Qazaq kınosy jáne áleýmettik jeli

Qazirgi tańda fılm men kórer­men arasynda qanshalyqty baı­lanys bar? Jalpy, sońǵy shy­ǵyp júr­gen qazaq fılmderin kórer­men qalaı qabyldaıdy? Búgingi kó­­rer­men qandaı fılmdi kóredi? Árı­ne, bul keshegi keńes kezeńi men táý­el­siz­dik­tiń alǵashqy on-on bes jy­lynda kóp jaǵ­daıda ma­man­dar­dyń resmı ba­s­y­lymdar, telehabarlar arqyly bil­­diretin pikirleri men sol fılm­der­di kıno­teatrlarǵa baryp kórgen kó­rermen­niń sandyq paıyzy, keıde kórer­men arasynda blıs-suhbattar júrgizý arqyly anyqtalyp jatatyn. Alaıda, búgingi tehnıkalyq múm­kindik­terdiń asa kóbeıýi (saıttar, áleýmettik jeli­ler) fılm men kórer­men arasyndaǵy baılanys­tyń formasyna ózgerister alyp keldi. Sonymen, ol nendeı ózgerister? Qazirgi tańda kórermen tarapynan eń kóp aıtylyp, pikir bildiriletini – tarıhı-bıografııalyq jáne kommer­sııa­lyq fılmder. Internet pen áleý­mettik jeliler paıda bolmaı tur­ǵan kezde pikirlerdiń negizgi keńis­tigi resmı basylymdar bolsa, qazir jaǵ­daı múldem ózgergen. Búgingi tańda res­mı basylymdarmen qatar, túrli saıt­tarda, áleýmettik jelilerde tek mamandardyń ǵana emes, jalpy kóp­shiliktiń óziniń pikirin bildirýge to­lyq múmkindigi paıda boldy. Iаǵ­nı, áleýmettik jeliler, saıttar, ınter­nettiń basqa da múmkindikteri birtindep beıresmı syndy qalyptastyryp keledi. Osynyń ózi arnaıy bolmasa da fılmniń jarnamasyna qyzmet etip otyr ári kórermenniń qalaı qabyldaǵany týraly jedel málimet alýǵa múmkindik beredi. Biraq, barlyq fılmder týraly aqparattar jetkilikti me? Olardy kórermen kóre aldy ma? Árıne, bul  – máseleniń ekinshi jaǵy. Álbette, kópshilik bolǵan soń, tal­ǵam da, oı-pikir de árqıly bolady. Ási­rese, ómirde bolǵan tulǵalar­dyń ómir­baıany men tarıhı oqıǵalar týraly fılmder ekranǵa shyqqanda olar­ǵa aýdarylatyn nazardyń basym bolatyny belgili. Buǵan sońǵy bir-eki jyldaǵy baspasóz betterin­degi, ásirese áleýmettik jelilerdegi «Amanat», «Qunanbaı», «Almas qy­lysh» fılmderi aınalasynda kóp­shili­ktiń asa qyzyǵýshylyq tanytyp, árqıly pikirler bildirip júrgeni dálel. Árıne, tarıhı fılmder týraly negizgi pikir qalyptastyrýshylar aý­dıtorııasy – óner men ádebıetke, má­denıet pen ǵylymǵa qatysy bar qaý­ym, bilim salasynda júrgender, t.b. Bir sózben aıtqanda, áleýmettik jeliler men saıttar búgingi qazaq kınosy týraly kórermen pikiriniń negizgi minberine aınaldy. Shyndyǵynda, kınemato­gra­fıs­ter­diń tarıhı taqyryptarǵa ba­rýy­nyń sońy árdaıym sáttilikpen aıaq­talmaǵany málim. Avtorlardyń ózi úshin de, shyǵarmanyń ózi úshin de bul ózi eń bir jaýapty ári kirpııaz taqyryp. Sońǵy 25 jyl ishinde qazaq kınosy osy taqyrypqa jıi barmasa da, jurtty eleń etkizgen iri tarıhı tul­ǵalar men oqıǵalar týraly asa kóp bol­masa da, biraz fılmder usyndy. Biraq, mamandar men qoǵam tarapynan qarsha jaýǵan synı kózqaras ol fılmderdiń barlyǵynyń birdeı kórermen tarapynan asa qabyldana bermegenin dáleldedi. Osyndaı jaǵdaı 1990-jyldary tarıhı-bıografııalyq fı­lmder ekranǵa shyqqanda oryn alǵan edi. Sol kezdiń ózinde-aq tarıhı taqyrypqa batyl túren sala alatyn, daıyndyǵy men shyǵarmashylyq múm­k­indigi mol avtorlardyń qazaq kıno­synda óte tapshy ekeni kórinip qalǵan-dy. Jańa ǵasyrdyń alǵashqy onjyl­dyǵynda qazaq kınosy kórermenge buryn­dary ekranda paıda bolmaǵan tarıhı tulǵalar týraly «Birjan sal», «Mustafa Shoqaı», «Mahambet», «Batyr Baıan» fılmderin usyndy. Árı­ne, tyń taqyryp kópshilikti taǵy eleń etkizdi. Biraq, ol fılmder ek­ran­ǵa shyqqan kezde áleýmettik jeli­ler men saıttar áli de bolsa asa qar­qyn­dylyqqa ıe bolmaǵan edi. Olar týraly negizgi pikirler gazet-jýr­naldar men telearnalar arqyly qa­lyptasty. Al sońǵy bir-eki jylda shyq­qan  fılmderdiń kópshilik tara­pynan jan-jaqty tal­qy­ǵa túsýine arnaı­y basylymdar men radıo-tele­baǵdarlamalarmen qatar, osy áleý­mettik jeliler men saıttardyń, ınternet múmkindikteriniń áseri óte mol ekenin aıtýymyz kerek. Áleýmettik jelini qoldanýshy kórermenniń kez-kelgen fılmdi kórip shyǵysymen-aq, ile-shala ol týraly pikirin jeke paraq­shasynda qaldyrýy zamanaýı fılm men kórermen pikiri arasyndaǵy «jip­tiń» tym qysqara bastaǵanyn baı­qatady. Názıra RAHMANQYZY, kınotanýshy