Elbasy Nursultan Nazarbaev «Máńgilik El» atty jalpyulttyq baǵdarlamasynyń ishki mazmunyn, syryn, rýhyn, basty sharttaryn jiliktep-jiktep, paıym-parasatpen tolǵap, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi – Máńgilik Eldiń Uly tarıhy», «Táýelsizdiktiń ómirlik fılosofııasy – Máńgilik El» jáne de osy bir altyn ıdeıanyń ózeginde «tarıhtyń, mádenıettiń, tildiń birligi» de jarqyn kórinis tabary sózsiz dep qadap aıtty, qasıetti uǵymnyń túp-tórkinin kóregendikpen, kemeńgerlikpen naqtylap berdi.
«Máńgilik El» uǵymynyń tarıhy Túrki qaǵanaty zamanynan (552-745 jyldar) bastaý alady. Iаǵnı, uly jyraý Iollyǵ – tegin týyndatqan Kúltegin jazýynda «Máńgi eldigińdi saqtaısyń, onda túrki halqy toq», «El ustap, tórelik etken», «El bolsyn», «El basshysy» deıtin nusqa sózder qashalyp jazylǵan. Ǵasyrlar tuńǵıyǵynda adamzat órkenıeti tarıhyndaǵy uly qubylys retinde esepteletin túrki jazba eskertkishterinde Túrki qaǵanatynyń baıtaq terrıtorııasy, memlekettik ıdeologııasy, tili, áskeri, quqyqtyq júıesi, tarıhy, dástúri bolǵany kelisti baıandalǵan. «Máńgilik El» muraty – zaıyrly qoǵam qurý. Elbasy «ulttyń tanymyn da, tarıhyn da tolǵaıtyn sóz «Máńgilik El bolýy kerek» dep jazdy óziniń «Uly Dala ulaǵattary»deıtin salıqaly eńbeginde. Osy oraıda Uly Dala eli – Máńgilik El – Táýelsiz Qazaqstan deıtin uǵymdardyń bir-birimen tereń tamyrlastyǵyn qapysyz tanytqan.Sondyqtan da «Máńgilik El» atty ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashý kókeıkesti másele bolsa kerek-ti. Bul ınstıtýt mynandaı máselelerdi, atap aıtqanda, qazaq halqynyń rýhanııaty, tili, tarıhy, dástúri, etnografııasy, arheologııasy, geografııasy, ekologııasy, óneri, mádenıeti, quqyqtyq-konstıtýsııalyq júıesi, sot bıligi, bıler ınstıtýty, abyzdar ınstıtýty, batyrlar ınstıtýty, shejiretaný, dala demokratııasy men fılosofııasyn qamtyp, Elbasy aıtqandaı, «Uly Dalada turǵan máńgilik eskertkishterimiz» – «tarıhı-rýhanı oqýlyqtarymyz» jan-jaqty, tolyq zerdelenýge tıis. Máselen, memleket basqarý, el bıleý ónerine qatysty Shyńǵys hannyń «Uly Jasaǵy», Qubylaı han zamanynyń «Aq tarıhy», 1640 jylǵy «Mońǵol-oırat zańy», (atap aıtqanda, el bıleýshiniń a) úsh uly qyzmeti, á) tórt uly bıligi, b) toǵyz uly rámizderi, v) alty uly ósıeti, g) jeti uly ilimi, áz Táýke han uıymdastyrǵan «Jeti Jarǵy» quqyqtyq-konstıtýsııalyq qujattaryndaǵy ómirsheń qaǵıdalar, ustanymdar qoldanysqa engizilýge tıis. Ult rýhanııatynyń belomyrtqasy ult tili – tereń tamyrly, san sıpatty tarıhı-mádenı qubylys. Abaı «Túbi tereń sóz artyq, bir baıqarsyz» degende osy bir kúrdeli jaıtty meńzegen. Asyly, qazaq tiliniń sózdik qorynda myńjyldyqtardyń syry men qupııasyn saqtaǵan sóz-uǵymdar, sóz-obrazdar, sóz-sımvoldar bar. Máńgilik Eldiń myń qyrly Máńgilik – qazaq tiliniń tarıhyn kýálandyratyn, atap aıtqanda, Atılla, Estemı, Kúltegin, Shyńǵys han, Ámir Temir zamanyn tolǵaǵan tarıhı ádebıetterde «Qaǵan», «Bahadúr», «Han», «Túmen», «Noıan», «Jasaq», «Torsyq», «Mergen», «Kóbegen» (Uly hannyń uldary), «Tarhan», «Máńgi», «Jarlyq», «Qurt», «Arba» «Muhıt», «Teńiz» deıtin sózder bar. Alash kósemderi shoǵyrlanǵan Abaı atyndaǵy QazPI-de 1930-jyldarda «Halyq tili», «Jazbalar men eskertkishter», «Muraǵattaý men derektaný» deıtin pánder oqytylǵan. Bul ónegelik bastamanyń basty sebebi – ult rýhanııaty, tili, mádenıeti, tarıhy ejelgi zamandardan bastalatyndyǵyn tereń tanyǵandyqtan. Etnograf Jaǵda Babalyqulynyń (1917-2010) «Til qoryn jınaıyq» degen baıyptamasynda bylaı degen: «Qytaı bizdiń jyl sanaýymyzdan 2 ǵasyr buryn jınaı bastaǵan. Sodan beri Qytaı halqynyń bir ulylyǵy bar – árbir patshasy, meıli nadany, meıli ǵalymy bar, óz dáýirinde bir-bir til qoryn jınatyp, sózdik jasatyp ketedi. Mao Szedýn ýaqytynda 1956 jyl men 1964 jyldyń arasynda on jyl 264 myń adamǵa aqsha berip, aılyq berip jınatypty». Minekı, patrıotızm degen osy. Grek tilinde 5 mln, aǵylshyn tilinde 490 myń sóz bar. Al bizdegi júz tomdyq «Babalar sózi» ǵylymı aınalymǵa túsip, tarıhı, mádenı, etnografııalyq, ádebı, tildik, áleýmettik, fılosofııalyq turǵydan tarazylanǵan joq. Bul da «Máńgilik El» ınstıtýtynyń keleli bir isi bolmaq. Negizinde, uly maqsatty ditteıtin «Máńgilik El» atty ǵylymı-zertteý ınstıtýty Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti nemese Úkimeti qasynda uıymdastyrylýǵa tıis. Zadynda, Máńgilik Eldiń muraty – ulttyq tarıh pen rýhanııatty, halyqtyń danalyq, izgilik qaǵıdattaryn, dástúr qýatyn ulttyń ıntellektýaldyq áleýetin kórkeıtýge qyzmet etkizý!
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
