Erkindikke erkelik jaraspaıdy

Men búkil sanaly ǵu­my­rymdy bilim berý salasyna arnap kele jatqan adammyn. Ási­re­se, danyshpan Abaı men uly Muhtar Áýezov shyǵarmalaryn oqytý jónindegi kitaptar jazý barysynda ultymnyń asyl qa­sıetterine, qajyr-qaıratyna esh­kimge uqsamaıtyn qadirine, salt-dástúrine, baı tiline tánti bolyp kelemin. Sodan da bolý kerek, qazaq dese, qazaq jurty dese, onyń abyroıy dese, or­nym­nan tik turyp, betine ıneniń ja­sýyndaı shań-tozań qondyr­maý­ǵa ant etip júretinim. Tórtkúl dúnıeniń myqty degen talaı elinde boldym. AQSh-qa da baryp, olardyń muǵalim­de­ri­ne dáris oqydym. Sóıtip, qa­zaqty tanyttym. Sonda kórip- bilgenim, kim bolsań da olardyń zańyna, tártibine baǵynady ekensiń. Qııa tartýǵa, erkindik dep erkelik jasaýǵa, ózim bilemin dep bultaqtaýǵa jol joq. Men muny nege aıtyp otyr­myn? Sebebi, sońǵy kezderi bas­qa­ny bylaı qoıyp, balabaqsha búldirshinderi men mektep oqý­shy­lary, joǵary oqý oryn­da­ryn­da oqıtyn stýdentter ara­syn­da ulttyq úlgiden aýytqyp hıdjab kııý etek alyp bara ja­tyr. Birden aıtaıyn, men buǵan qarsy adammyn. Iá, ústemdiktiń nebir soıqan­daryn bastan ótkizgen Qazaq eli táýelsizdigin alyp, tórtkúl dú­nıe­ge bodan emes, bostan ekenin tanytty. Bul kúnge qalaı jettik degenge aıtar jaýabym, ustaǵan baǵytymyzdyń durystyǵynda jatyr. Eń bastysy, bizdiń Ata Zańy­myz barlyq adamǵa teń qu­qyq berip otyr. Gýmanızm, ıman­dy­lyq, izgilik jaǵynan bolsyn kósh ilgeri tur. Qaıtalap aıta­myn, dál osyndaı erkindikti bergen zań órkenıetti elderdiń ózin­de de kemshin desem, qatelese qoı­maspyn. Til, din jaǵynan keıbir elderde shekteýdiń bar ekenin estip júrmiz. Sóıte turyp, erkindikti erkelik dep uǵyp, búırekten sıraq shyǵaratyn, ózgeni qoıyp, óz qandastarymyzdyń bar ekeni tóbe kórsetedi. Al syrttaǵy el­diń qy­zyl-jasylyna kóz sa­lyp, zańy ondaı eken, talaby mynan­daı eken deıtinderdiń ushqary sózin estigende – óz memleketimizdi ózgeniń qoljaýlyǵyna aınal­dyr­maıyq, aǵaıyndar, osy kúnge qalaı jetip edik, júzdegen arys­tary­myzdan, mıllıondaǵan qan­das­tarymyzdan aıyryldyq, sony nege esten shyǵaramyz degim keledi. Zańnyń da zańy, ádettiń de áde­ti bar emes pe? Besikten beli shyq­paǵan, qabyrǵasy qatyp, buǵanasy bekimegen qyz balaǵa hıdjab kıgizý qazaq jurtynyń qaı saltynda bar edi? Qajet bolyp jatsa, baladan bastap, qartqa deıingi ulttyq úlgidegi kıimderimizdi kıgizelik. Sony úrdiske aınaldyralyq. Men boıjetkenderdiń kıim kıisine ýa­qytsha aǵym shyǵar dep kóp mán bere bermeıtinmin. Al búldir­shin­derdi búrkep qoıǵan qylyqty qol­damaımyn. Bul bizdiń ulty­myz­ǵa jat nárse ǵoı. Teledı­dar­dy kórip, basylymdardy qarap otyramyn. Tipti, kúshke salǵy­lary keletinder de tabylyp ja­ta­dy. Baýyrlar-aý, 20 jylǵa endi tolǵaly otyrǵan táýelsizdigi­miz­diń qadirine jeteıik te! Bul kún bizge ońaılyqpen kelgen joq. Endeshe,  zańǵa baǵynýymyz kerek, biz zaıyrly elmiz, osyny esten shy­ǵarmaıyq. Eger biz óz zańy­myzdy, óz saltymyzdy ózgeniń úlgisine aıyrbastap jibersek, biraz jyl­dardan keıin ulttyq bol­mysy­myz­dan aıyrylyp qalmaımyz ba? Sondyqtan da táýelsizdigimizdiń qadirine jetip, eldik tuǵyry­myz­dy bıiktete berelik. Buǵan uıyt­qy bolatyn da, tirek bolatyn da Qazaq eli, qazaq jurty. О́z dástúrimen júrgen qazaq halqynyń qyzdary qashan uıa bu­zyp, shekten shyǵyp edi? Uly ana­larymyz betin búrkemeı-aq urpa­ǵyn dúnıege ákelip, áspettep ósir­genin kim joqqa shyǵarady? Men dinge qarsy emespin, bir Jaratý­shy­nyń bar ekenine buryn da sengenmin, qazir de senemin, shek keltirmeımin. Men ǵana emes, ata-babalarym da, ákem de, anam da sondaı bolǵan. Endeshe, dinimizdi qurmetteı otyryp, dástúrimizdi de ardaqtaıyq. Din kıim kııýde emes, izgi jú­rektiń túkpirinde jatsyn. Bala­ǵa hıdjab kıgizýge qarsy ekenimdi bildirdim. Ondaı kıim onyń den­saý­lyǵyna da keri áser etýi múm­kin. Ásirese, kún qaınap turǵanda shymqanyp júrý qyz balaǵa ońaı soqpasy anyq. Olar dene tárbıesi pánine qatysyp, shynyǵyp, sala­mat­ty ómir saltyn úırenýi tıis ekenin de esten shyǵarmaǵanymyz lázim. Onyń ústine qyz balanyń erkin oınap, erkin júrip-turýyna da hıdjabtyń kedergisi az bolmas dep bilemin. Bir kezderi bizdiń óńirde de ondaılar kezdesken. Tú­s­indirdik, ult ekenimizdi uqtyr­dyq, saltymyzdyń qandaı ekenin dáıektedik, sońy jaqsy aıaqtaldy. Adam ózi taza bolsa, ar-uıatyn, qyz balaǵa tán náziktikti saqtasa azbaıdy da tozbaıdy. Quran Ká­rim­de barlyq ult osylaı bolsyn degen qaǵıda joq, ony din ókil­deri de aıtatyn shyǵar. Negizinen, bizdiń din salasynda júrgen aza­mat­tarymyz osyndaı nárselerdiń aldyn alyp, aqaýlyqqa jol bermeı, túsindirý jumystaryn júıe­li júrgizse, qane. Dindegi erkindikti erkelikke ulastyrmaıyq, el zańyna den qoıyp, bereke-birligimizdi saqtaıyq degen qaǵıdatty olar árkimniń qalaýy dep kólgir­si­meı, ózge din ókilderinen asy­ryp aıtsa, artyq bolmas edi. Bir qyzyǵy, bizdiń din ıelerinen góri, Otanymyzda ózge jat dinderdiń úni keıde óktem estilip, solardyń sońynan eretinder týraly jıi aı­tylyp qalyp jatady. Sol tusta bul qalaı boldy degen suraq jú­regimdi shabaqtap, sharasyz kúı keshetinim bar.  Bostandyǵymyzǵa daq túsiretin daraqy qylyqtan, jat ádetten saq bolsaq eken. Saq­tansań ǵana saqtaımyn degen ǵoı Alla! Árıne, keıbir aǵaıyndar ba­syp bara jatqan batystyq úlgini nege sóz etpeıdi deıtin shyǵar. Men oǵan da qarsymyn. Qoldaǵan emespin, qoldamaımyn da, ár qa­zaq qazaq bolyp týyp, qazaq bo­lyp ómirden ótýi tıis. Sonda ǵana ol ata-baba amanatyn oryndap, ata-ananyń batasyna adal bolady. Biz bul dúnıege pák, betimiz ashyq sábı bolyp kelip, sondaı keıipte ol dúnıege ketemiz. Mu­nyń astarynda adamǵa oı salar úlken fılosofııa, taǵylym, ta­nym ja­tyr. Baısyń ba, kedeısiń be, bastyqsyń ba, kárisiń be, qazaq­syń ba, oryssyń ba – qaı ulttyń ókili bolsań da osy kórinis ortaq. Jasyratyny joq, Abaıdan alǵan úlgi me, Muhtardan daryǵan qasıet pe, janymdaı jaqsy kórip otyrsam da keıde óz qandas­ta­ry­ma ókpelep qalatynym bar. Men ana jasyn bylaı qoıyp, paıǵam­bar jasynan asyp bara jatqan jaıym bar. Kóńilge kelse de aı­taıyn, ásireqyzylǵa áýespiz. Bi­reý­­den bir nárse kóre qalsaq, so­ny alýǵa, jyltyraǵyna telmire qarap, úırene qoıyp, úlgi tu­typ, oı men boıymyzǵa shaq pa shaq emes pe demeı japsyra salý­ǵa qush­tarmyz. Árıne, árkimniń óz talǵamy bar deıik. Degenmen, qa­zaq ekenimizdi esten nege shy­ǵara­myz? Másele kıimde emes, bala­nyń tárbıesinde jatyr. Soǵan birinshi kezekte nazar aýdarý kerek. Meniń qazaǵym oń jaqtaǵy qyzyn altyndaı saqtap, alaqa­nyn­da ustaǵan. Aıaýlysyna balap, betinen qaqpaı, teksizdikke jibermeı, jaqsy ádet, ónegeli sózben ósirgen. Eń birinshi jan tazalyǵy men tán tazalyǵyna nazar aýdar­ǵan. Appaq qalpynda ardaqtysy­nyń qolyna tapsyrýdy, el al­dynda uıatqa qal­maı uzatýdy oı­laǵan. Bul meniń ata-babamnyń maq­saty, aq tilek, armany edi. Osy dástúr urpaqtan urpaqqa jal­ǵasqan. Áli de bul úrdis za­manǵa qaraı jańaryp, ornyǵyp keledi. Bul bizdiń jarasymdy jańashyl­dyǵymyzdy kórsetedi. Shetten kelgenderge elikteý opa bermeıdi, opyndyrady. Son­dyqtan qandastaryma qarap aı­tarym, ata-babamyz jetpegen baq pen baqytty, qut pen berekeni qadirleıik! Adaldyq tany­ta­ıyq! Osydan kem bolmaımyz, qaı­ta keń bolamyz. Qazaǵym ózi­niń dini­men-aq, salt-dástúrimen-aq bizge osynsha baıtaq dalany, ulan asyr baılyqty qaldyrǵan ǵoı. Bul – olardyń amanaty. Osy ama­natty keıingilerdiń qolyna – óz­gege eliktep-solyqtamaı, jaq­sy­myzdy dáýirge qaraı adaldyq tarazysynyń basynda ólshep, basqanyń zııany joq jaqsysymen damyta bilsek, utylmaımyz, uta­myz. Kózsiz bireýdiń «qushaǵyna» kirip ketý, nanym, senimine ılaný, qudiret sanap berilý, quldaı qul­shylyq jasaý, ne kózge ot bop kórin­gen jyltyraǵyna qol jy­ly­tamyn dep, artynan ókiný opa bermeıdi. Arǵy-bergi tarıhty qa­rap otyrsań, sondaı jat qy­lyq­tan joıylyp ketken jurttardyń qasiretin ańǵarǵanda átteń-aı,  áı deıtin adamy, aıbyndy anasy, qoı deıtin qojasy, bolmady ma eken deısiń. Biz – qyz tárbıesinde ózgeniń emes, óz úlgimizge júgineıik. Úsh bı­diń ataly sózine den qoıalyq. Búgingi qyz – erteńgi ana! Alyp ta, batyr da, dana da anadan týady. Qazaqtyń qaı anasy betin búrkep júrip edi? Álemge úlgi bolǵan qazaq analary hıdjab kıip júrip pe edi? Er-azamattyń qa­tarynda jaýǵa shapqan qyzdary­myzdyń keskin-kelbetin kóz aldy­myzǵa elestetip kóreıikshi. Ony aıtasyz, ulǵa balap ósirgen qyz­dy jigit dep shatasqandar da az ba edi tarıhta. Aryǵa barmaı-aq bú­ginnen mysal keltirsem, qazaǵym­dy tórtkúl dúnıege tanytqan Aıman Musaqojaeva men Janııa Áý­bákirova, Maıra Muhamedqyzy, Roza Rymbaeva, keshe ǵana ómirden ozǵan jez tańdaı ánshi Roza Baǵ­lanova kimnen kem? Hıdjab kımese de halqymyzdyń ádet, áde­bimen-aq álemdi baýrap aldy ǵoı. Solardaı bolsaq degen sheteldikter tabylǵan. Biraq olar ult­tyq úlgisinen uzap kete al­maǵan. Biz de sondaı óz dinimizge, salt-dás­túri­mizge, dinimizge, dilimizge adal bo­lýy­myz kerek. О́zimiz ǵana emes, urpaǵymyzdy da sol joldan adas­tyrmaı, alǵa ozdyrýǵa tıistimiz. Sońǵy aıtarym, ata-ana­lar, urpa­ǵy­myzdy qazaqy qa­lypta, ulttyq úlgide tár­bıeleıik. О́zgeniń ádet-ǵurpy­na saqtyqpen qaraıyq. Qanıpa BITIBAEVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen muǵalimi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty. О́skemen.