, basqa da qııanatty kórinisterdiń betin qalaı qaıtarmaq? Endeshe, alys-jaqynnan tóngen qaýipti báseńdetý, qaterdi seıiltý úshin, jalpy, elge ıe bolyp, halqynyń etek-jeńin jınaqy ustaý úshin, tentegi men telisin, suǵanaq urysyn tyıyp ustap, tártip pen ádilettilik ornatý úshin atalǵan qatqyl shara aýadaı qajet bolǵan. Syr boıynyń onsyz da kúnkórisi júdeý, deni qyzylsıraq turǵyndaryna Qoqannyń eselep salǵan alym-salyǵy aýyr soqqany aıan. Búginge deıin jetken derekti hıkaıattarǵa qaraǵanda, atalmysh kúrdeli áleýmettik-turmystyq máselege Tursynbaı datqa únemi janyn sala aralasyp, salyqty azaıtýdyń jáne qandastarynyń ıyǵyna túsetin salmaqty jeńildetýdiń joldaryn jatpaı-turmaı izdestirgeni, munymen yqylas qoıa tııanaqty aınalysqany, qal-qaderinshe halqyna qol ushyn berip qarasqany ańǵarylady. Buǵan qoqandyq sarbazdardyń onyń qaraýyndaǵy elge tize batyrmaq, tonaýshylyq jasamaq álimjettik áreketterin batyl túrde tyıyp, mártebeli han aldynda osyǵan qatysty qasqaıyp turyp sóz ustap, abyroıyn aıbat qylyp, bedelin belbeýge túıip, tipten jeke basyn qurbandyqqa shalýǵa deıin barǵany dálel. Sol úshin Qoqan hanynyń abaqtysynda otyryp, zyndanyna túskendigi de aıtylady. Orys patshalyǵynyń syrt baqylaýshylarynyń Tursynbaı Búrkitbaıulynyń qaraýyndaǵy eldiń turmys dárejesi jaqsy, baǵymyndaǵy maldary kúıli, qaly­pty tirshilikterin jasap jat­qandyǵyn resmı túrde tilge tıek etýi jaıdan-jaı emes. Adamgershilik qasıeti bıik aza­mattyń jan dúnıesi baı, peıili darqan, qushaǵy ashyq bolyp keletindigin Tursynbaı datqa óziniń basshylyq tájirıbesinde san márte dáleldegen. Bir joly Arqadan 60 úıli arǵyn aǵaıyndar Syr eline qoparyla kóship kelip, qonys suraıdy. El aǵasy alystan at arytyp jetken juraǵatqa qaraýyndaǵy atyrabynan turaqty qonysqa shuraıly jer telimin bólip beredi. Sonaý alasapyran zamanda Tursynbaı datqa qamqorlyqpen qanatynyń astyna alǵan shaǵyn shoǵyr aǵaıynnyń órisin keń jaıyp, urpaǵynyń ósip-órkendep otyrǵandyǵyna búgingi jurtshylyq kýá. Jat jurttyqtarmen kúreste Tursynbaı datqa jalǵyz bolmaǵan. Kenesary han, Naýryzbaı batyr, Janqoja batyr, Buqarbaı batyr, Janazar batyr bastaǵan qazaq sharýalary qoqandyqtar men hıýalyqtardyń Túrkistan, Sozaq, Saýran, Jańaqorǵan, Jólek, taǵy basqa bekinisterin san ret keskilesken urystardyń nátıjesinde basyp alǵany belgili. Tursynbaı datqanyń týysy Turǵanbaı pansat Túrkistan tóńiregin bılep turǵanda 4 myń qolmen Qoqan bıligine qarsy shyqqan. Bul Shilik kóterilisin Tursynbaı da qoldaǵan, odan zardap shekken qandastaryna janashyrlyq bildirip, járdem qolyn sozǵan. Qazaq bıi Tursynbaıdy Reseı úkimeti aqylman, yqpaldy jergilikti basshy retinde tanyǵan. Onyń betin ózderine qaraı buryp, múddelerin júzege asyrýǵa paıdalaný úshin bar áreketterin jasap baǵady. Ár yńǵaıda kótermelep, dáriptep, syı-sııapat jasap turýdy umytpaıdy. Oǵan kórsetilgen qurmettiń eń mártebelisi – orystyń zaýrıad-horýnjıı áskerı sheni berilip, Stanıslav lentasy jáne altyn medalmen marapattalýy, 13 adamnan turatyn qazaq shonjarlary shaǵyn tobynyń quramynda Peterborǵa arnaıy shaqyrylyp, II Aleksandr patshanyń saltanatty qabyldaýynda bolýy. Tursynbaı datqaǵa búgingi Shıeli, Syrdarııa aýdandaryna qarasty Botabaı (Boqtyóleń), Tartoǵaı, Aıdarly, Jetikól jáne Amankeldi eldi mekenderiniń aýmaqtary qaraǵan. Ol kisi tóńiregine eldiń ıgi jaqsylarymen qatar jaýjúrek batyrlaryn, din-ıslam jolyndaǵy adal pirádarlaryn, aýzymen qus tistegen dilmar sheshender hám kórkemsózdiń perisi atanǵan arqaly shaıyrlaryn toptastyrǵan. Mańdaıynda juldyzy jarqyraǵan bul óreli azamattardyń aıshyqty alqasynda jat pıǵyldy shapqynshylarǵa qaqyrata soqqy berip, qandastaryn qaýip-qaterden qorǵaǵan ot júrekti Janazar batyr, Baspaq batyr, áýlıelik jáne emshilik, kóripkeldik qasıetterimen tamam Syr atyrabynyń syıly adamyna aınalǵan Qulboldy ıshan, sóz marjanyn tókken jalyndy aqyn Budabaı bar. Jaqsynyń qasyna jaqsylar ergen, al munyń ózi Tursynbaı bıdiń adam janynyń, minez-qulqynyń da synshysy, ilkimdi qasıetterdi qasterleýshi bolǵandyǵynan habar berse kerek. 1853 jyly orys otarlaýshylary Aqmeshitti basyp alǵanymen, odan ári 10 jyl boıy jyljı almady. Demek, Qoqannyń qaraýyndaǵy óz ıeliginen bastalǵan aımaq Túrkistanǵa deıin sozylyp jatty, onyń ishinde Tursynbaıdyń datqalyq aýmaǵy da áli sol baıaǵysynsha hanǵa baǵynyshty bolatyn. Onyń ústine ol eliniń amandyǵy úshin eki tarapqa da qyzmet jasap, orystarmen de ymyragershilik tanytty. Elden hanǵa jınalatyn salyqtyń qyspaǵyna qasaqana qarsy turdy. Árıne, munyń barshasy hannyń qulaǵyna jetip jatty, oǵan unamaǵany, ishteı kek túıgeni aıdan anyq. Áıtkenmen, zaman basqa, ol bılik ıesiniń burynǵydaı basa kóktep, kúshke salyp, belden qaıystyratyn qaýqary joq. Oǵan endigi jerde ákki túlkideı zymııandyq áreketke barýyna týra keldi. Solaı boldy da. Birde ańǵal batyrdy quzyryna aldap shaqyryp, qaraýlyq pıǵylyn amalǵa asyrdy. О́tirik kólgirsip, syılaǵan bolyp otyryp, keri qaıtýǵa bet alǵanda Tursynbaı datqanyń eriniń taralǵysyna ýyty kúshti ý jaqqyzyp jiberedi. Qaıran esil er qapııada jasalǵan qastandyqtan Sozaq jerine, Sholaqqorǵanǵa jetkende ajal qushady. Denesi qasıetti Túrkistandaǵy Áziret sultan kesenesine jerlenedi. Bul 1863 jyl bolatyn. Budan eki ǵasyr buryn osynaý qasıetti Syr boıynda ǵumyr keship, jaý jaǵadan alyp, bóri etekten shalǵan qıyn-qystaý kezeńde týǵan halqyna adal qyzmet ete bilgen Tursynbaı datqanyń jaqsy aty elimen birge jasasyp, ómiri urpaqtary arqyly jalǵasyp keledi. Teginde, bul dala bıleýshisiniń kindiginen on ul jáne biraz qyz bala tarapty. Olardyń ishinde, ásirese, tegine tartyp el bılegen Álmámbet, Júsipnazar, Smaıyl syndy azamattardyń atqarǵan qyzmeti kúni búginge deıin jurtshylyqtyń jadynda. Bulardyń bári de bolys bolǵan. «Elim úshin janym qurban, halqymnyń qara toqtysy bolyp baýyzdalyp ketsem armanym joq». Bul Tursynbaı bıdiń ómirlik ustanymy, aınymas kredosy, kirshiksiz ar-ojdanynyń asqaq jelbiregen týyndaı júrekjardy sergek te sert sezimi. San qıly tartysty, taǵdyrly, teketires jáne tirshilik úshin eges syndarly sátterdiń birinde Qoqan hanynyń aldynda aıbarmen aıtylǵan sóz kórinedi. Qajetti jerinde shalt qımyldap, jedel sheshim qabyldaıtyn, batyrlyq ańǵaldyǵyna da salyp jiberetin Tursynbaı datqanyń osynaý jalyndy uran-sózinen otansúıgishtiktiń, eli úshin ózin de qurbandyqqa shalǵan qaısarlyqtyń lebi aıqyn esip turǵan joq pa? Qaharman qaıratkerdiń ómir jolyna kóz jibersek, onyń sózi men isinde alshaqtyqtyń bolmaǵany kózge uryp tur. Bul – shyn máninde urpaqqa uran, óskeleń jastarǵa ómirlik ónege. Qýanysh MAHANBET, jýrnalıst   Qyzylorda oblysy