Myzǵymas meje

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2030» damý strategııasynda elimizdiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý jóninde úlken saıası mindet qoıǵan bolatyn. Onda sol mindettiń oryndalýy memlekettik egemendikti saqtaýdyń, aýmaqtyń tutastyǵy jáne shekaranyń myzǵymastyǵyn tııanaqtaýdyń kepili retinde kórsetilgen. Sondyqtan da 25 jyl ishinde elimizdiń qol jetkizgen ulan-ǵaıyr tabystarynyń biri  el aýmaǵynyń tutastyǵyn bekitken ári ony myzǵymystaı etip shegendegen memlekettik shekarasy bolyp tabylady. Bul – búkilálemdik qoǵamdastyq moıyndaǵan ári ultymyzdyń tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan jáne memlekettiligimizdi aıshyqtaıtyn baǵa jetpes qundylyq. Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalaǵan kúnnen bastap halyqaralyq quqyq normasy men qaǵıdalaryn berik ustanatyn el bolatynyn málimdedi. Soǵan baılanysty Elbasymyz syrtqy saıası baǵyttyń mynadaı baǵdarlaryn belgiledi. Elimizdiń shekaraǵa qatysty saıasaty halyqaralyq quqyq, ulttyq zańnama jáne álemdik tájirıbe qaǵıdalary men nor­malaryna negizdelgen. Memlekettik she­kara zańdy bekitilgen aýmaǵynyń shegin aı­qyn­daıtyn syzyq retinde qaralady. Ata Zańymyzǵa sáıkes Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń aýmaǵy qazirgi shekarasyn­da bir­tu­tas, qol suǵylmaıdy jáne bólinbeıdi. Qa­­zaqstannyń memlekettik shekarasyn bel­gi­­l­egen jáne ózgertken kezde jekemenshik pen ujymdyq qaýipsizdikti, shekaralas mem­­lekettermen ózara tıimdi jáne jan-jaq­­ty yntymaqtastyq múddelerin, shek­a­ra daýlaryn beıbit sheshý qaǵıdattaryn bas­­shylyqqa alady. Al memleketaralyq shekarany bel­gi­leý eki kezeńnen turdy. Birinshi kezeńi – bul shekarany delımıtasııalaý. Iаǵnı, tıis­ti shart boıynsha memlekettik sheka­ra syzyǵynyń ótýin egjeı-tegjeıli sıpattap anyqtaý jáne sol syzyqty kartaǵa túsirý. Ekinshi kezeńi – bul shekarany demarkasııalaý, jergilikti jerde shekarany ornatý. Elimizdiń eki iri derjava – Reseı men Qytaıdyń arasynda ornalasýy bul eldermen shekaranyń ótýi máselesine erekshe mán berdi. Sondyqtan Qazaqstan delegasııasy óz kózqarasyn berik ustandy jáne kelissózder júrgizýshi áriptesteriniń usynystary men dáıekterin qurmetpen qabyldap, kórshi memlekettermen aý­maq­tyq daý-damaılar negizinde bolatyn tú­sinispeýshilikti boldyrmaýdy qadaǵalaı oty­ryp, júıeli túrde óz múddelerin ilgeri jyljyta berdi. Bul máselelerde Qazaqstan dıplomatııalyq qyzmeti prın­sıp­tilik pen beriktikti, syndarlylyq pen bi­timgershilikti úılestire bildi. Táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda syrtqy saıasattaǵy basymdyqtardyń ishin­de shekaralardy mejeleý, olardy ha­lyqaralyq turǵydan zańdastyrý kezek kút­­­tirmeıtin másele boldy. Memleket bas­­­shysy 1996 jylǵy Joldaýynda táý­­el­­­sizdiktiń alǵashqy bes jylyn qo­ry­tyn­dylaı kelip: «Halyqaralyq aýqymda tanylmaıynsha, álemdik qoǵamdastyq tarapynan qaýipsizdik, aýmaqtyq tutastyq pen shekaralardyń myzǵymaıtynyna kepildik almaıynsha, memlekettiliktiń qalyptasýy, egemendik, ekonomıkalyq re­formalar, áleýmettik salany damytý týraly áńgime qozǵaý qurǵaq sóz bolyp qala beredi», – dep atap ótýi soǵan naq­ty dálel. Osy qaǵıdany basshylyqqa al­ǵan Qazaqstan birden memlekettik she­karalardy resimdeýdi qolǵa aldy. Qy­taı Halyq Respýblıkasymen, Qyrǵyz Res­pýblıkasymen, Reseı Federasııasymen, Tú­rik­menstanmen jáne О́zbekstanmen ke­lis­sózderge belsene kiristi. Sonymen, 1991 jylǵa deıin Qytaımen baı­lanysty kelissózderdi osy elmen shekaralas burynǵy odaqtas respýblıkalar ókilderiniń qatysýymen qurylǵan Keńes úkimetiniń delegasııasy júrgizip kelgen edi. Al 1992 jyldan bastap Qazaqstan Qytaımen shekara máseleleri jónindegi ke­lis­sózderdi táýelsiz el retinde qolǵa aldy. Eki eldiń arasyndaǵy shekaralardy delımıtasııalaý týraly kelissózder 1992-1998 jyldary ótti, demarkasııalaý 2002 jyly tolyǵymen aıaqtaldy. Kelissózderge burynǵy Reseı ımperııasy men Qytaı arasynda HIH ǵasyrda jasalǵan segiz shart pen hattamalar negiz boldy. 1994-1999 jyldary Qazaqstan men Qytaı arasynda ótken kelissózder nátıjesinde eki eldiń memlekettik she­ka­rasynyń ótý syzyǵyn jáne onyń she­karalyq belgilermen belgilenýin naqty anyqtap, ári egjeı-tegjeıli sıpattap beretin halyqaralyq bes kelisim jasaldy. Demarkasııalyq jumystardy alty jumys toby 1992 jyldyń shildesinen bas­tap 2001 jyldyń jeltoqsanyna deıin jú­zege asyrdy. Al kórshiles ózge eldermen mem­le­ket­­tik shekaramyz qalaı retteldi degenge kel­sek, bul máselelerde negizinen 1991 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy Almaty dek­larasııasy, Táýelsiz Memleketter Dos­tastyǵy sheńberindegi yntymaqtastyq qa­ǵıdattaryn saqtaý týraly 1992 jylǵy 14 aqpandaǵy deklarasııa, TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń egemendigin, aýmaqtyq tutastyǵyn jáne shekaralarynyń myz­ǵymastyǵyn saqtaý týraly 1994 jylǵy 15 sáýirdegi deklarasııa jáne basqa da qu­qyq­tyq qujattar nazarǵa alyndy. Osy qu­jattarǵa sáıkes taraptar burynǵy odaq­tas respýblıkalardyń arasyndaǵy ákim­shilik-aýmaqtyq mejeleýdi shekaralyq ke­lis­sózderde basty negiz etip aldy. Sonymen qa­tar, Qazaqstan tarapynyń memlekettik she­karany delımıtasııalaý boıynsha júr­- g­izgen jumystary Úkimettiń Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Qyrǵyzstanmen, Reseımen, Túrikmenstanmen jáne О́zbekstanmen memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý jónindegi Qazaqstannyń úkimettik komıssııasy týraly 1999 jylǵy 1 qyrkúıektegi qaýlysyna sáıkes júrgizildi. Elimizdiń Syrtqy ister mınıstrligi komıssııanyń quramyna múddeli mınıstr­lik­ter men vedomstvolardyń, oblystyq, aý­da­ndyq jáne aýyldyq ákimdikterdiń ókil­derin kirgizý arqyly tıisti úkimettik de­legasııalardy jasaqtap otyrdy. Sarap­shy retinde ártúrli mekemelerdiń maman­dary tartyldy. Geodezıster, karto­- g­raftar, jerge ornalastyrýshylar men gıd­ro­log mamandardan arnaıy jumys top­tary quryldy. Sóıtip, on shaqty jyl­dyń aralyǵynda Qazaqstan óziniń kór­shileri – Reseı, Qytaı, О́zbekstan jáne Túrik­menstanmen memlekettik shekarasyn daý-damaısyz, ókpe-renishsiz shegendep aldy. Taǵdyr kórshiles etken eldermen mem­lekettik shekaramyzdyń oıdaǵydaı she­shilýi, búginde olarmen tyǵyz ynty­maq­tastyq jasaýǵa, onyń ishinde saý­da-ekonomıkalyq, mádenı-tarıhı, ǵy­lymı, taǵy basqa da salalar boıynsha yn­tymaqtastyq jasaýǵa jol ashty. Ha­l­- qymyzdyń ǵasyrlar boıy jeriniń tu­tas­tyǵyn qamtamasyz etýdegi umtylysy men armany beıbit jáne dıplomatııalyq ke­lisim jolymen iske asty. Sonyń ná­tıjesinde elimizdiń keń-baıtaq aýmaǵy bar­lyq kórshi elder tarapynan tolyǵymen tanylyp, halyqaralyq quqyq negizinde zańdastyryldy. Osyǵan baılanysty Memleket basshysynyń «Tuńǵysh ret ta­­rıhta bizdiń memleket halyqaralyq dá­­re­jede tanylǵan naqty shekarasyn bel­giledi. 14 myń shaqyrym memlekettik sheka­ra mejelendi», – dep aıtqany esimizde. Mi­ne, osylaısha ata-babalarymyz­dan mu­ra bolyp qalǵan jerimiz qaıta qalpyna kel­tirildi. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy she­kara álemdegi eń uzyn shekara bolyp taby­lady. Al ony delımıtasııalaý men de­markasııalaý jumystary halyqaralyq-qu­qyqtyq tájirıbede biregeı qubylys boldy. Soǵan az-kem toqtalyp ótken jón shyǵar. 1998 jylǵy 12 qazanda Qazaqstan men Reseı prezıdentteri Almatyda QR men RF arasyndaǵy memlekettik she­ka­rany delımıtasııalaý týraly hat­ta­maǵa qol qoıdy. Taraptar qajetti shara­lardy júzege asyrý úshin Úkimettik deń­geıdegi delegasııa qurdy, olar 1999 jyl­d­yń sońynda kelissózge kiristi. О́zara ýaǵdalastyq boıynsha Qazaqstan – Reseı shekarasynyń ótý syzyǵyn sıpattaý jáne ony kartaǵa túsirý batystan – Volga ózeniniń tómengi aǵysynan bastalyp, 2005 jylǵy qańtarda shyǵysta – Altaı taýynyń Ońtústik Altaı jotasynda aıaqtaldy. Osylaısha, 2005 jylǵy 18 qańtarda Más­keýde eki memleket basshylary Qazaq­s­tan – Reseı memlekettik shekarasy týraly Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Fe­derasııasynyń arasyndaǵy shartqa qol qoı­dy. Baspasóz máslıhatyndaǵy sózinde Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev bylaı dedi: «Biz bárimiz ma­ńyzdy tarıhı oqıǵanyń kýágeri bolyp otyrmyz. Qazaqstan – Reseı shekarasyn delımıtasııalaý týraly shartqa qol qoıyldy. Tarıhı bolyp sanalatyny, biz birinshi ret shekarany sharttyq tártippen belgiledik». Bul shart álemdegi eń uzyn shekaranyń ótý syzyǵyn anyqtap berdi. Onyń uzyndyǵy – 7591 shaqyrym. Bul shekara bizdiń elderimiz ben halqymyzdy aıyrmaıdy, qaıta biriktiredi. Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «Biz úshin Qazaqstannyń táýelsizdigi men aý­maqtyq tutastyǵyn saqtaýdan ma­ńyz­dy mindet joq», – degen bolatyn. Eli­mizdiń aýmaqtyq tutastyǵyn qam­ta­masyz etý úshin Memleket basshysy shyn má­nin­de orasan zor jumystar atqardy, zań­­dyq turǵydan kórshilerge ǵana emes, ha­lyqaralyq qaýymdastyqqa moıyndat­ty. Sheteldik dıplomatııalyq korpýs ókil­derimen bir kezdesýinde Elbasynyń: «20 jyldyń ishinde biz barlyq kórshi eldermen memlekettik shekara máselesin rettep, sheshtik. Bizdiń syrtqy shekaramyz – tatý kórshilik pen yntymaqtastyq shekarasy», – deýi de sondyqtan. Memlekettik qashan qalyptasty degen máselede, qazaq halqynyń ómir súr­gen keńistigi – memlekettiligimizdiń aı­shyq­ty kórinisi bola alady. Sebebi, mem­le­kettiliktiń mindetti bes belgisiniń biri – onyń aýmaǵy. Al Qazaq eli óz táýelsizdik ǵa­­syrynyń tórtten birin toltyrdy. Bul mer­zim adam ómirimen eseptegende de, ta­rıhı turǵydan alyp qaraǵanda da kóp ýa­qyt emes. Biraq, osynaý qysqa merzimge qa­ramastan, táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­daryndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq já­ne saıası qıynshylyqtardy eńsere bilgen Qazaq eli álem moıyndaǵan memleketter qa­taryna qosyldy. Elimizdiń saıası ómiri ja­ńartylyp, túbegeıli ózgerister jasal­dy. Naryqtyq ekonomıka oıdaǵydaı jú­zege asyryldy. Halyqtyń ál-aýqaty jańa deńgeıge kóterildi, áleýmettik salada jańa asýlar baǵyndyryldy. Eldiń tutastyǵy, jerdiń bútindigi qamtamasyz etildi. Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»