Naýryzdy búkilhalyqtyq merekege aınaldyraıyq

Naýryz merekesi – erteden qalyp­tas­qan erekshe merekelerdiń biri. Máselen, Mańǵys­taý ólkesinde «Naýryz» meıramy naýryz aıy­nyń 14-inen bastap toılanady. Bul dástúr tipti Keńes Odaǵy kúshinde turǵan kezde de jalǵasyn taýyp jatty. Mańǵystaý jerinde mereke resmı túrde «Naýryz merekesi» dep atal­masa da ár jyly naýryzdyń 14-inen bastap «Amal kúni» degen atpen atalyp keldi. Sol kúni jastar tańerteńgisin úlkenderdiń aldyna baryp, batasyn alyp jatatyn. Kó­she­de kezdese qalsa, bir-birine: «Ja­syń qutty bolsyn!» degen ıgi tilekterin de jetkizetin. Jańa jyldyń kelýimen adam aıyna qaramaı bir jasqa eseıedi degen de túsinik bar. Sonymen qatar, «Jasyńa jas qo­syl­syn!», «Jamanshylyqtyń bári ótken jylmen ketsin!» dep tilek bildirilip jatýy da sondyqtan bolsa kerek. Sondaı-aq «Amal aq bolsyn!» degen jaqsy tilekterin aıtyp, úlken kisilerdiń jaıǵan dastarqanynan dám tatysady. Ol kezde qystan qal­ǵan súr et asylyp, úlken ájelerimiz qazaqtyń ulttyq kıimderin (qamzol, kájekeı) kıedi. Sandyqta jatqan jaqsy zattar kerilgen jipke jaıy­la­dy. Bala kezimizde nege bulaı isteıdi eken degen tańdanys ta bola­tyn. Búginde qystan shyqqan jurt úshin osylaısha bar jaqsysyn ilip qoıý jaqsylyqty shaqyrý ekenin uqqandaımyn. Meniń bala kezimde, jas kezimde Naýryz merekesi qazirgideı aýqymda toılanǵan joq, áıtse de qazaq hal­qy­nyń osy bir dástúri Keńes ókime­ti­niń qatań tyıym salýyna da qa­ra­mas­tan, tórimizden oryn alyp jat­ty. Biz Naýryz merekesin kún men tún­niń teńesken kúnimen baılanys­ty­ramyz, al Mańǵystaý jerinde ol jańa aıdyń týýymen ushtasady. Ekinshiden, Batys Qazaqstan, Aqtóbe jáne Reseıdiń Astrahan men Volgograd oblystarynda osy kúni Naýryz toılanady. Táýelsizdik alǵannan keıin elimiz ulttyq dástúrlerdi qalpyna keltire bastaǵan kezde 22 naýryz mereke retinde erekshe atalyp ótiletin ult­tyq merekege aınaldy. Zań júzinde memlekettik mereke retinde óziniń ornyn taýyp otyr. Sol úshin de Naý­ryzdyń orny barsha qazaq­stan­dyq­tar úshin alabóten dep bilemin. Mereke aıasynda ulttyq dástúr­le­ri­miz­di jańǵyrtyp, bala tusaýyn kesip, ke­linniń betin ashyp, túrli oıyn-saýyqtyń ótkizilýi elimiz aza­mat­tarynyń kóńil kúıin kótere túsedi. Sońǵy jyldary osy bir merekede qazaqtyń ulttyq kıimderin kııýshiler qatarynyń ósip kele jatýy qýan­tady. Merekeni mándi de aý­qym­dy etip ótkize bastaýymyz – ol eń aldymen táýelsizdiktiń arqasy ekenin umytpaǵanymyz jón. О́tken jyldan bastap halyqtyq mereke úsh kún qatarynan toılana­tyn bolyp zańdyq sheshimin tapty. Naýryzdy jańa jyl retinde keńinen atap ótý turǵysynda Elbasy N.Nazarbaev óz sózinde birneshe ret aı­typ kórsetti de. Endigi másele – osy jańa jyl merekesin qoǵam arasyna keńinen sińire berý. Ol úshin al­dymen merekeniń tujyrymdamasyn jasap, onyń atrıbýtıkalaryn py­syq­tap alǵanymyz jón. Ony biz memlekettik deńgeıde jas urpaqqa taǵylym men tárbıe beretin mereke retinde qarastyrýymyz qajet. Ekinshi jaǵynan ózge ult ókilderiniń talabyna saı etip úılestire kórsetý basty mindet bolýy tıis. Kóshpeliler urpaǵy sanalatyn qa­zaq halqy úshin Naýryz merekesi óte úlken ról atqarǵan. Qystyń qys­paǵyna qarsy kelgen kóshpeli jurt kóktemin saǵyna kútkendeı áser qaldyrady. Maldyń basy kók­ke tıip, aqtyń mol bolýymen adam­dardyń kóńil kúıleri kóterińki qa­lyp­qa túsetini aıtpasa da túsinikti. Arqany keńge salyp, merekeni toı­laýǵa múmkindik alǵan degen oıym­dy jetkizgim keledi. Endi keńestik kezeńnen qalǵan qysylyp, qym­ty­rylýdan arylyp, jańasha ráýishte toılaýymyzǵa barlyq negiz bar. Árıne, Naýryz merekesin toı­laý­dy aıtqanda keıbir jáıtterdi de aı­nalyp óte almaımyz. Qazirgi tańda, ásirese, qalalyq jerlerde ár túrli mekemeler men uıymdarǵa kıiz úı tigýdi, as mázirin ázirleýdi tapsyr­ǵa­ny­men, ol halyqtyq sıpatqa ıe bola almaı keledi. Jańaǵy tigilgen kıiz úılerde tek sol ujymnyń basshy­la­ry kútilip, Naýryzdy merekeleýge kelgen qalyń nópir amalsyz sýyqqa tońyp, qoıylǵan konsertti de du­rystap tamashalaı almaı, úılerine qaıtady. Onda da qyzyq birinshi kúni-aq taýsylyp, jurt úılerinde jatyp qalady. Mine, mundaıdy bol­dyrmaý úshin kıiz úıdi kóbirek tigip, baýyrsaqty da molynan pisirip, kóp­shiliktiń kóńilin kóteretindeı deń­geı­de atap ótýimiz kerek. Onda da ol bir kúnmen aıaqtalmaı, úsh kún qata­rynan ár túrli sharalarmen tolyǵýy tıis. О́kinishke qaraı, bizde áli de uıymdastyrý jaǵy kemshin túsip jatady. Osy oraıda taǵy bir aıta ketetinim, Naýryz merekesine jańa jyl­dyq syı-sııapattar sııaqty ózindik syılyqtardy da jasaýymyz kerek. Máselen, kishkene naýryz qalta jasap, ony táttilermen jáne ózge de syı-sııapattarmen toltyrsaq, oryn­dy bolmaı ma? Naýryz qazan asyp, asta-tók etip ótkizetin mereke emes, kópshilik júreginen oryn alar máde­nı shara retinde tanylǵany oryndy. Meniń paıymymsha, munyń barlyǵy bolashaqta ret-retimen ornyna keledi. Al jalpysynda Naýryz merekesin elimizde turyp jatqan ózge ult ókilderi de otbasynda keńinen atap ótýi úshin ony barynsha halyqtyq merekege aınaldyra bilýimiz qajet. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtar bolsaq, Naýryz mere­kesiniń mańyzy tolyq ashylýy tıis. Joǵaryda aıtqan syı-sııapattar ázir­leý, dástúr jalǵastyǵyn pash etý, ózge ult ókilderin de osyǵan tar­tý sııaqty sharalardy myqtap qolǵa alǵan jón. Sonda Naýryz merekesi búkilhalyqtyq sıpat alatyn bolady. Gúlnar SEIITMAǴANBETOVA, Májilis depýtaty.